ประชุมพงศาวดาร/ภาคที่ 13/คำนำ
จางวางตรี พระยามหินทรเดชานุวัฒน์ ฯ สมุหเทศาภิบาลมณฑล นครไชยศรี มาแจ้งความแก่กรรมการหอพระสมุดสำหรับพระนครว่าพร้อมใจกับพี่น้อง คือ นางสาย อิศรางกูร ณกรุงเทพ นางนวล นีละนิธิ แลจางวางตรี พระยาไพศาลศิลปสาตร อธิบดีกรมศึกษาธิการ จะทำ การปลงศพสนองคุณนางสุ่น ชาติโอสถ ผู้เปนมารดา มีความศรัทธา จะรับพิมพ์หนังสือหอพระสมุดวชิรญาณเปนของแจกในงานศพสักเรื่อง ๑ ขอให้กรรมการช่วยเลือกเรื่องหนังสือให้ ข้าพเจ้าจึงได้จัดหนังสือประชุม พงษาวดารภาคที่ ๑๓ ให้พิมพ์ตามประสงค์
หนังสือที่รวบรวมพิมพ์เปนประชุมพงษาวดารภาคที่ ๑๓ นี้มีตำนานวังน่าเรื่อง ๑ เทศนาบวรราชประวัติเรื่อง ๑ พระนามเจ้านายในพระราชวัง บวร ฯ เรื่อง ๑ รวม ๓ เรื่องด้วยกัน เปนเรื่องข้างฝ่ายวังน่าทั้งนั้น ที่ รวบรวมพิมพ์ไว้ในภาคเดียวกัน เพื่อจะให้เรื่องอยู่เปนหมวดหมู่สดวกแก่ ผู้อ่าน แลหนังสือทั้ง ๓ เรื่องนั้น มีอธิบายเฉภาะเรื่องดังจะกล่าวต่อไปนี้
เรื่องตำนานวังน่า ข้าพเจ้าแต่งใหม่ ประสงค์จะอธิบายเรื่องประวัติแลแผนที่วังน่า เวลาเปนพระราชวังของพระมหาอุปราชว่าเปนอย่างไร เหตุที่จะแต่งหนังสือเรื่องนี้ เพราะได้ยินผู้ศึกษาโบราณคดีปรารภกันถึงวัตถุสถานของโบราณ ซึ่งคนภายหลังรู้ไม่ได้ว่าเปนอย่างไร เช่น วังหลังเปนต้น เพราะไม่มีผู้ใดได้จดเรื่องราวเล่าแถลงไว้ แลปรารภ ต่อไปถึงวังน่า ว่าแม้ตัวผู้ที่เคยเห็นเมื่อบริบูรณ์ยังมีอยู่มากในบัดนี้ ถ้า ไม่มีใครแต่งเรื่องตำนานไว้ ยิ่งนานไปก็จะยิ่งรู้ยากเข้าทุกที ว่าของ เดิมเปนอย่างไร ความอันนี้เตือนใจข้าพเจ้าเวลาผ่านวังน่ามาหอพระสมุด ฯ เนือง ๆ ครั้นเมื่อหาเรื่องหนังสือสำหรับพิมพ์แจกในงานศพ หม่อมเทวาธิราช (ม.ร.ว. แดง อิศรเสนา ณกรุงเทพ) อยากจะให้ เปนเรื่องเนื่องด้วยสกุลอิศรเสนา ข้าพเจ้าจึงได้แต่งเรื่องตำนานวังน่า ตามที่ปรารภไว้ให้พิมพ์เปนครั้งแรก
เรื่องเทศนาบวรราชประวัตินั้น เปนเทศนาถวายในรัชกาลที่ ๕ ในงานสมโภชพระนคร อมรรัตนโกสินทร เมื่อสร้างมาได้ถึง ๑๐๐ ปี เมื่อปีมเมีย พ.ศ. ๒๔๒๕ ในงานพระราชกุศลส่วนบุพเปตะพลีครั้งนั้น โปรดให้ขอแรงข้าราชการผู้ใหญ่ทำกระจาดใหญ่ ตั้งที่ท้องสนามไชย บูชากันฑ์เทศน์ ถวายที่ในพระที่นั่งอนันตสมาคมองค์เก่า ๔ กระจาดคือ
เจ้าพระยาภาณุวงษ์มหาโกษาธิบดี ทำกระจาดบูชากัณฑ์เทศน์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงษ์เธอ กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ ถวาย เทศนาพระราชประวัติ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกย์ เนื่อง ด้วยอปจายนจริยา กัณฑ์ ๑
เจ้าพระยาศรีพิพัฒน์ รัตนราชโกษาธิบดี ทำกระจาดบูชากัณฑ์เทศน์หม่อมเจ้าพระประภากร บวรวิสุทธิวงษ์ วัดบวรนิเวศน์ ถวาย เทศนาพระราชประวัติ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาไลย เนื่อง ด้วยสุจริตจริยากถา กัณฑ์ ๑
เจ้าพระยารัตนบดินทร แต่ยังเปนเจ้าพระยาพลเทพ ทำกระจาด บูชากัณฑ์เทศน์ พระวรวงษ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร วัดราชบพิธ ถวายเทศนาพระราชประวัติ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า เจ้าอยู่หัว เนื่องด้วยญาติธรรมจริยา กัณฑ์ ๑
เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง ทำกระจาดบูชากัณฑ์เทศน์ สมเด็จ พระมหาสมณะ แต่ยังเสด็จดำรงพระยศเปนกรมหมื่นวชิรญาณวโรรส ถวายเทศนา พระราชประวัติ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่ หัวเนื่องด้วย บุพพทิสา มนัสน ธรรมจริยา กัณฑ์ ๑
ในข้างขึ้นเดือน ๘ ปีมเมียนั้น โปรดให้ข้าราชการผู้ใหญ่ฝ่ายพระ ราชวังบวรสถานมงคลเข้ากันทำกระจาดใหญ่บูชากัณฑ์เทศน์กระจาด ๑ ตั้งที่น่าพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ในพระราชวังบวร ฯ แล้วพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นไปทรงบำเพ็ญพระราชกุศลบุพเปตะพลี ณพระที่นั่งพุทไธสวรรย์ พร้อมด้วยกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ แล พระบรมวงษานุวงษ์ทั้งปวง สมเด็จพระวันรัต (ทับ) วัดโสมนัศวิหาร ถวายเทศนา พระราชประวัติ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว แลกรมพระราชวังบวร ฯ ในรัชกาลที่ล่วงมาแล้วทั้ง ๓ พระองค์ เนื่อง ด้วยกตัญญูกตเวทีกถา กัณฑ์ ๑ เทศนากัณฑ์หลังนี้ที่พิมพ์ไว้ในสมุด เล่มนี้ เพราะเทศนาพระราชประวัติ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง ๔ รัชกาล ที่กล่าวมาก่อน ได้พิมพ์แล้วทั้ง ๔ กัณฑ์ แต่เทศนากัณฑ์ บวรราชประวัติยังหาได้เคยพิมพ์ไม่ แม้แต่ต้นฉบับเขียน หอพระสมุด ฯ ก็พึ่งไปได้มาจากสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ วัดโสมนัศวิหารในไม่ช้านัก จึงเห็นควรจะพิมพ์รักษาไว้อย่าให้สูญไปเสีย
พระนามเจ้านายในพระราชวังบวร ฯ นั้น คือบาญชีพระโอรสธิดา พระมหาอุปราชทั้ง ๕ รัชกาล เปนหนังสือหาฉบับยาก ไม่เคยพิมพ์มา แต่ก่อน ได้รวบรวมฉบับที่มีในหอพระสมุด ฯ มาสอบกัน แล้วคัดเรียบ เรียงตามที่เข้าใจว่าถูกต้อง พิมพ์ให้ปรากฏเปนครั้งแรก
ข้าพเจ้าขออนุโมทนาในกุศลบุญราษีทักษิณานุปทาน ซึ่งเจ้าภาพ ได้บำเพ็ญในการปลงศพสนองคุณมารดาด้วยความกตัญญูกตะเวที แล ได้พิมพ์หนังสือประชุมพงษาวดารภาคที่ ๑๓ นี้ ให้แพร่หลายด้วย.
.svg)
สภานายกหอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๓๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๒