ประชุมพงศาวดาร/ภาคที่ 70/เรื่องที่ 19

ตำนานเมืองมูลปาโมข

วัน ๓ ๑๒ ฯ  ๑๒ ค่ำ ปีจออัฏฐศกศักราช ๑๒๔๘ ข้าพเจ้าพระวงษา สุระเดชเจ้าเมือง อุปฮาดราชวงศ์ราชบุตรเมืองมูลปาโมช ขอทำพงศาวดารเดิมบ้านจานมายื่นต่อท่านหลวงเสนีพิทักษ์ นายทองมหาด เล็กข้าหลวงฉะบับหนึ่ง แต่แรกจะเป็นบ้านเมืองต่อมา มีอาจารย์คนหนึ่งนุ่งผ้าขาวรักษาศีลห้าเป็นนิจสิน ประกอบไปด้วยความเมตตาภาวนา คนทั้งปวงพร้อมกันสักการบูชานับถืออาจารย์ อาจารย์จึงเกลี้ยกล่อมชักชวนเอาคนทั้งปวงที่แตกหนีกองทัพไทย เที่ยวซุ่มซ่อนอยู่ตามป่าดง ได้ผู้คนชาย
หญิง $\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\ \end{matrix}}\right\}\,}$ ประมาณ ๔๐ คนเศษ อาจารย์ผ้าขาวจึงพาครอบครัวผู้คนลงมาตั้งบ้านปลูกเรือนอยู่ริมน้ำโขง จึงเรียกชื่อบ้านจานขึ้นกับเมืองโขงเท่าทุกวันนี้ เจ้าเมืองโขงจึงตั้งให้ฑิตยกัณหาอำแดงจันทร์ เป็นเพี้ยบุตรวงศ์กำนันบ้านต่อ ๆ มา ครั้นเพี้ยบุต วงศ์ถึงแก่กรรม เจ้าเมืองโขงตั้งให้จานรุนบุตรเพี้ยบุตรวงศ์เป็นเพี้ยชิณบุตรกำกัน ครั้นเพี้ยชิณบุตรถึงแก่กรรม เจ้าเมืองโขงตั้งให้ฑิตยลีเป็นเพี้ยไชยสงครามกำนัน ครั้นเพี้ยไชยสงครามถึงแก่กรรม พระศรีเชียงใหม่เจ้าเมืองโขงออกจากเมืองนครจำปาศักดิ์ ทำราชการขึ้นกับกรุงเทพ ฯ พระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณา ตั้งให้พระศรีเชียงใหม่เป็นที่พระอภัยราชวงษาเจ้าเมือง ขนานนามเมืองโขงเป็นเมืองศรีทันดร เจ้าเมืองศรีทันดรจึงตั้งให้นายฑิตยทุมเป็นเพี้ยเมืองคุกกำนัน ครั้นเพี้ยเมืองคุกถึงแก่กรรม ราชวงศ์เมืองศรีทันดรไปตั้งเรือนอยู่ที่บ้านจาน ราชวงศ์ถึงแก่กรรมเจ้าเมืองศรีทันดร ตั้งให้เชียงจันทาเป็นเพี้ยเมืองแสนอยู่บ้านจาน ครั้นเพี้ยเมืองแสนถึงแก่กรรม เจ้าเมืองศรีทันดรตั้งให้ทิตยหาเป็นที่เพี้ยพันนารักษาบ้านจานต่อมา ถึงณ วัน ๑ ๑๐ ฯ  ๗ ค่ำปีมเส็งตรีศกศักราช ๑๒๔๓ พระอภัยราชวงษา เจ้าเมืองศรีทันดรที่ ๓ แต่งให้ท้าวสุริยวงศ์ ท้าวสุริย ท้าวศรีมหาราช
จันทเสน ถือบอกคุมเงินส่วยลงไปทูลเกล้า ฯ ถวาย จึงโปรดเกล้า ฯ ตั้งให้ท้าวสุริยวงศ์บุตรท้าวศรีวรราชเป็นที่พระวงษาสุรเดชเจ้าเมือง ตั้งให้ท้าวสุริยบุตพระอภัยราชวงษา เจ้าเมืองศรีทันดรที่ ๒ เป็นที่อุปฮาดให้ท้าวศรีราชบุตร ท้าวจิตตราชว่าที่ราชวงศ์ ให้ท้าวจันทเสน บุตรท้าววรบุตรว่าที่ราชบุตร ขนานนามบ้านจานเป็นเมืองมูลปาโมข ขึ้นกับเมืองศรีทันดร มีจำนวนวัดเรือนเจ้านายราษฎร แจ้งในนี้

วัดโพไชยหัวเมือง	พระ	๖	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	รวม	๑๖	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$ รวมทั้งสิ้นเป็น ๑๒๐ เรือน
	เณร	๑๐
วัดศรีบุญเรืองท้ายเมือง	พระ	๑๑	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	รวม	๒๕
	เณร	๑๔
ทำการอยู่ ในเมือง $\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	เจ้าเมือง	๑	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \\\ \\\ \\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	รวม	๔
	อุปฮาด	๑
	ราชวงศ์	๑
	ราชบุตร	๑
	กรมการ	๑๘	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	รวม	๓๒
	ไพร่	๑๔
	เขยสู่	๑๔	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	รวม	๑๖
	จีนสู่	๒
ทำราชการขึ้นกับ เมืองศรีทันดร $\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	กรมการ	๔	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \\\ \\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	รวม	๒๑
	ไพร่	๑๓
	เขยสู่	๔
ทำการขึ้นกับ เมืองสพังภูผา $\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	กรมการ	๑	$\scriptstyle {\left.{\begin{matrix}\ \\\\\ \\\ \\\ \ \end{matrix}}\right\}\,}$	รวม	๖
	ไพร่	๒
	เขยสู่	๒