ประกาศพระราชบัญญัติและพระราชกำหนดต่าง ๆ รัชกาลที่ 5/เล่ม 3/เรื่อง 4

สารบัญ

พระราชบัญญัติ

1. ว่าด้วยนามแลการที่ใช้แลรักษาพระราชบัญญัติ
2. ว่าด้วยอธิบายศัพท์ที่ใช้ในพระราชบัญญัติ
3. ว่าด้วยลักษณปกครองหมู่บ้าน
4. ว่าด้วยลักษณปกครองตำบล
5. ว่าด้วยลักษณปกครองอำเภอแลเมืองขึ้น

พระราชบัญญัติลักษณปกครองท้องที่

---

มีพระบรมราชโองการในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้ประกาศทราบทั่วกันว่า ลักษณปกครองท้องที่ คือแบบแผนการที่จะจัดอำเภอกำนันรักษาการตามท้องที่ทั้งปวงนั้น เปนกำลังสำคัญอย่างหนึงในการปกครองบ้านเมือง เพราะเปนต้นเค้าของการที่จะรักษาความปรกติเรียบร้อยในพื้นบ้านพื้นเมือง ตลอดจนการที่จะตรวจตรากิจศุขทุกข์ของอาณาประชาราษฎร และที่จะรักษาอำนาจพระราชกำหนดกฎหมาย อนึ่งลักษณปกครองท้องที่นี้ก็ได้มีแบบแผนในพระราชกำหนดกฎหมายและเปนประเพณีมีสืบมาแต่โบราณ แต่อาไศรยเหตุที่ราชการบ้านเมืองทุกวันนี้ได้เปลี่ยนแปลงมาในทางเจริญโดยลำดับ จำต้องแก้ไขลักษณปกครองท้องที่ให้ทันกับความเจริญของบ้านเมือง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตราไว้เปนพระราชบัญญัติสืบไปดังนี้ คือ

		หมวดที่ ๑ ว่าด้วยนามแลการที่ใช้แลรักษาพระราชบัญญัติ
นามพระราชบัญญัติ		มาตรา๑พระราชบัญญัตินี้ให้เรียกว่า พระราชบัญญัติลักษณปกครองท้องที่ รัตนโกสินทรศก ๑๑๖
ใช้พระราชบัญญัติ		มาตรา๒พระราชบัญญัตินี้ให้ใช้ในหัวเมืองทั่วทุกมณฑลเทศาภิบาล
รักษาพระราชบัญญัติ		มาตรา๓ให้เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยเปนผู้รักษาการให้เปนไปตามพระราชบัญญัติ
อำนาจที่จะตั้งกฎสำหรับพนักงาน		มาตรา๔ให้เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย แลข้าหลวงเทศาภิบาลเมื่อได้อนุมัติของเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยแล้ว มีอำนาจที่จะตั้งกฎข้อบังคับเจ้าพนักงานผู้กระทำการตามพระราชบัญญัตินี้ได้ตามสมควร เพื่อจะให้ปฏิบัติราชการในน่าที่ตามพระราชบัญญัตินี้ให้เรียบร้อยแลสดวกดีขึ้น หรือเพื่อจะแก้ไขความขัดข้องโดยเหตุที่ภูมิประเทศหรือลักษณการในท้องที่ต่างกันนั้น
กำหนดเขตรที่		มาตรา๕ในการที่จะกำหนดเขตรหมู่บ้านแลตำบลทั้งปวงในหัวเมืองใด ให้ผู้ว่าราชการเมืองนั้นเมื่อได้อนุมัติของข้าหลวงเทศาภิบาลแล้วมีอำนาจที่จะกำหนดได้ แลการที่จะกำหนดเขตรอำเภอนั้น ก็ให้ข้าหลวงเทศาภิบาลมีอำนาจที่จะกำหนดได้เมื่อได้รับอนุมัติของเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยแล้วฉนั้น
ยกเลิกกฎหมายเก่า		มาตรา๖บรรดาพระราชกำหนดกฎหมายแต่ก่อนบทใดข้อความขัดกับพระราชบัญญัตินี้ ให้ยกเลิกกฎหมายบทนั้นตั้งแต่วันที่ได้ใช้พระราชบัญญัตินี้ไป
		หมวดที่ ๒ ว่าด้วยอธิบายศัพท์ที่ใช้ในพระราชบัญญัติ
อธิบายศัพท์		มาตรา๗ศัพท์ว่า บ้าน แล เจ้าบ้าน ซึ่งกล่าวในพระราชบัญญัติ หมวดที่ ๓ มาตรา ๘ และมาตรา ๙ นั้น ให้พึงเข้าใจความอธิบายดังนี้ คือ
บ้าน		ข้อ๑ศัพท์ว่า บ้าน นั้นหมายความว่า เรือนหลังเดียวก็ตาม หลายหลังก็ตาม ซึ่งอยู่ในเขตรที่มีเจ้าของที่เปนอิศรส่วน ๑ นับในพระราชบัญญัตินี้ว่าบ้าน ๑ แลแพหรือเรือชำซึ่งจอดประจำอยู่ที่ใด ถ้ามีเจ้าของครอบครองเปนอิศรต่างหากหลัง ๑ ลำ ๑ หรือหมู่ ๑ ในเจ้าของคน ๑ นั้น ก็นับว่าบ้าน ๑ เหมือนกัน
เจ้าบ้าน		ข้อ๒ศัพท์ว่า เจ้าบ้าน นั้นหมายความว่า ผู้เปนเจ้าของบ้านเช่นว่ามาในข้อก่อน หรือถ้าเจ้าของบ้านไปตั้งภูมิลำเนาอยู่ที่อื่น ผู้แทนตัวซึ่งครอบครองบ้านนั้นโดยอาไศรยอยู่ก็ตาม หรือเช่าอยู่ก็ตาม ย่อมนับในพระราชบัญญัตินี้ว่าเปนเจ้าบานเหมือนกัน
		หมวดที่ ๓ ว่าด้วยลักษณปกครองหมู่บ้าน
กำหนดหมู่บ้าน		มาตรา๘บ้านหมู่ ๑ จำนวนเจ้าบ้านราว ๑๐ บ้าน หรือราษฎรชายหญิงประมาณ ๑๐๐ คน ให้จัดเปนหมู่บ้าน ๑
เลือกผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๙ในหมู่บ้าน ๑ ให้ราษฎรชายหญิงซึ่งตั้งบ้านเรือนหรือจอดเรือแพประจำอยู่ในหมู่บ้านนั้นประชุมกันเลือกเจ้าบ้านผู้เปนที่นับถือของตนเปนผู้ใหญ่บ้านคน ๑ แลการที่เลือกผู้ใหญ่บ้านนี้ คือ
นายอำเภอเปนประธานในการเลือก		ข้อ๑ให้นายอำเภอซึ่งได้ว่ากล่าวท้องที่นั้นนั่งเปนประธานพร้อมด้วยกำนันแลผู้ใหญ่บ้านในตำบลนั้น
ให้เลือกเปนการเปิดเผยหรือการลับก็ได้		ข้อ๒การเลือกนี้ เจ้าพนักงานซึ่งได้รับอำนาจอำนวยการจะไต่ถามความเห็นราษฎรให้พร้อมกันเลือกโดยเปิดเผยก็ได้ หรือเมื่อเห็นว่าที่เลือกโดยเปิดเผยจะไม่คล่องใจราษฎรผู้เลือก จะให้มาบอกโดยเงียบ ๆ แต่ทีละคนมิให้เพื่อนบ้านรู้ว่าเลือกผู้ใดก็ได้
ผู้ใดรับเลือกมาก ได้เปนผู้ใหญ่บ้าน		ข้อ๓ถ้าราษฎรไม่พร้อมใจกันเลือกผู้หนึ่งผู้ใดไซ้ ให้เจ้าบ้านคนที่ราษฎรมากด้วยกันเลือกได้เปนผู้ใหญ่บ้าน
ผู้ใหญ่บ้านไปรับหมายตั้งที่เมือง		ข้อ๔เมื่อราษฎรได้เลือกผู้ใดให้เปนผู้ใหญ่บ้าน ก็ให้นายอำเภอพาตัวผู้นั้นเข้าไปยังที่ว่าการเมืองเพื่อได้รับหมายตั้งจากผู้ว่าราชการเมือง
วุฒิผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๑๐ผู้ที่ต้องเลือกเปนผู้ใหญ่บ้านนั้นจะต้องเปนชายมีอายุไม่ต่ำกว่า ๒๑ ปีอย่างหนึ่ง ต้องเปนคนในบังคับพระราชกำหนดกฎหมายอย่างหนึ่ง แลมิใช่เปนทหารที่ยังอยู่ในหน้าที่รับราชการประจำอย่างหนึ่ง ถ้าราษฎรเลือกผู้ใหญ่บ้านถูกผู้ต้องข้อห้ามอย่างใด จะให้เลือกใหม่ก็ได้ แต่ถ้าต้องเลือกใหม่เช่นนี้ นายอำเภอต้องแจ้งความต่อผู้ว่าราชการเมืองให้ทราบเหตุผลจงทุกราย
ตั้งผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๑๑ราษฎรเลือกผู้ใดเปนผู้ใหญ่บ้านแล้ว ให้มอบบาญชีสำมะโนครัวในหมู่บ้านนั้นให้ผู้ใหญ่บ้านรักษาไว้ แลให้ผู้ว่าราชการเมืองทำหมายตั้งผู้นั้นเปนผู้ใหญ่บ้าน แลชี้แจงหน้าที่แลอำนาจของผู้ใหญ่บ้านให้เข้าใจจงทุกประการ
หน้าที่ผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๑๒หน้าที่ของผู้ใหญ่บ้านนั้นดังนี้ คือ
รักษาความเรียบร้อย		ข้อ๑ให้ตั้งใจรักษาความศุขสำราญของราษฎรซึ่งเปนลูกบ้านแลช่วยป้องกันความทุกข์ไภยของลูกบ้านโดยเต็มกำลัง แลปฤกษาหารือกำนันแลเพื่อนผู้ใหญ่บ้านในตำบลนั้นในธุระแลการต่าง ๆ ซึ่งเกิดขึ้นในหมู่บ้านนั้น แลช่วยกันจัดไปตามสมควร
บอกเหตุการณ์ต่อกำนัน		ข้อ๒ถ้าผู้ใหญ่บ้านรู้เห็นเหตุการณ์แปลกปลาดอันใดเกิดขึ้น ต้องรีบนำความแจ้งต่อกำนันให้ทราบ
ปราบปรามคนพาล		ข้อ๓ลูกบ้านคนใดประพฤติชั่วร้ายให้เปนทุกข์โทษไภยแก่ผู้อื่นโดยมิเปนธรรม ให้เรียกตัวมาว่ากล่าวสั่งสอนตามควร ถ้าว่าไม่ฟัง ให้จับตัวส่งกำนัน
ตรวจคนจร		ข้อ๔ให้ตรวจตราคนจรซึ่งไปมาอาไศรยในหมู่บ้านนั้น แลคอยไต่สวนลูกบ้านซึ่งคบค้าคนจร ถ้าเห็นแปลกปลาดเปนที่สงไสยว่าจะเปนโจรผู้ร้าย ให้จับตัวส่งกำนัน
ตรวจเหตุร้าย		ข้อ๕ถ้าลูกบ้านรับซื้อหรือรับจำนำของแปลกปลาด หรือมีบาดแผล หรือฟกช้ำ หรือตายโดยปัจจุบัน อันควรสงไสยว่าจะคบโจรผู้ร้ายกระทำโจรกรรม หรือเพราะผู้อื่นกระทำเอาโดยทุจริต ให้สืบสวนไล่เลียงให้รู้เหตุผลแล้วแจ้งต่อกำนันโดยเร็ว
ทำสำมะโนครัว		ข้อ๖ให้รักษาบาญชีสำมะโนครัวแลคอยแก้ไขให้ถูกตามจำนวนคนที่มีอยู่ หรือที่จะไปอยู่ที่อื่น หรือมาอยู่จากที่อื่น หรือเกิดตายในหมู่บ้านนั้น
จับโจรแลดับไฟ		ข้อ๗ถ้าเกิดโจรผู้ร้ายหรือไฟไหม้หมู่บ้านนั้นหรือที่ใกล้เคียงกัน ให้เรียกลูกบ้านช่วยกันต่อสู้ติดตามจับโจรผู้ร้ายแลช่วยกันดับไฟโดยเต็มกำลัง
ให้มีเครื่องสัญญาเรียกลูกบ้าน		ข้อ๘ในหมู่บ้าน ๑ ให้ผู้ใหญ่บ้านจัดหาเครื่องที่มีเสียงดัง เช่นกับฆ้องกลองเกราะเปนต้น ไว้ที่บ้านผู้ใหญ่บ้านสำหรับใช้เปนเครื่องสัญญาตีเรียกลูกบ้านมาพร้อมกันช่วยต่อสู้จับโจรผู้ร้ายหรือช่วยดับเพลิงในเวลามีเหตุเกิดขึ้น ลักษณสัญญาเรียกลูกบ้านเช่นนี้ให้ผู้ใหญ่บ้านนัดแนะชี้แจงแก่ลูกบ้านให้เข้าใจกัน
โทษลูกบ้านไม่ช่วยจับโจรแลดับไฟ		มาตรา๑๓ถ้าเหตุดังว่ามาในข้อก่อนเกิดขึ้นในหมู่บ้าน ผู้ใหญ่บ้านตีสัญญาเรียกลูกบ้าน ลูกบ้านคนใดขัดขืนไม่มาช่วยตามสัญญา มีความผิด ต้องระวางโทษสถาน ๑ ให้จำไว้ไม่เกินกว่าเดือน ๑ สถาน ๑ ปรับเปนเงินไม่เกินกว่า ๑๖๐ บาท สถาน ๑ ให้จำแลปรับด้วย ให้ผู้ใหญ่บ้านเอาตัวลูกบ้านคนนั้นมอบกำนันพาไปส่งนายอำเภอไต่สวน ถ้าได้หลักฐาน ให้นายอำเภอขอต่อศาลให้ปรับไหมลงโทษลูกบ้านผู้กระทำผิดตามโทษานุโทษ
โทษลูกบ้านละเมิดผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๑๔ถ้าผู้ใหญ่บ้านบังคับบัญชาราชการตามหน้าที่ แลลูกบ้านคนใดขัดขืนไม่กระทำตามหรือฬ่อลวงอำพรางให้ผู้ใหญ่บ้าน ลูกบ้านคนนั้นมีความผิด ต้องระวางโทษปรับเปนเงินไม่เกิน ๒๐ บาทสถาน ๑ จำขังไว้ไม่เกินเดือน ๑ สถาน ๑ หรือปรับแลจำด้วยทั้ง ๒ สถาน ให้ผู้ใหญ่บ้านจับตัวมอบกำนันพาไปส่งนายอำเภอ เมื่อนายอำเภอไต่สวนได้หลักฐาน ให้ขอต่อศาลให้ปรับไหมลงโทษแก่ผู้ทำผิดตามโทษานุโทษ
โทษผู้ใหญ่บ้านละเมิดหน้าที่		มาตรา๑๕ถ้าผู้ใหญ่บ้านละเมิดหน้าที่เหล่านี้ประการใด โทษไหมถานละเมิดตามบรรดาศักดิ์ ศักดินา ๓๐๐ ไร่ไหมลาหนึ่งเปนเงินไม่เกินกว่า ๓๓ บาทตามความผิดแลเหตุผล ยกไว้เปนพิไนยหลวง แต่ถ้าความผิดที่กระทำนั้นต้องระวางโทษตามพระราชกำหนดกฎหมายเกินถานละเมิดขึ้นไป ตองรับพระราชอาญาตามโทษานุโทษในกระทงที่หนักนั้น
เหตุที่ผู้ใหญ่บ้านต้องออก		มาตรา๑๖ถ้าหากว่าผู้ใหญ่บ้านคนใดไม่สมควรอยู่ในตำแหน่งด้วยเหตุดังว่าต่อไปนี้อย่างใดใด คือ
เพราะไปอยู่ที่อื่น		ข้อ๑ไปอยู่เสียพ้นท้องที่หมู่บ้านที่ได้ว่ากล่าว ไม่มีกำหนดที่จะกลับ หรือกำหนดเกินกว่า ๖ เดือนขึ้นไป
เพราะต้องราชทัณฑ์		ข้อ๒ต้องราชทัณฑ์อย่างใดใด นับแต่ต้องติดเวรจำขึ้นไป
เพราะไปทำราชการ		ข้อ๓ไปมียศแลตำแหน่งราชการอย่างอื่นซึ่งจะทำการในหน้าที่ผู้ใหญ่บ้านไม่ได้
เพราะทำทุจริต		ข้อ๔กระทำทุจริตในหน้าที่
เพราะลูกบ้านขอให้ออก		ข้อ๕ลูกบ้านในหมู่บ้านนั้นโดยมากด้วยกันร้องขอให้เปลี่ยน
เพราะหมู่บ้านร่วงโรย		ข้อ๖ลูกบ้านอพยพไปอยู่ที่อื่นเสียจนเปนหมู่บ้านไม่ได้ ให้ผู้ว่าราชการเมืองหมายเอาผู้ใหญ่บ้านนั้นออกเสียจากตำแหน่ง
เหตุที่ต้องตั้งผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๑๗การที่ต้องเลือกผู้ใหญ่บ้านขึ้นใหม่นั้นอาไศรยเหตุ ๒ ประการ คือ
เพราะลูกบ้านมากขึ้น		ข้อ๑ถ้าลูกบ้านในหมู่บ้านใดทะวีขึ้น จะเปนด้วยผู้คนเกิดก็ตาม หรืออพยพมาแต่ที่อื่นก็ตาม เมื่อกำนันแลผู้ใหญ่บ้านในตำบลนั้นปฤกษากันเห็นว่าจำนวนคนในหมู่บ้านใดเกินกว่าความสามารถในผู้ใหญ่บ้านคนเดียวจะดูแลควบคุมให้เรียบร้อยได้ ให้กำนันนำความแจ้งต่อกรมการอำเภอให้พิเคราะห์ด้วยอีกชั้น ๑ แล้วให้กรมการอำเภอบอกเข้าไปยังผู้ว่าราชการเมือง เมื่อผู้ว่าราชการเมืองเห็นสมควรแล้ว ก็ให้ลูกบ้านเลือกตั้งผู้ใหญ่บ้านเพิ่มเติมขึ้นใหม่ได้
เพราะตำแหน่งเดิมว่าง		ข้อ๑ถ้าผู้ใหญ่บ้านออกแลตำแหน่งผู้ใหญ่บ้านหมู่ใดว่างลง ให้กำนันในตำบลนั้นแจ้งต่อนายอำเภอซึ่งเปนผูับังคับการในท้องที่อำเภอนั้นให้ทราบภายใน ๗ วัน แลให้นายอำเภอไปเปนประธานพร้อมด้วยกำนันผู้ใหญ่บ้านเรียกลูกบ้านในหมู่บ้านที่ตำแหน่งว่างนั้นเลือกสรรผู้ใหญ่บ้านขึ้นใหม่ตามวิธีที่ได้ว่าไว้ในพระราชบัญญัตินี้ภายในกำหนด ๗ วันแต่ได้ทราบความจากกำนัน
กำนันมอบทะเบียนแลเปลี่ยนหมายตั้งสำหรับผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๑๘เมื่อผู้ใหญ่บ้านต้องออกจากตำแหน่งด้วยเหตุประการใด ๆ เปนหน้าที่ของกำนันในตำบลนั้นจะต้องเรียกหมายตั้งแลทะเบียนบาญชีที่ได้ทำขึ้นไว้ในหน้าที่ผู้ใหญ่บ้านนั้นมารักษาไว้ เมื่อผู้ใดรับตำแหน่งเปนผู้ใหญ่บ้านแทน ก็ให้มอบทะเบียนทั้งปวงให้ แต่หมายตั้งนั้นกำนันต้องส่งให้กรมการอำเภอไปจัดการที่จะเปลี่ยนมาให้คนใหม่ได้ตรงกับชื่อ อนึ่งในการที่จะเรียกหมายตั้งแลทะเบียนบาญชีที่ได้ว่ามาในข้อนี้ ถ้าขัดข้องประการใด กำนันต้องรีบแจ้งความต่อกรมการอำเภอ
ผู้ใหญ่บ้านทำการแทนกัน		มาตรา๑๙ถ้าผู้ใหญ่บ้านคนใดจะทำการในหน้าที่ไม่ได้ในครั้งหนึ่งคราวหนึ่ง เช่นมีกิจธุระไปทางไกลเปนต้น ให้มอบหน้าที่แก่ผู้ใหญ่บ้านคนใดคนหนึ่งในหมู่บ้านที่ใกล้เคียงในตำบลอันเดียวกันให้ทำการแทนกว่าจะมา แลต้องบอกให้กำนันทราบไว้ด้วย
ผู้ใหญ่บ้านต้องถือน้ำ		มาตรา๒๐ผู้ใหญ่บ้านต้องถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาปีละครั้ง ๑ เปนกำหนด
ยกราชการอย่างอื่นพระราชทานให้ผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๒๑ผู้ใหญ่บ้านจะเปนไพร่หลวงหรือมีหน้าที่ต้องเสียข้าราชการเสียส่วยอันใดก็ดี ถ้าเปนผู้ใหญ่บ้านอยู่ตราบใด ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พ้นหน้าที่ราชการแลไม่ต้องเสียเงินเหล่านั้นทั้งสิ้น
		หมวดที่ ๔ ว่าด้วยลักษณปกครองตำบล
กำหนดตำบล		มาตรา๒๒หลายหมู่บ้านรวมกันราว ๑๐ หมู่บ้าน ให้จัดเปนตำบล ๑ ให้ผู้ว่าราชการเมืองปักหมายเขตรตำบลนั้นให้ทราบได้โดยชัดเจนว่าเพียงใด ถ้าที่หมายเขตรไม่มีลำห้วยหนองคลองบึงบางหรือสิ่งใดเปนสำคัญได้ ก็ให้ผู้ว่าราชการเมืองจัดให้มีหลักปักหมายเขตรอันจะถาวรอยู่ไปได้ยืนนาน
ผู้ใหญ่บ้านเลือกนำนัน		มาตรา๒๓ให้ผู้ใหญ่บ้านทั้งปวงในตำบลนั้นเลือกกันเปนกำนันนายตำบลคน ๑ แลการเลือกกำนันนี้ นายอำเภอซึ่งได้ว่ากล่าวท้องที่ต้องนั่งเปนประธาน เมื่อผู้ใหญ่บ้านในตำบลนั้นเหนพร้อมกันหรือโดยมากด้วยกันว่าผู้ใหญ่บ้านxx
การปกครองตำบลอยู่ในหน้าที่กำนันกับผู้ใหญ่บ้าน		มาตรา๒๔xxxx
เหตุซึ่งกำนันควรเรียกผู้ใหญ่บ้านประชุมกัน		มาตรา๒๕xx
ประชุมเพื่อปฤกษาการทั่วไปเดือนละ ๒ ครั้ง		ข้อ๑xx
ประชุมเพื่อสืบจับโจรผู้ร้าย		ข้อ๒xx
ประชุมเพื่อเรียกประกันลูกบ้านที่ประพฤติตัวไม่ดี		ข้อ๓xxxx
ประชุมเพื่อบังคับให้ลูกบ้านย้ายที่อยู่จากที่เปลี่ยว		ข้อ๔xx
ประชุมเพื่อป้องกันการเลี้ยงชีพในตำบลให้พ้นภยันตราย		ข้อ๕xxxx
ประชุมเพื่อตัดสินความเกี่ยงแย่ง		ข้อ๖xx
ประชุมทำทะเบียน		ข้อ๗xxxx
ประชุมทำรายงาน		ข้อ๘xx
ประชุมประกาศราชการ		ข้อ๙xx
ประชุมรักษาความเรียบร้อยในการนักขัตฤกษ์		ข้อ๑๐xx
ประชุมเพื่อรับผู้มีบรรดาศักดิ์		ข้อ๑๑xxxx
ประชุมแจ้งข้อราชการแก่ผู้ตรวจ		ข้อ๑๒xx
หน้าที่กำนัน		มาตรา๒๖xx
ปกครองตำบล		ข้อ๑xx
เอาตัวผู้ละเมิดส่งกรมการอำเภอ		ข้อ๒xx
บอกเหตุโจรผู้ร้ายต่อกรมการอำเภอ		ข้อ๓xx
ช่วยในการทำอายัติ ชัณสูตร และตราสิน		ข้อ๔xx
สืบจับโจรผู้ร้ายแลส่งตัวคน		ข้อ๕xx
xx		ข้อ๖xx
xx		ข้อ๗xx
xx		ข้อ๘xx
ทำบาญชีสิ่งของต้องภาษี		ข้อ๙xx
นำเก็บภาษี		ข้อ๑๐xx
รายงานเหตุการณ์ต่อกรมการอำเภอ		ข้อ๑๑xx
กำนันต้องถือน้ำ		ข้อ๑๒xx
อำนาจกำนัน		มาตรา๒๗xx
จำโจรผู้ร้ายได้		ข้อ๑xx
อำนาจเหนือผู้ใหญ่บ้านและราษฎร		ข้อ๒xxxx
เปรียบเทียบความแพ่ง		ข้อ๓xx
		xxxx
โทษกำนันละเมิดหน้าที่		มาตรา๒๘xx
เหตุที่ต้องเปลี่ยนกำนัน		มาตรา๒๙xx
เพราะออกจากผู้ใหญ่บ้าน		ข้อ๑xx
เพราะผู้ใหญ่บ้านขอให้ออก		ข้อ๒xx
เพราะมีความผิดหรือไม่สามารถ		ข้อ๓xx
ตั้งกำนัน		มาตรา๓๐xx
ผู้ใหญ่บ้านทำการแทนกำนัน		มาตรา๓๑xx
สาระวัดตำบล		มาตรา๓๒xx
		หมวดที่ ๕ ว่าด้วยลักษณปกครองอำเภอแลเมืองขึ้น
กำหนดอำเภอ		มาตรา๓๓xx
ในที่มีคนมาก		ข้อ๑xx
ในที่มีคนน้อย		ข้อ๒xx
ที่ว่าง		ข้อ๓xxxx
ตำแหน่งกรมการอำเภอ		มาตรา๓๔xx
		xx
		xx
		xx
		xx
วิธีเลือกนายอำเภอ แลวุฒินายอำเภอ		มาตรา๓๕xx
ต้องอยู่ในท้องที่อำเภอ		ข้อ๑xx
ต้องเคยเปนกรมการ เปนมุลนาย หรือเปนคฤหบดี		ข้อ๒xx
ต้องเปนคนในบังคับไทย		ข้อ๓xx
วิธีเลือกปลัดแลสมุห์บาญชีอำเภอ		มาตรา๓๖xxxx
ข้าหลวงเทศาภิบาลมีอำนาจเปลี่ยนกรมการอำเภอ		มาตรา๓๗xx
ตราตำแหน่งนายอำเภอ		มาตรา๓๘xx
ลักษณทำการแทนนายอำเภอ นายอำเภอมอบให้ปลัดแทนได้		มาตรา๓๙xx
ไม่ควรให้แทนโดยไม่จำเปน		ข้อ๑xxxx
แทนกันในเวลามิได้มอบ		ข้อ๒xx
ต้องบอกการที่แทนกันให้ผู้ว่าราชการเมืองทราบ		ข้อ๓xx
หน้าที่กรมการอำเภอ		มาตรา๔๐xx
หน้าที่รักษาความเรียบร้อยในท้องที่		มาตรา๔๑xx
ต้องคอยสืบสวนเหตุการณ์แลป้องกันการเสื่อมเสีย		ข้อ๑xx
ช่วยระงับทุกข์ร้อนของราษฎร		ข้⟨อ⟩๒xx
หน้าที่จัดการปกครองท้องที่		มาตรา๔๒xx
ต้องสมาคมกับกำนันผู้ใหญ่บ้าน		ข้อ๑xx
ต้องช่วยแก้ไขความขัดข้องของกำนันผู้ใหญ่บ้าน		ข้อ๒xx
ต้องแก้ไขอย่าให้ราษฎรได้ความเดือดร้อนจากกำนันผู้ใหญ่บ้าน		ข้อ๓xx
ต้องรีบตั้งกำนันผู้ใหญ่บ้านเวลาตำแหน่งว่าง		ข้อ๔xxxx
หน้าที่ตรวจท้องที่		มาตรา๔๓xx
ต้องไปตรวจท้องที่ตำบลหนึ่งเดือนละครั้ง		ข้อ๑xx
ต้องหมั่นไปตรวจในเวลามีราชการในท้องที่		ข้อ๒xx
หน้าที่สืบจับโจรผู้ร้าย		มาตรา๔๔xx
ต้องหมั่นตักเตือนกำนันผู้ใหญ่บ้านให้สืบจับโจรผู้ร้าย		ข้อ๑xx
ต้องจัดที่พักพลตระเวรแลจัดการตระเวร		ข้อ๒xx
ต้องไปไต่สวนยังที่เกิดเหตุโจรผู้ร้าย		ข้อ๓xx
ต้องรายงานการโจรผู้ร้ายต่อผู้ว่าราชการเมือง		ข้อ๔xx
หน้าที่คุมขังนักโทษ		มาตรา๔๕xx
คุมขังนักโทษตามคำสั่งศาลแลนักโทษในระหว่างไต่สวน		ข้อ๑xx
ห้ามมิให้กรมการอำเภอคุมขังคนไว้โดยไม่มีหลักถาน		ข้อ๒xx
		(๑)xx
		(๒)xxxx
หน้าที่เรียกตัวคนส่ง		มาตรา๔๖xx
ส่งคนตามหมาย		ข้อ๑xx
ส่งคนตามสูตรนารายน์		ข้อ๒xx
ส่งตัวจำนำ		ข้อ๓xxxx
หน้าที่รับอายัติ ทำชัณสูตร แลตราสิน		มาตรา๔๗xx
ทำชัณสูตร		ข้อ๑xx
ทำตราสิน		ข้อ๒xxxx
รับอายัติ		ข้อ๓xx
		(๑)xx
		(๒)xx
		(๓)xx
หน้าที่ทำบริคณห์สัญญาแลหนังสือสำคัญ		มาตรา๔๘xx
บริคณห์กู้หนี้แลขายตัว		ข้อ๑xx
บริคณห์ซื้อขายแลจำนำ		ข้อ๒xx
xx		(๑)xx
xx		(๒)xxxx
ตั๋วรูปพรรณสัตว์พาหะนะ		ข้อ๓xx
หนังสือเดินทาง		ข้อ๔xx
การเกี่ยวด้วยนายอำเภอเอง ต้องให้ผู้อื่นทำบริคณห์สัญญา		ข้อ๕xx
xx		มาตรา๔๙xx
xx		ข้อ๑xx
xx		ข้อ๒xx
xx		ข้อ๓xx
xx		ข้อ๔xx
xx		ข้อ๕xx
หน้าที่รักษาผลประโยชน์แผ่นดิน		มาตรา๕๐xx
ประกาศพิกัดภาษีอากร		ข้อ๑xx
ประกาศหวงห้ามแลการอนุญาตในภาษีอากร		ข้อ๒xx
เก็บภาษีบางอย่าง		ข้อ๓xxxx
หน้าที่ประกาศข้อราชการ		มาตรา๕๑xx
หน้าที่เพิ่มเติม		มาตรา๕๒xxxx
หน้าที่ช่วยการอำเภออื่น		มาตรา๕๓xx
ช่วยจับโจรผู้ร้าย		ข้อ๑xx
ช่วยระงับเหตุร้าย		ข้อ๒xx
บอกเหตุการณ์		ข้อ๓xx
จับผู้ร้ายข้ามแขวง		ข้อ๔xx
ปฤกษาการที่เกี่ยวข้องกัน		ข้อ๕xx
หน้าที่ทำรายงาน		มาตรา๕๔xx
รายงานประจำเดือน		ข้อ๑xx
รายงานจร		ข้อ๒xx
อำนาจกรมการอำเภอ		มาตรา๕๕xx
อำเภอเหนือกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน แลราษฎร		ข้อ๑xx
หมายเอากำนันผู้ใหญ่บ้านออกจากตำแหน่งชั่วคราวหนึ่งได้		ข้อ๒xxxx
เปรียบเทียบความแพ่ง		ข้อ๓xxxx
ไต่สวนคะดีมีโทษหลวง		ข้อ๔xxสั่งให้ปล่อยนั้นไปให้ผู้ว่าราชการเมืองทราบด้วยเหมือนกัน
		แต่อำนาจที่ว่ามาในข้อนี้ให้มีแต่เฉภาะตำแหน่งนายอำเภอ
กรมการอำเภอต้องกระทำสัตย์เมื่อแรกรับตำแหน่ง ต้องถือน้ำ แลจัดการที่กำนันผู้ใหญ่บ้านถือน้ำ		มาตรา๕๖เมื่อผู้ใด ๆ รับตำแหน่งเปนกรมการอำเภอ ต้องกระทำสัตย์สาบาลต่อหน้าผู้ว่าราชการเมืองแสดงความภักดีที่จะรับราชการตามตำแหน่งโดยความซื่อสัตย์สุจริตเปนเบื้องต้น แลเมื่อถึงกำหนดพระราชพิธีศรีสัตตะปานะกาล กรมการอำเภอต้องไปพร้อมกันกับกรมการเมืองกระทำสัตย์ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาตามประเพณีที่เปนข้าทูลลอองธุลีพระบาทเสมอไปทุก ๆ คราว อนึ่งเมื่อถึงกำหนดพระราชพิธีศรีสัจจะปานะกาล ให้กรมการอำเภอบอกกำนันให้พร้อมกันเข้าไปถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาที่เมืองจงทุกคน แต่ผู้ใหญ่บ้านนั้นให้แบ่งเปน ๒ พวก ให้เข้าไปถือน้ำตรุศพวก ๑ สารทพวก ๑ คงให้ได้ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาคน ๑ ปีละครั้งเปนกำหนด ถ้ากำนันแลผู้ใหญ่บ้านคนใดจะเข้าไปถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาไม่ได้ด้วยความจำเปนอย่างใด ให้กรมการอำเภอรับน้ำพระพิพัฒน์สัตยามาให้ถือแลกระทำสัตย์ตามอำเภอ แต่การที่กำนันและผู้ใหญ่บ้านจะถือน้ำกระทำสัตย์นี้ ถ้าเปนคนนับถือสาสนาใด ให้ถือน้ำกระทำสัตย์ตามลัทธิในสาสนานั้น

ประกาศมาณวันที่ ๒๐ พฤษภาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๖ เปนวันที่ ๑๐๔๑๘ ในรัชกาลปัตยุบันนี้