คำนำ แลสารบาน

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

คำนำ

(ก) นายพลตรี เจ้าอุปราช ผู้รั้งราชการนครน่าน แจ้งความมายังกรรมการหอพระสมุดสำหรับพระนคร ขอให้ช่วยจัดการพิมพ์หนังสือสำหรับเปนของแจกในงานปลงศพ พระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช พระ เจ้านครน่านสักเรื่อง ๑ แลแจ้งความมาว่าอยากจะให้พิมพ์หนังสือ พงษาวดารเมืองน่าน ซึ่งพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดชได้ให้แต่งไว้สำหรับบ้านเมือง หนังสือเรื่องนี้ตอนต้นมีอยู่ในหอพระสมุดวชิรญาณแล้ว เจ้าอุปราชคัดส่งมาให้อิก ๓ ตอน กับทั้งเรียบเรียงประวัติของพระเจ้า สุริยพงษ์ผริตเดชส่งมาด้วย. ได้ตรวจดูหนังสือราชวงษปกรณ์ พงษาวดารเมืองน่าน เห็นเปนหนังสือดี อันสมควรจะพิมพ์แจกในงานศพพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช ด้วยประการทั้งปวง เพราะเปนหนังสือซึ่งพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช ให้แต่งขึ้นไว้สำหรับบ้านเมือง เหมือนหนึ่งว่าเปนอนุสาวรีของพระเจ้า สุริยพงษ์ผริตเดชนั้นประการ ๑ เพราะหนังสือพงษาวดารเมืองน่าน ยังไม่เคยปรากฎแก่มหาชนมาแต่ก่อน ถ้าพิมพ์ขึ้นจะเปนประโยชน์ ในทางความรู้พงษาวดารของสยามประเทศด้วยอิกประการ๑ กรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ จึงรับจะจัดการให้สำเร็จตามความประสงค์ของ

(ข) เจ้าอุปราช เสียดายอยู่น่อยแต่ที่ไม่มีเวลาพอจะสอบหนังสือราชวงษปกรณ์นี้กับหนังสือพงษาวดารเรื่องอื่นลงอธิบายไว้ด้วย จำต้องรอการสอบไว้วันน่า. หนังสือราชวงษปกรณ์เรื่องนี้แต่งที่เมืองน่าน จึงใช้ภาษาไทยเหนือ ถ้อยคำมีผิดเพี้ยนกับข้างใต้อยู่บ้าง แต่อ่านเข้าใจได้ไม่ยาก จะเปลี่ยนใช้ถ้อยคำเปนอย่างข้างใต้เสียให้หมดก็เห็นว่าจะเสียหลักฐานที่จะพิมพ์หนังสือเรื่องนี้ให้เปนอนุสาวรีของพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช จึงได้ให้พิมพ์ตามสำนวนเดิม ไม่ดัดแปลงแก้ไข เว้นแต่บางคำซึ่งไม่สำคัญ ให้คัดศัพท์ที่แปลกกับภาษาข้างใต้ เรียบเรียงมีคำแปลพิมพ์ไว้ส่วนหนึ่งต่างหาก เมื่อผู้ใดไม่เข้าใจศัพท์ไหนก็จะได้ดูที่แปลไว้นั้น ส่วนประวัติ ของพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช เจ้าอุปราชแต่งส่งมาจากเมืองน่าน อย่างไร ก็ได้ให้พิมพ์ตามที่แต่งมา โดยประสงค์จะให้เข้าเปนชุดเดียว กับสำนวนหนังสือเรื่องราชวงษปกรณ์ เปนแต่ได้แก้ไขบ้างเล็กน้อย. ในการพิมพ์หนังสือราชวงษปกรณ์ได้ให้ขุนพินิจวรรณการ (แสง สาลิตุล) เปรียญ เปนผู้ตรวจต้นฉบับ แลให้พิมพ์เข้าในหนังสือประชุมพงษาวดาร นับเปนภาคที่ ๑๐ เพื่อจะให้รวบรวมอยู่เปนอันหนึ่งอันเดียวกับเรื่องพงษาวดารเมืองอื่น ๆ มีพงษาวดารเมืองเชียงใหม่เปนต้น ซึ่ง ได้พิมพ์ไว้ในหนังสือชุดนั้นแล้ว หวังใจว่าหนังสือเรื่องนี้จะเปนที่ชอบ ใจของบรรดาผู้ศึกษาโบราณคดีทั่วไป.

(ค) กรรมการหอพระสมุด ฯ ขออนุโมทนากุศลบุญราษีทักษิณานุปทาน ซึ่งญาติวงษ์พระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช มีนายพลตรี เจ้าอุปราช ผู้รั้ง ราชการนครเมืองน่านผู้เปนน้องเปนประธาน ทำการปลงศพสนองคุณพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดชด้วยความกตัญญูกตเวที แลเชื่อว่าท่านทั้งหลายที่ได้รับหนังสือเรื่องนี้ก็คงจะอนุโมทนาด้วยทั่วกัน. สภานายก หอพระสมุดวชิรญาณ วันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๑


สารบาน

ภาคที่ ๑ ....... ตอนที่ ๑

  • อารัมภกถา เริ่มเรื่องพงษาวดารลานนาไทย ของ พระเจ้าสุริยพงษ์ผลิตเดช น่า ๑


ตอนที่ ๒

  • ว่าด้วยสักยวงษ์ " ๒
  • คำนมัสการพระรัตนไตรย " ๒
  • ว่าด้วยลำดับวงษ์สักยราช " ๓
  • ว่าด้วยพระสิทธัตถกุมารได้ตรัสเปนพระพุทธเจ้า " ๖
  • ว่าด้วยวงษ์สกุลพระเจ้าพิมพิสาร " ๖
  • ว่าด้วยต้นสกุลพระเจ้าศรีธรรมาโศกราช " ๗

ตอนที่ ๓

  • ว่าด้วยตั้งวงษ์ลาวจังกรราช " ๘
  • ว่าด้วยนางจามเทวีสร้างเมืองลำพูน " ๘
  • ว่าด้วยประวัติพระยาลาวจังกรราช " ๑๐
  • พระเจ้าอนุรุทธตั้งจังกรกุมารให้เปนใหญ่ใน ลานนาไทย " ๑๑

ตอนที่ ๔

  • ว่าด้วยพระยาลาวจังกรราชสร้างเมือง " ๑๒
  • พระยาลาวจังกรราชสร้างเมืองเงินยัง " ๑๒
  • พระยาลาวจังกรราชสร้างเมืองฝาง, เชียงราย, เชียงของ " ๑๓

(๒๑) ตอนที่ ๕

  • ว่าด้วยลูกหลานพระยาลาวจังกรราช น่า ๑๔

ตอนที่ ๖

  • เรื่องขุนเจืองธรรมิกราช " ๒๔
  • ว่าด้วยประวัติเจ้าขุนทึง " ๒๔
  • เจ้าขุนทึงอธิฐานสร้างเมืองเชียงเรือง " ๒๖
  • ว่าด้วยเจ้าขุนทึงย้ายไปอยู่เมืองเชียงเรือง " ๒๗
  • ว่าด้วยลำดับลูกหลานเจ้าขุนทึง " ๓๐
  • ว่าด้วยเจ้าขุนเจืองปราบดาภิเศกเปนขุนเจือง ธรรมิกราช " ๓๓
  • ขุนเจืองธรรมิกราชไปอยู่เมืองแกว " ๓๔
  • ขุนเจืองธรรมิกราชไปชนช้างกับพระยาแมนตาตอก " ๓๘
  • ขุนเจืองธรรมิกราชขาดฅอช้าง " ๓๙
  • ว่าด้วยลำดับลูกหลานขุนเจืองธรรมิกราช " ๔๐
  • ว่าด้วยประวัติเจ้ามังราย " ๔๑
  • เจ้ามังรายเที่ยวปราบปรามหัวเมืองลาว " ๔๓
  • เจ้ามังรายตีได้เมืองอังวะ " ๔๙
  • เจ้ามังรายบำรุงพุทธสาสนา " ๔๙
  • ว่าด้วยลำดับลูกหลานเจ้ามังราย " ๕๒
  • ว่าด้วยประวัติพระเจ้าติโลกราช " ๕๘
  • ว่าด้วยประวัติพระยาแกว " ๖๑
  • ว่าด้วยพระยาแกวทำศึกกับศุโขไทย " ๖๒

(๒๒)

  • ว่าด้วยพระยาอาทิตย์เมืองใต้ทำไมตรีกับพระยาแกว น่า ๖๓
  • ว่าด้วยลำดับลูกหลานพระยาแกว " ๖๓
  • ว่าด้วยเชียงใหม่ขอขึ้นเมืองใต้ " ๖๖
  • ว่าด้วยเจ้าฟ้ามังตรามาตีได้เมืองเชียงใหม่ " ๖๘
  • ว่าด้วยสกุลเจ้าฟ้าสารวดีเจ้านครเชียงใหม่ " ๗๐

ภาคที่ ๒

  • คำนมัสการ " ๗๓

ตอนที่ ๑

  • ว่าด้วยราชวงษ์ภูคาสร้างเมืองปัว " ๗๔
  • ว่าด้วยประวัติเจ้าขุนนุ่นและเจ้าขุนฟอง " ๗๔
  • ว่าด้วยเจ้าขุนนุ่นสร้างเมืองจันทบุรี " ๗๕
  • ว่าด้วยเจ้าขุนฟองสร้างเมืองวร คือเมืองปัว " ๗๕
  • ว่าด้วยพระยางำเมืองตีได้เมืองปัว " ๗๘
  • ว่าด้วยประวัติเจ้าผานอง " ๗๘

ตอนที่ ๒

  • ว่าด้วยสร้างเมืองน่าน " ๘๑
  • ว่าด้วยพระยาการเมืองบรรจุพระธาตุวัดภูเพียงแช่แห้ง " ๘๓
  • ว่าด้วยพระยาผากองสร้างเมืองน่าน " ๘๕
  • ว่าด้วยพระยาแพร่มาตีได้เมืองน่าน " ๘๖
  • ราชวงษ์ภูคากลับตีเมืองน่านคืนได้อิก " ๘๖
  • ว่าด้วยพระยาติโลกราชเมืองเชียงใหม่ตีได้เมืองน่าน " ๘๙

(๒๓) ตอนที่ ๓

  • ว่าด้วยเมืองน่านขึ้นเชียงใหม่ น่า ๙๐
  • ว่าด้วยลำดับท้าวผู้มากินเมืองน่าน " ๙๐
  • ว่าด้วยท้าวขาก่านซ่อมพระเจดีย์ภูเพียงแช่แห้ง " ๙๑
  • ว่าด้วยแกวมารบเมืองน่าน " ๙๒
  • ว่าด้วยลำดับท้าวผู้ครองเมืองน่าน " ๙๒
  • ว่าด้วยเจ้าฟ้ามังตรามาตีได้เมืองน่าน " ๙๕

ตอนที่ ๔

  • ว่าด้วยเมืองน่านคราวเปนจลาจล " ๙๖
  • ว่าด้วยเจ้าฟ้าสารวดีซ่อมวัดภูเพียงแช่แห้ง " ๙๖
  • ว่าด้วยเมืองน่านแขงเมืองต่อเจ้าฟ้าสารวดี " ๙๘
  • ว่าด้วยเจ้าพระยาพลศึกซ้ายไชยสงครามซ่อมพระเจดีย์ หลวงวัดภูเพียงแช่แห้ง " ๑๐๐
  • ว่าด้วยเจ้าพระยาพลศึกซ้ายไชยสงคราม ย้ายไปเปน เจ้านครเชียงใหม่ " ๑๐๑
  • ว่าด้วยเจ้าฟ้าสุทโธธรรมราชาหงษาวดีตีได้เมือง เชียงใหม่ " ๑๐๑
  • ว่าด้วยเมืองน่านระส่ำระสาย " ๑๐๒
  • ว่าด้วยพระยาใต้ไปตีเมืองน่าน " ๑๐๔
  • ว่าด้วยเมืองน่านตั้งแขงเมืองต่อหงษาวดี " ๑๐๕
  • ว่าด้วยหงษาวดีมาปราบปรามเมืองน่าน " ๑๐๕
  • ว่าด้วยลำดับท้าวผู้ครองเมืองน่าน " ๑๐๗

(๒๔) ตอนที่ ๕

  • ว่าด้วยสกุลเจ้าพระยาหลวงตี๋นต้นวงษ์เจ้านคร เมืองน่าน น่า ๑๐๙
  • เมืองน่านขอเจ้าพระยาหลวงตี๋นเจ้านครเชียงใหม่ มาเปนเจ้านครเมืองน่าน " ๑๐๙
  • พระนาขวาคิดร้ายต่อเจ้าพระยาหลวงตี๋น " ๑๐๙
  • พระนาขวายิงตัวตาย " ๑๐๙
  • เครือญาติเจ้าพระยาหลวงตี๋น " ๑๑๐


ตอนที่ ๖

  • ว่าด้วยวงษ์เจ้าพระยาหลวงตี๋นครองเมืองน่าน " ๑๑๕
  • ลานนาไทยแขงเมืองต่อพม่า " ๑๑๕
  • พม่ายกมาปราบปรามลานนาไทย " ๑๑๖
  • พม่าตีได้กรุงศรีอยุทธยา " ๑๑๘
  • ฮ่อยกมาตีเมืองอังวะ " ๑๑๙
  • ลานนาไทยมาขึ้นกรุงฯ " ๑๒๐
  • ว่าด้วยผู้ครองเมืองน่านระหว่างศึกพม่ากับไทย " ๑๒๐
  • ไทยตีได้เวียงจันท์ " ๑๒๑
  • เจ้าในตระกูลเมืองน่านแยกไปเปนข้าพม่าบ้าง ไทยบ้าง " ๑๒๔
  • พม่ายกทัพมาตีเมืองไทย " ๑๒๕
  • ตระกูลเมืองน่านซึ่งแยกเปนข้าพม่าแลไทย อยู่เข้าปรองดองกัน " ๑๒๗

(๒๕) ภาคที่ ๓ ...... ตอนที่ ๑

  • ว่าด้วยเมืองน่านมาขึ้นกรุง ฯ น่า ๑๒๙
  • เจ้าอัตถวรปัญโญเข้ามาขอเปนข้ากรุง ฯ " ๑๒๙
  • เจ้าอัตถวรปัญโญซ่อมพระเจดีย์ภูเพียงแช่แห้ง " ๑๓๐
  • พม่ายกมาตีหัวเมืองลานนาไทย " ๑๓๒
  • เจ้าอัตถวรปัญโญบำรุงบ้านเมืองแลสาสนา " ๑๓๓
  • เจ้าอัตถวรปัญโญย้ายมาอยู่เมืองน่านเก่า " ๑๓๙
  • ไทยตีได้เมืองเชียงแสน " ๑๓๙
  • เจ้าอัตถวรปัญโญตีได้เมืองเชียงรุ้งสิบสองปันนา " ๑๔๑
  • เจ้าอัตถวรปัญโญซ่อมอารามต่างๆ " ๑๔๒
  • เจ้าอัตถวรปัญโญได้พระเกษธาตุมาถวายพระบาท สมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ " ๑๔๓
  • เจ้าอัตถวรปัญโญเข้ามาถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ " ๑๔๕
  • เจ้าอัตถวรปัญโญถึงแก่กรรม " ๑๔๕
  • ประวัติเจ้าอัตถวรปัญโญ " ๑๔๖
  • พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลยทรงตั้ง เจ้าสุมนเปนเจ้าเมืองน่าน " ๑๔๗
  • เจ้าสุมนเทวราชไปตีเมืองพง " ๑๔๘

(๒๖)

  • เจ้าสุมนเทวราชให้ขุดเหมืองฝาย น่า ๑๔๙
  • เจ้าสุมนเทวราชได้ช้างเผือกแลช้างแดงเข้ามาถวาย " ๑๔๙

ตอนที่ ๒

  • ว่าด้วยย้ายเมืองน่าน " ๑๕๑
  • น้ำท่วมเมืองน่าน " ๑๕๑
  • เจ้าสุมนเทวราชให้สร้างเมืองใหม่ " ๑๕๑
  • เจ้าสุมนเทวราชย้ายไปอยู่เมืองใหม่ " ๑๕๒
  • เจ้าสุมนเทวราชได้ช้างแดงมาถวาย " ๑๕๒
  • เจ้าสุมนเทวราชปฎิสังขรณ์วัดภูเพียงแช่แห้ง " ๑๕๓
  • เมืองเชียงรุ้งมาขอซื้อช้างที่เมืองน่าน " ๑๕๔
  • เจ้าสุมนเทวราชเข้ามาถวายพระเพลิงพระ บรมศพพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย " ๑๕๖
  • เจ้าสุมนเทวราชถึงแก่กรรม " ๑๕๖
  • พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้ง เจ้ามหายศเปนเจ้าเมืองน่าน " ๑๕๗
  • เมืองน่านถูกเกณฑ์ไปศึกเจ้าอนุเวียงจันท์ " ๑๕๗
  • เจ้ามหายศได้รับคำสั่งให้เปนผู้ช่วยรั้ง ฟังราชการเมืองหลวงพระบาง " ๑๕๙
  • พระยาพิชัยรณฤทธิ์จับเจ้าอนุได้ " ๑๖๑
  • เจ้ามหายศถึงแก่กรรม " ๑๖๒

(๒๗)

  • พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งเจ้า อชิตวงษ์เปนเจ้าเมืองน่าน น่า ๑๖๒
  • เจ้าอชิตวงษ์ซ่อมพระเจดีย์ภูเพียงแช่แห้ง " ๑๖๓
  • เจ้าอชิตวงษ์ถึงแก่กรรม " ๑๖๔
  • พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งเจ้า มหาวงษ์เปนเจ้าเมืองน่าน " ๑๖๔
  • เจ้ามหาวงษ์สร้างแลซ่อมอารามต่าง ๆ " ๑๖๕
  • เจ้ามหาวงษ์ถึงแก่กรรม " ๑๖๖
  • พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งเจ้า อนันตยศเปนเจ้าผู้ครองนครเมืองน่าน " ๑๖๖
  • เจ้าอนันตยศได้รับคำสั่งให้ไปศึกสิบสองปันนา คราวกรมหลวงวงษาธิราชสนิทเสด็จเปนจอมพล " ๑๖๗
  • เจ้ามงคลวรยศ (อนันตยศ) ซ่อมเมืองเก่า " ๑๖๙
  • เจ้ามงคลวรยศได้เลื่อนเปนเจ้าอนันตวรฤทธิเดชฯ " ๑๗๐


ตอนที่ ๓

  • ว่าด้วยเจ้านครน่าน (อนันตวรฤทธิเดช) บำเพ็ญ สาสนูปถัมภ์แลสร้างพระไตรปิฎก " ๑๗๐
  • เจ้านครน่านตั้งเค้าสนามหลวงแลขุนนาง " ๑๗๑
  • เจ้านครน่านซ่อมอารามแลเจดียสถานต่างๆ " ๑๗๑
  • เจ้านครน่านสร้างพระไตรปิฎกครั้งแรก " ๑๗๒

(๒๘)

  • เจ้านครน่านสร้างพระไตรปิฎกครั้งที่ ๒ น่า ๑๗๕
  • เจ้านครน่านสร้างพระไตรปิฎกครั้งที่ ๓ " ๑๗๘
  • เจ้านครน่านสร้างพระไตรปิฎกครั้งที่ ๔ " ๑๘๓
  • เจ้านครน่านฉลองวัดภูมินทราชา " ๑๘๔
  • เจ้านครน่านสร้างพระไตรปิฎกครั้งที่ ๕ " ๑๘๖
  • เจ้านครน่านสร้างพระไตรปิฎกครั้งที่ ๖ " ๑๘๘
  • เจ้านครน่านสร้างพระไตรปิฎกครั้งที่ ๗ " ๑๙๑
  • ประวัติเจ้าอนันตวรฤทธิเดช " ๑๙๒
  • เจ้าอนันตวรฤทธิเดชถึงแก่พิราไลย " ๑๙๔
  • พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้ง เจ้าอุปราชเปนเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช " ๑๙๖