พจนานุกรม บาลี-ไทย

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

สระ วรรณะ “อ”


สระ วรรณะ “อิ”


สระ วรรณะ “อ”


สระ เศษ วรรณะ


พยัญชนะ วรรค “ก”


พยัญชนะ วรรค “จ”


พยัญชนะ วรรค “ฏ”


พยัญชนะ วรรค “ต”


พยัญชนะ วรรค “ป”


พยัญชนะ เศษ วรรค “อ”



สารบัญ ขึ้นเล่ม อ.

[แก้ไข]

  • อกฺข

น. อักขะ, อักษะ. ส. อกฺษ

สารบัญ ขึ้นเล่ม อา.

อา[แก้ไข]

  • อาคม

น. เวทย์มนตร์. ส. อาคม

สารบัญ ขึ้นเล่ม อิ.

อิ[แก้ไข]

  • อิทฺธิ

อิทธิ์, อิทธิฤทธิ์, ฤทธิ์, อำนาจศักดิ์สิทธิ์. ส. ฤทฺธิ


  • อิจฺฉา

ค. อิจฉา, อิถยา. น. ความอยาก, ความต้องการ, ความปราถนา. ส. อิถฺยา

สารบัญ ขึ้นเล่ม อี.

อี[แก้ไข]

  • อีสาน

ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ.


สารบัญ ขึ้นเล่ม อุ.

อุ[แก้ไข]

  • อุฬฺห

น. ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในวงศ์ Camelidae เป็นสัตว์กีบคู่ขนาดใหญ่ หัว คอ และขาทั้ง 4 ยาว มีนิ้วตีนข้างละ 2 นิ้ว กระเพาะมี 3 ส่วน ไม่มีถุงนํ้าดี ดื่มน้ำทีละมาก ๆ อดน้ำได้นาน ๆ มี 2 ชนิด คือ ชนิด 2 หนอก ได้แก่ ชนิด Camelus ferus Przewalski, และชนิดหนอกเดียว ได้แก่ ชนิด C. dromedarius Linn. มีในทวีปแอฟริกา ใช้เป็นพาหนะหรือขนของในทะเลทราย. ส. อูฐ

สารบัญ ขึ้นเล่ม อู.

อู[แก้ไข]

  • อูฬฺห

น. ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในวงศ์ Camelidae เป็นสัตว์กีบคู่ขนาดใหญ่ หัว คอ และขาทั้ง 4 ยาว มีนิ้วตีนข้างละ 2 นิ้ว กระเพาะมี 3 ส่วน ไม่มีถุงนํ้าดี ดื่มน้ำทีละมาก ๆ อดน้ำได้นาน ๆ มี 2 ชนิด คือ ชนิด 2 หนอก ได้แก่ ชนิด Camelus ferus Przewalski, และชนิดหนอกเดียว ได้แก่ ชนิด C. dromedarius Linn. มีในทวีปแอฟริกา ใช้เป็นพาหนะหรือขนของในทะเลทราย. ส. อูฐ


สารบัญ ขึ้นเล่ม เอ.

เอ[แก้ไข]

  • เอก

หนึ่ง.

  • เอราวณ

ช้าง 33 เศียรเป็นพาหนะของพระอินทร์. ส. ไอราวณ

สารบัญ ขึ้นเล่ม โอ.

โอ[แก้ไข]

  • โอฏฺฐ

(1) น. อูฐ, ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในวงศ์ Camelidae เป็นสัตว์กีบคู่ขนาดใหญ่ หัว คอ และขาทั้ง 4 ยาว มีนิ้วตีนข้างละ 2 นิ้ว กระเพาะมี 3 ส่วน ไม่มีถุงนํ้าดี ดื่มน้ำทีละมาก ๆ อดน้ำได้นาน ๆ มี 2 ชนิด คือ ชนิด 2 หนอก ได้แก่ ชนิด Camelus ferus Przewalski, และชนิดหนอกเดียว ได้แก่ ชนิด C. dromedarius Linn. มีในทวีปแอฟริกา ใช้เป็นพาหนะหรือขนของในทะเลทราย. ส. อุษฺฏฺร

(2) น. ปาก. ส. โอษฺฐ

สารบัญ ขึ้นเล่ม ก.

[แก้ไข]

  • กุสลเจตสิก

(วิ.) (ธรรม อารมณ์) อันเกิดกับจิตที่เป็นอกุศล.

(ปุ.) พรหม อุ. กโมฬิ, กาย อุ. กํ อตฺตานํ, ลม อุ. กํ วาตํ, ชาย (คน) อุ. กํ ปุริสํ, นกยูง อุ. โก มยูโร, ความรุ่งเรือง อุ. โก โชติ.

  • กกจ

(ปุ.) เลื่อย, ดองดึง ชื่อไม้เถาชนิดหนึ่ง ใช้หัวทำยา, สวาด ชื่อ ไม้เถา มีหนาม. กจฺ พนฺธเน, อ, ทฺวิตฺตํ แปลง ก เป็น กก.

  • กกณฺฏก กกณฺฑก

(ปุ.) กิ้งก่า วิ. กุจฺฉิโต กณฺฏโก กกณฺฏโก. จฺฉิต โลโป, อุสฺสตฺตํ.

  • กกุ

(ปุ.) หนอก, หนอกโค, กุกฺ อาทาเน, อุ, อุสฺสตฺตํ.

กกุฏ

(ปุ.) นกพิราบ, นกเขา. กุกฺ อาทาเน, อโฏ, อุสฺสตฺตํ, อสฺสุตฺตญฺจ (แปลง อุ ที่ กุ เป็น อ และแปลง อ ที่ ก เป็น อุ).

  • กกุธ

(ปุ.) ไม้รกฟ้าขาว, ไม้กุ่ม. วิ. กํ วาตํ กุฏติ นิวาเรตีติ กกุโธ. เอกักขรโกสฎีกา. อภิฯ และ เวสฯ เป็น กกฺ ธาตุ อุธ ปัจ. แปลว่า ไม้รังไก่ ก็มี.

  • กกุธภณฺฑ

(นปุ.) กกุธภัณฑ์ ชื่อของใช้อัน เป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นพระราชามี ๕ อย่างคือ มหาพิชัยมงกุฎ ๑ พระแสง ขรรค์ชัยศรี ๑ ธารพระกร ๑ วาลวีชนี ๑ ฉลองพระบาท ๑.

  • กกุภ

(ปุ.) ช่องพิณ. ส. กกุภ.

  • กกุสนฺธ

(ปุ.) กกุสันธะ พระนามอดีตพุทธะ.

  • กเกรุก

(ปุ.) ไส้เดือน.

  • กโกก

(ปุ.) นกพิราบ.

  • กกฺก

(ปุ.) จุณสำหรับอาบ (นฺหานจุณฺณ). กชฺชฺ พฺยถเน, อ. แปลง ชฺช เป็น กก. หนอก หนอกโค ก็แปล.

  • กกฺกน

(วิ.) ขัดสี, ถูตัว.

  • กกฺกฏ กกฺกฏก

(ปุ.) ปู (สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ) วิ. เก กฎตีติ กกฺกโฏ กกฺกฏโก วา. กปุพฺโพ, กฏฺ วสฺสาวรณคตีสุ, กุกฺ อาทาเน วา, อโฏ, อุสฺสตฺตํ. ศัพท์หลังลง ก สกัด. ส. กรฺกฏ.

  • กกฺกส

(วิ.) ร้าย, หยาบ, หยาบคาย, หยาบ ช้า, ทารุณ, แข็ง, กล้าแข็ง, สาหัส, ไม่เป็น ที่รัก, ไม่เป็นมงคล, ไม่ยังใจให้เอิบอาบ, เปลื่อยเน่า, โทษ. วิ. กิพฺพิสํ กโรตีติ กกฺก โส. กรฺ กรเณ, อโส, รสฺส กตฺตํ. กฺสํโยโค.

  • กกฺกสวาจา

(อิต.) คำหยาบ, ฯลฯ, วาจา หยาบ, ฯลฯ.

  • กกฺการี

(อิต.) ฟัก, แฟง, ฟักเหลือง, (ฟักทอง), ฟักทอง, แตงกวา, แตงโม, แตงใหญ่ (แตงร้าน) บวบขม, ตะกั่วขาว. กุกฺ อาทาเน, อโร, อุสฺส อตฺตํ.

  • กกฺการุ

(ปุ.) ฟัก, แฟง, แตง, น้ำเต้า. ถ้าประ โยคมี ติ สังขยาอยู่ แปลรวมเป็น ฟักแฟง แตง น้ำเต้า. นับ ฟัก แฟง รวมเป็น ๑. อรุ ปัจ.

  • กกฺการุก

(ปุ.) แตงโม. ก สกัด.

  • กกฺการุชาต

(นปุ.) ดอกไม้สวรรค์ ?

  • กกฺขล กกฺขฬ

(วิ.) ชั่ว, ร้าย, ชั่วร้าย, แข็ง กล้าแข็ง, กระด้าง, หยาบ, หยาบช้า, หยาบคาย, ทารุณ, สาหัส, รุนแรง, ขรุขระ. วิ. กิพฺพิสํ กโรตีติ กกฺขโล กกฺขโฬ วา. กิพฺ พิสปุพฺโพ, กรฺ กรเณ, อ, กิพฺพิสโลโป, อิสฺส อตฺตํ, กรสฺส ขโร, รสฺส ลตฺตํ ฬตฺตํ วา, กฺสํโยโค. ส. กฐร. 

  • กกจขณฺฑ

ป. ขัณฑ์, ส่วนของเลื่อย

  • กกจทนฺต

ป. ซี่หรือฟันเลื่อย

  • กกณฺฏ, - ฏก

ป. กิ้งก่า

  • กกุฎ

ป. นกพิราบ, นกเขา

  • กกุฎปาท

ค. มีเท้าเหมือนเท้านกพิราบ

  • กกุนฺทร

นป. ถ้ำของสิงโต, ที่อยู่ของสิงโต

  • กกุธผล

นป. ลูกกุ่ม

  • กกฺกฏ

ป. เนื้อ, กวาง

  • กกฺกฎ, - ฏก

ป. ปู

  • กกฺกฎกมคฺค

ป. ทางปูเดิน, รอยปู

  • กกฺกฎกยนฺตก

นป. บันไดมีขอที่ปลายสำหรับเกาะกำแพง

  • กกฺกฎกรส

ป. รสที่เกิดจากปู, แกงปู

  • กกฺกร

ป. ไก่ป่าที่ใช้เป็นไก่ต่อ; กระจก, คันฉ่อง

  • กกฺกรตา

อิต. ความกระด้าง, ความหยาบคาย, ความขรุขระ

  • กกฺกริย

นป. ความหยาบคาย, ความกระด้าง

  • กกฺกรุ

นป. เถาวัลย์ชนิดหนึ่ง, ไม้เลื้อยชนิดหนึ่ง

  • กกฺกสฺส

ป. ความหยาบคาย, ความกระด้าง

  • กกฺการิก

นป. แตงชนิดหนึ่ง

  • กกฺกาเรติ

ก. ทำเสียงกักๆ , แสดงความสะอิดเอียน

  • กกฺกุ

นป. แป้งผัดหน้า

  • กกฺโกฏก

ป. ต้นมะตูม, ต้นอ้อย

  • กกฺโกล (ตกฺโกล)

นป. ของหอมชนิดหนึ่ง

  • กกฺข

ป. รักแร้; หญ้าแห้ง; ควาย; เข็มขัดผู้หญิง

  • กกฺขฏ

ค. หยาบ, กระด้าง

  • กกฺขฏา

อิต. ดินสอขาว

  • กกฺขฬ

ค. หยาบ, กระด้าง, ดุร้าย, กักขฬะ ส. กกฺขฏ

  • กกฺขฬตฺต

นป. ความหยาบ, ความกระด้าง ส. กกฺขฏตฺร

  • กกฺขฬิย

นป. ความแข็ง, ความหยาบ, ความเข้มงวด กฺกขฏิย

  • กงฺกฏ

ป. เกราะ

  • กงฺกณ

นป. กำไลมือ

  • กงฺกต

นป., ป. กูบช้าง, ต้นไม้

  • กงฺกมุข

ป. คีมคีบไฟ

  • กงฺกล

ป., นป. โครงกระดูก, ร่าง, โซ่

  • กงฺกา

อิต. กลิ่นหอมของดอกบัว

  • กงฺกุฏก

นป. ดินสีทองสีเงิน

  • กงฺขติ

ก. สงสัย, ลังเลใจ

  • กงฺขน

นป. ความสงสัย,ความลังเลใจ

  • กงฺขนา

อิต. ความสงสัย,ความไม่แน่ใจ

  • กงฺขา

อิต. ดู กงฺขนา

  • กงฺขาธมฺม

ป. สภาวะคือความสงสัยแห่งใจ

  • กงฺขายติ

ก. สงสัย, ข้องใจ, ลังเล

  • กงฺขายนา

อิต. ดู กงฺขนา

  • กงฺขายิตตฺต

นป. ดู กงฺขนา

  • กงฺขาวิตรณ

นป. การก้าวล่วงความสงสัย, การข้ามความสงสัยเสียได้

  • กงฺขิย

กิต. สงสัยแล้ว, เคลือบแคลงแล้ว

  • กงฺขี

ค. ผู้สงสัย, ผู้หวัง

  • กก กงฺก

(ปุ.) นกอีลุ้ม, นกเหยี่ยวแดง, นกกระสา. กํกฺ โลลิเย, อ. เป็น กํกล กงฺกล โดยลง อล ปัจ. บ้าง. ส. กงฺก นกยาง พระยม.

  • กกฏ กงฺกฏ

(ปุ.) เกราะ, เสื้อเกราะ. กํก คมเน, อโฏ. ส. กงฺกฏ.

  • กกณ กงฺกณ

(นปุ.) กังกณะ ชื่อเครื่อง ประดับแขนชนิดหนึ่ง, กำไลมือ, กา สทฺ เท, กณปจฺจโย, กณฺ สทฺเท วา, อ, ทฺวิตฺตํ; กณิ คติยํ วา, ยุ, นิคฺคหิตาคโม จ. ส. กงฺกณ.

  • กขา กงฺขา

(อิต.) ความแคลง, ความแคลงใจ, ความไม่แน่ใจ, ความเคลือบแคลง, ความกินแหนง, ความลังเล, ความสงสัย, ความสนเท่ห์. กขิ กํขฺ วา วิจิกิจฺฉายํ, อ, อิตถิยํ อา.

  • กข กงฺข

(นปุ.) ความแคลง, ฯลฯ.

  • กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ

(อิต.) ความหมดจดอัน ก้าวล่วงซึ่งความสงสัย, ความหมดจดแห่ง ญาณเป็นเครื่องข้ามพ้นความสงสัย.

  • กงฺคุ

(อิต.) ข้าวฟ่าง, ประยงค์ ชื่อไม้พุ่มชนิด หนึ่ง ใบมีกลิ่นหอม. วิ. โสภณสีสตฺตา คมนียภาวํ คจฺฉตีติ กงฺคุ. คมฺ คติยํ, อุ. แปลง ค เป็น ก มฺ เป็น คฺ นิคคหิตอาคม. โมคคัลลายนพฤติ วิ. กามียตีติ กงฺคุ กมุ อิจฺฉายํ, อุ. เอกักขรโกสฎีกาวิ. เกน คุณาติ สททํ กโรตีติ กงฺคุ. ก ปุพฺโพ, คุ สทฺเท, อุ. ส. กงฺคุ, กงฺคุนี.

(อัพ. นิบาต) น้ำ, ศรีษะ อภิฯ ๑๑๙๘.

  • กส

(ปุ.) เครื่องเงิน, ภาชนะแห่งโลหะ, โลหะ ต่าง ๆ, จาน, สำริด, ทองสำริด, ทองสัมฤทธิ์ (เป็นทองผสมด้วยโลหะต่าง ๆ มี ทองแดงดีบุกเป็นต้น), ถ้วย, ถ้วยสำหรับ ดื่มสุรา. กนฺ ทิตฺติคติกนฺตีสุ, โส. แปลง นฺ เป็น นิคคหิต.

กสตาล กสตาฬ

(นปุ.) กังสดาล กังสดาฬ ชื่อโลหะหรือสัมฤทธิ์ ที่ทำไว้สำหรับตี มี ฆ้องเป็นต้น, ระฆังวงเดือน. กํสปุพฺโพ, ตฬฺ ตาฬเน, โณ.

  • กสปาตี

(อิต.) ถาด, ถาดโลหะ.

  • กสาธาร

(ปุ.) ถาด, ถาดโลหะ.

  • กจวร

(ปุ.) หยากเยื่อ (เศษของที่ทิ้งแล้ว), มูล ฝอย, ขยะมูลฝอย. วิ. นานาวิเธ สํกาเร ราสีกรณวเสน กจตีติ กโจ. กจฺ พนฺธเน, อ. กโจ เอตฺถ อิจฺฉิตพฺโพติ กจวโร. วรฺ อิจฺฉายํ, อ. วิ. ใช้ อิสฺ ธาตุแทน.

  • กจวรฉฑฺฑนปจฺฉิ กจวรปจฺฉิ

(อิต.) ตะกร้า สำหรับทิ้งขยะ, ตะกร้าขยะ.

  • กจฺจ

(ปุ.) คนสวย, คนงาม, คนสวยงาม. กจฺ ทิตฺติยํ, อ. แปลง จ เป็น จฺจ.

  • กจฺจาน กจฺจายน กาติยาน

(ปุ.) คนเป็นเหล่า กอแห่งกัจจะ, คนเนื่องในวงศ์กัจจะ อิตถิ ลิงค์ลง อี การันต์.

  • กจฺจิ

(อัพ. นิบาต) หรือ, บ้างหรือ, แลหรือ, และหรือ, กระมัง.

  • กจฺจิการ

(ปุ.) ต้นซาก, ใบซาก.

  • กจฺจิ นุ

(อัพ. นิบาต) บ้าง, อย่างไร, อย่างไร สิ, ใช่หรือ, หรือหนอ, อะไร.

  • กจฺฉ

(ปุ.) รักแร้. ส. กกฺษ กกฺษฺยา.

  • กจฺฉก

(ปุ.) ต้นไทร, ต้นเต่าร้าง. กจฺ พนฺธเน, โฉ, สกตฺเถ โก.

  • กจฺฉนฺตร

(นปุ.) ห้องเล็ก, ห้องส่วนตัวของ พระราชา. วิ. กจฺฉสฺส ปโกฏฺฐ สฺส อนฺตรํ กจฺฉนฺตรํ. ราชูนํ สพฺเพสํ อสาธารณฏฺฐานํ กจฺฉนฺตรํ.

  • กจฺฉป

(ปุ.) เต่า วิ. กจฺเฉน ปิวตีติ กจฺฉโป. กจฺฉปุพฺโพ, ปา ปาเน, กฺวิ. ส. กจฺฉป.

  • กจฺฉปุฏ

(ปุ.) คนหาบเร่.

  • กจฺฉพนฺธน

(นปุ.) ชายกระเบน, หางกระเบน. โจงกระเบน เป็นชื่อชายผ้าที่ม้วนลอดขา แล้วเหน็บไว้ข้างหลัง การนุ่งผ้าแบบนี้เป็น ผืนผ้าธรรมดา กว้าง ๑ หลา ยาว ๒.๕๐ เมตร สำหรับคนเล็กเตี้ยถ้าเป็นคนสูงใหญ่ กว้าง ๑ x ๓ เมตร เอาผืนผ้าโอบรอบตัว จับชายผ้าให้เสมอกัน แล้วห้อยลง เอาหัว เข่าหนีบไว้มิให้ผ้าเลื่อน มือรีดผ้ามาถึงเอว รวบริมผ้าทำเป็นจุกไขว้กันแล้วเหน็บไว้ที่ สะดือ เรียกว่าพกแล้วจับชายผ้าที่หนีบไว้ ขึ้นมาม้วนขวา ค่อย ๆ ม้วน ม้วนไปรีดไป ให้แน่น พอผืนผ้ากระชัยตัวดีแล้ว ดึงลอด ขา โดยยกขาขวา หรือขาซ้ายขึ้นเล็กน้อย ดึงชายสุดที่ม้วนไว้ขึ้นเหน็บไว้ที่กลางหลัง เรียกผ้าที่ม้วนไปเหน็บไว้ อย่างนี้ว่า ชาย กระเบน หรือหางกระเบน.

  • กจฺฉา

(อิต.) เชือกสำหรับผูกท่ามกลางตัวช้าง, สายรัดกลางตัวช้าง, สายรัดท้องช้าง, ปลายแขน, ข้อมือ, ชายกระเบน, หางกระ เบน, สายรัดเอว, รักแร้, หญ้า, เครือเถา, ที่ชุ่มน้ำ.

  • กจฺฉุ

(อิต.) โรคคัน, หิด, หิดเปื่อย, คุดทะราด, หูด, เต่าร้าง, หมามุ่ย. กสฺ หึสายํ, อุ, สสฺส จฺโฉ. ส. กจฉู.

  • กจฺฉุผล

(นปุ.) เต่ารั้ง เต่าร้าง ใช้ได้ทั้งสองคำ หมากคัน ก็เรียก.

  • กจ

ป. ผม, เมฆ

  • กจกลาป

ป. จุกผม, ผมเปีย

  • กจงฺคน

นป. ตลาดเสรี

  • กจมาล

ป. ควัน

  • กจวรฉฑฺฑนก

นป. กจวรฉฑฺฑนิ อิต. ภาชนะสำหรับเทหยากเยื่อ

  • กจวรฉฑฺฑิกา

อิต. หญิงผู้กวาดขยะ, หญิงผู้ทิ้งหยากเยื่อ

  • กจฺจินุ

อ. อย่างไร? แลหรือ?

  • กจฺฉติ

ก. อันเขาย่อมกล่าว, อันเขาย่อมทำ

  • กจฺฉปินี

อิต. ดู กจฺฉป

  • กจฺฉิการ

ป. ดู กจฺจิการ

  • กจฺฉุจุณฺณ

นป. ผงเต่าร้าง, ผงหมามุ่ย

  • กช

(ปุ.) คานหาม. กจฺ พนฺธเน, อ. แปลง จ เป็น ช.

  • กชฺชล

(นปุ.) ยาตา, ยาทาตา (ยาหยอดแก้ โรค ยาหยอดทำให้ตาเยิ้ม). วิ. กชฺชติ โรคนฺติ กชฺชลํ. กชฺช พฺยถเน, อโล.

  • กชฺโชปกฺกมก

นป. บุษราคัม, มณีชนิดหนึ่ง

  • กฺจ กฺจน

(นปุ.) ทอง, ทองคำ. กจฺ ทิตฺติยํ, ทิตฺติยํ, อ, ยุ, นิคฺคหิตาคโม. ส. กาญฺจน.

  • กฺจุก

(ปุ.) ผ้า, ผ้าโพกหัว, หมวก, เสื้อ, เสื้อกั๊ก, เกราะ, หีบ, ซอง, ฝักมีด, เครื่อง ปกคลุม, คราบงู. กจฺ พนฺธเน, อุโก, นิคฺคหิตาคโม.

  • กฺจุกี

(ปุ.) คนใช้สำหรับฝ่ายใน, คนรับใช้ นางใน, คนแก่, เถ้าแก่. วิ. กญฺจุกํ โจฬํ, ตํโยคา กญฺจุกี. ณี ปัจ. ส. กญฺจุกิน.

  • กฺจิย กฺชิย

(นปุ.) น้ำส้ม, น้ำข้าว, ข้าว ปลายเกรียน (ปลายข้าวขนาดเล็ก).

  • กฺ า

(อิต.) หญิงผู้อันบุรุษ ท. พึงยินดี, หญิงผู้อันบุรุษยินดี, หญิงผู้ยังบุรุษให้ยินดี, หญิงผู้รุ่งเรือง, สาวน้อย, นาง, นางสาว, นางสาวน้อย, หญิงสาว, นางงาม, ผู้หญิง (คำนามนาม มิใช่วิเสสนะ), ธิดา, พะงา. วิ. กนียติ กามียติ อภิปตฺถียติ ปุริเสหีติ กญฺญา. กนฺ ทิตฺติกนฺตีสุ, โย, นฺยสฺส ญตฺตํ ทฺวิตฺตํ, อิตฺถิยํ อา กํ ปุริสํ ญาเปตีติ วา กญฺญา. กปุพฺโพ, ญปฺ โตสเน, กฺวิ, ปฺโลโป, ญฺสํโยโค. โยพฺพนภาเว ฐิตตฺตา กนตีตี วา กญฺญา. ส. กนฺยา กนฺยกา.

  • กฺจก

นป. ต้นไม้ชนิดหนึ่ง

  • กฺจน

นป. ทอง, ทองคำ

  • กฺจนก

ค. เป็นสีทอง, ทอง

  • กฺจนกทลิกฺขณฺฑ

ป. เครือกล้วยสุก

  • กฺจนคฺฆิก

ป. มาลัยทอง, สายสร้อยทอง

  • กฺจนปฏฏ

นป. ผ้าโพกศีรษะหรือมงกุฎที่ทำด้วยทอง

  • กฺชิก, - ย

นป. น้ำข้าว, น้ำส้ม

  • กฺา

อิต. นางสาวน้อย, เด็กหญิง

  • กฺชปฺปน

นป. การกระซิบ

  • กฏ

(ปุ. นปุ.) ไหล่ภูเขา, ลาดภูเขา, ทอง ปลายแขน, กำไลมือ. กฏฺ คติยํ, อ.

  • กฏก

(ปุ.) ไหล่ภูเขา, ลาดภูเขา. ส. กฏก.

  • กฏจฺฉุ

(ปุ.) จวัก ตวัก ของคำนี้เป็นชื่อของ เครื่องใช้สำหรับตักข้าวหรือแกง ทำด้วย กะลามะพร้าว มีด้ามไม้ยาวคล้ายทัพพี เรียกอีกอย่างหนึ่งว่าจ่า หรือกระจ่า, ทัพพี, ทรพี, ช้อน, ถ้วย. กฏฺ คติยํ, ฉุ, ทฺวิตฺตํ กฏจฺฉุ ที่มาคู่กับ ทพฺพิ ควรแปล กฏจฺฉุ ว่า ช้อน หรือ ถ้วย.

  • กฏจฺฉุปริสฺสาวน

(นปุ.) ผ้าสำหรับกรองน้ำ มีรูปคล้ายช้อน.

  • กฏจฺฉุภิกฺขามตฺตทาน

(นปุ.) การให้ซึ่งวัตถุ มีภิกษาทัพพีหนึ่งเป็นประมาณ. เป็น ทุ ตัป. มี วิเสสนบุพ. กับ., ฉ. ตุล. และ วิเสสนปุพ. กัม. เป็นท้อง. คำว่าหนึ่งเป็น คำเหน็บเข้ามา ไม่ใช่เอก ศัพท์.

  • กฏตฺตากมฺม

(นปุ.) กรรมอันตนทำแล้วพอ ประมาณ, กรรมอันตนทำแล้วในอดีตชาติ, กรรมสักว่าทำ.

  • กฏนฺนฏ

(นปุ.) หญ้าแห้วหมู ?

  • กฏาห

(นปุ.) กะโหลก, กระทะ, อ่าง, กระเบื้อง. ฆฏิกฏาเหน ปิณฺฑาย จรนฺติ. ภิกษุท. ใช้กระเบื้อง หม้อบิณฑบาต. ไตร. ๗/๕๒. ส. กฏาห.

  • กฏิ

(อิต.) เอว, สะเอว, กะเอว, ตะโพก, สะโพก, ก้น, แท่ง. วิ. กฏฺยเต วตฺถาทีหี ติ กฏิ. กฏฺ สํวรเณ, อิ. ส. กฏิ.

  • กฏิสุตฺตก

(นปุ.) เครื่องประดับเอว, สายรัด เอว.

  • กฏุ กฏก

(วิ.) เผ็ด, เผ็ดร้อน, หยาบ, หยาบคาย, ดุ, ดุร้าย, ผิด, ไม่ควร, ไม่ สมควร. กฏฺ คติยํ, อุ. ศัพท์ หลัง ก สกัด แต่อภิฯ และฎีกาอภิฯ ลง ณฺวุ ปัจ แปลง ณวุ เป็น อก แล้ว ฏฺ อาศัย อ แปลง อ ที่ ฏ เป็น อุ. ส. กฏุ. กฏุ

  • กฏุกผล

(นปุ.) ดีปลี. ส. กฏุชีวา.

  • กฏุกโรหิณี กฏุกาโรหิณี

(อิต.) ข่า วิ. กฏุก รสา หุตฺวา รุหตีติ กฏุกโรหิณี กฏุกาโรหิณี วา, กฏุกปุพฺโพ, รุหฺ ชนเน, ยุ, อิตฺถิยํ อี.

  • กฏุกวาจา

(อิต.) คำรุนแรง, ฯลฯ, คำเผ็ด ร้อน.

  • กฏุกฺจกตา

(อิต.) ความเป็นแห่งบุคคลผู้มี จิตหดหู่โดยความเป็นจิตเผ็ดร้อน.

  • กฏุกา

(อิต.) ข่า. กฏฺ วสฺสาวรณคตีสุ, อุ, สตฺเถ โก.

  • กฏุมฺพ

(นปุ.) ทรัพย์ กุฏมฺ วตฺตเน. โพ แปลง อุ ที่ กุ เป็น อ แปลง อ ที่ ฏ เป็น อุ. ดู กุฏุมฺพ ด้วย.

  • กฏุมฺพิก

(วิ.) มีทรัพย์ วิ. กฏุมฺพํ อสฺส อตฺถีติ กฏุมฺพิโก.

  • กฏฺฐ 

(นปุ.) ไม้, ตัวไม้, ฟืน. วิ. กาสเต อคฺคินา ทิปฺปเตติ กฏฺฐํ. กาสฺ ทิตฺติยํ, โต, สสฺส โฏ, รสฺโส, ตสฺส โฐ, ตสฺส ฎฺโฐ วา. ถ้าใช้นัย หลังคือ แปลง ต เป็น ฏฺฐ ก็ลบที่สุดธาตุคือ สุ. กสติ ยาติ วินาสตีติ วา กฏฺฐํ. กสฺ คติยํ, โต. กัจฯ ๖๗๒ วิ. กฏิตพฺพํ มทฺทิตพฺพนฺติ กฏฺฐํ. กฏฺ มทฺทเน, โฐ.

  • กฏฺฐ การ

(ปุ.) ช่างไม้ วิ. กฏฺฐํ กโรตีติ กฏฺฐ กาโร. ณ ปัจ. กฏฺฐ าริ (ปุ.อิต.) ผึ่ง ชื่อเครื่องมือสำหรับถาก ไม้ชนิดหนึ่ง รูปคล้ายจอบ ใส่ด้ามยาว สำหรับถือถาก ใบหนากว่าจอบ แต่โค้งงอ มาทางผู้ถือด้าม.

  • กฏฺฐิ กวาณิช

(ปุ.) พ่อค้าไม้.

  • กฏฺฐิสฺ ส

(นปุ.) กัฏฐิสสะ ชื่อเครื่องลาดแกม ไหมด้วย ติดรตนะด้วย. โกสิยสุตฺตกฏฺฐิสฺ สวาเกหิ ปกตํ อตฺถรณํ กฏฺฐิสฺสํ. กฐ ล ปุ.) ก้อนกรวด, กระเบื้อง. กฐิ. โสเก, อโล. ลูกนิ่ว. กฐฺ กิจฺฉชิ่วเน, อโล.

  • กฏกฏายติ

ก. กด, บด, บีบ, ลับ; ประพฤติเสียงดังกฏะกฏะ

  • กฏกี

ป. ภูเขา

  • กฏโกล

ป. กระโถน

  • กฏจฺฉุก

ค. มีช้อน, มีทัพพี

  • กฏจฺฉุคาหิก

ค. มีช้อนในมือ, ผู้ถือช้อนอยู่

  • กฏจฺฉุภิกฺขา

อิต. ภิกษาทัพพีหนึ่ง, ข้าวทัพพีหนึ่ง

  • กฏจฺฉุมตฺต

ค. มีอาหารเพียงทัพพีเดียว

  • กฏฏิก

นป. กระดูกสะเอว, กระดูกสะโพก

  • กฏน

นป. กรรมชั่ว, หญ้าคา, จาก

  • กฏมฺภรา

อิต. บัวคำชนิดหนึ่ง; ช้างพัง

  • กฏลฺลก

นป. ตุ๊กตา, รูปหุ่น

  • กฏสาร

ป. เสื่อกก, เสื่อหยาบ, เสื่อลำแพน

  • กฏากฏ

นป. กรรมที่ทำแล้ว; น้ำถั่วเขียวที่ข้นนิดหน่อย

  • กฏิถาลก

นป. กระดูกสันหลังที่จดบั้นเอว

  • กฏิปเทส

ป. ก้น, สะโพก

  • กฏิปริโยสาน

นป. ที่สุดแห่งบั้นเอว, ก้น

  • กฏิปุถุลก

นป. มีก้นใหญ่, มีก้นงาม

  • กฏิภาค

ป. เอว

  • กฏิภาร

ป. ของหรือภาชนะที่นำไปด้วยเอว เช่นการอุ้มเด็ก

  • กฏิสนฺธิ

อิต. ที่ต่อของบั้นเอว

  • กฏิสโมหิต

ค. ซึ่งติดหรือผูกบั้นเอว

  • กฏิสุตฺต

นป. เข็มขัด, สายรัดเอว

  • กฏุ

ค. แหลมคม, เข้มงวด, เผ็ดร้อน, รุนแรง, เจ็บแสบ

  • กฏุก

๑. นป., ป. ความเผ็ดร้อน, รสเปรี้ยว, รสขม, การบูน ๒. ค. แหลมคม, เข้มงวด, น่ากลัว, ขมขื่น, ร้ายแรง

  • กฏุกฺจุกตา

อิต. ความขี้เหนียว, ความตระหนี่, ความเข้มงวด

  • กฏุกตฺต

นป. ความแหลมคม, ความเผ็ดร้อน, ความขมขื่น

  • กฏุกปฺผล

๑. นป. ผลของพืชที่มีกลิ่นหอมชนิดหนึ่ง; ๒. ค. มีผลเผ็ดร้อน

  • กฏุกภณฺฑ

นป. เครื่องเทศ

  • กตญฺญู

(วิ.) ผู้รู้ซึ่งอุปการะอันบุคคลอื่นทำ แล้วแก่ตน โดยปกติ วิ. กตํ อุปการํ ชานาติ สีเลนาติ กตญฺญู. ผู้มีปกติรู้ซึ่งอุปการะอัน บุคคลอื่นทำแก่ตน วิ. กตํ ชนิตุ สีล มสฺสาติ กตญฺญู. ผู้รู้ซึ่งอุปการะอันบุคคล อื่นทำแล้วแก่ตน วิ. กตํ อุปการํ ชานาตีติ กตญฺญู. ผู้รู้คุณท่าน. กตปุพฺโพ, ญา ญาเณ, รู.

  • กตญฺญูกตเวที

(ปุ.) บุคคลผู้รู้คุณท่านและ ตอบแทนคุณท่าน, ฯลฯ. ไทยตัดพูดเฉพาะ กตัญญู แต่ความหมาย หมายถึง กตเวที ด้วย.

  • กตญฺญุ, - ญู

ค. ผู้รู้บุญคุณที่คนอื่นได้ทำแล้วแก่ตน

  • กตญฺญุตา

(อิต.) ความเป็นแห่งบุคคลผู้รู้ซึ่งอุปการะอันบุคคลอื่นทำแล้วแก่ตน, ความเป็นแห่งบุคคลผู้รู้ซึ่งอุปการะอันบุพการีชนทำแล้ว, ความเป็นแห่งบุคคลผู้กตัญญู, ความเป็นผู้กตัญญู. วิ. กตญฺญุสฺส ภาโว กตญฺญุตา. รัสสะ อู เป็น อุ ในเพราะ ตา ปัจ. รูปฯ ๓๗๑. ความกตัญญู ลง ตา ปัจ. สกัด. มีสำนวนแปลอีก ดู กตญฺญู.

  • กาฬ

ค. ดำ, สีดำ ส. กาฏ หรือ กาณ

  • กาฬปกฺข

น. ข้างแรม. ส. กาฏปกฺษ หรือ กาณปกฺษ

  • กีฬา

น. การเล่น. ส. กฺรีฑา

  • กุฏิ

น. เรือนหรือตึกสำหรับพระภิกษุสามเณรอยู่. ส. กุฏิ

  • เกส

น. ผม. ส. เกศ

  • โกส

น. ฝัก, กระพุ้ง. ส. โกศ

สารบัญ ขึ้นเล่ม ข.

[แก้ไข]

(วิ.) ว่าง, เปล่า, ว่างเปล่า, สูญ.

  • ขค ขคฺค

(ปุ.) สัตว์ผู้ไปในอากาศ, นก. วิ. เข อากาเสคจฺฉตีติ ขโค ขคฺโค วา. ขปุพฺโพ, คมฺ คติยํ, กฺวิ. รูปฯ ๕๗๐ วิ. เขน คจฺฉตีติ ขโค. ส.ขค.

  • ขคปติ ขคราช

(ปุ.) นกผู้เป็นใหญ่, นกผู้ราชา, ครุฑ (นกผู้เป็นพาหนะของพระวิษณุ).

  • ขควตี

(อิต.) แผ่นดิน, โลก. ส. ขควตี.

  • ขคาทิพนฺธน

(นปุ.) เครื่องผูกมีเครื่องผูกแห่ง นกเป็นต้น.

  • ขคาทิพีช

(นปุ.) ฟองแห่งสัตว์มีนกเป็นต้น.

  • ขโคล

(ปุ.?) ขอบฟ้า. ส. ขโคล.

  • ขคนฺตร

(ปุ.) นกกระเต็น, นกกระไน.

  • ขคฺค

(ปุ.) กระบี่, ดาบ, พระขรรค์ ชื่อศัตราวุธ ชนิดหนึ่ง มีคมสองข้าง กลางของความกว้างนูน ปลายแหลม, พระขรรค์ชัยศรี. คำชัยศรีเป็นคำใช้ประกอบชื่อของสิ่งต่างๆ ที่ถือว่าเป็นมงคล. ขคฺคฺ ขณฺฑเภเท, อ. ส. ขฑฺคฺ.

  • ขคฺคงฺค

(ปุ.) คมแห่งดาบ, คมดาบ.

  • ขคฺควิสาณ

(ปุ.) แรด วิ. ขคฺคสทิสวิสาณ มสฺส สณฐานโตติ ขคฺควิสาโณ.

  • ขค

ป. นก, ผู้ไปในท้องฟ้า; ลูกศร; พระอาทิตย์; ลมพระพาย

  • ขคฺคคาหก

ป. ผู้ถือดาบ, ผู้ถือพระขรรค์, ผู้ถือกระบี่

  • ขคฺคตล

นป. ใบพระขรรค์, ใบดาบ, ใบมีด

  • ขคฺคธร

ค. ผู้ถือพระขรรค์, ผู้ถือดาบ

  • ขคฺคธารา

อิต. คมพระขรรค์, คมดาบ

  • ขจร

(วิ.) ไปในอากาศ, ฯลฯ. ขจร(ขะจอน) กำจร ไทยใช้เป็นคำกิริยาในความว่า ฟุ้งไป กระจายไป ระบือไป ดังไป.

  • ขจติ

ก. ขจิต, กะไหล่, ประดับ; ตกแต่ง

  • ขช

(นปุ.?) ช้อนใหญ่, ทัพพี. ขชฺ มนฺเถ, อ. ส. ขช.

  • ขชฺช ขชฺชก

(นปุ.) วัตถุอันบุคคลพึงเคี้ยวกิน, ของควรเคี้ยว, ของหวาน, ขนม. วิ ขาทิตพฺพนฺติ ขชฺชํ. ของอันบุคคลย่อมเคี้ยว กิน วิ. ขชฺชยเตติ ขชฺชํ. ขาทฺ ถกฺขเณ, ณฺย. รัสสะ อา เป็น อ ลบ ณฺ เป็น ทฺย แปลง ต เป็น ช ถ้าตั้ง ขญฺชฺ ลบ ญฺ สังโยค. ส. ขชฺช.

  • ขชฺชนฺตร

(นปุ.) ขัชชันตระ ขัชชันดร ชื่อ ขนมหวานชนิดหนึ่ง.

  • ขชฺชโภชนาหาร

(ปุ.) อาหารคือของควรเคี้ยว และอาหารคือของควรบริโภค, อาหารว่าง และอาหารหนัก.

  • ขชฺชรี

(อิต.) อินทผลัม, ต้นแป้ง ก็ว่า. ส. ขทฺยรี

  • ขชฺชุ

(อิต.) กลาก, โรคกลาก, ขี้กลาก, หิด, โรคหิด, หืด?. ขชฺชฺ พฺยถเน, อุ. ส. ขทฺยุ

  • ขชฺชูร

(ปุ.) อินทผลัม, ต้นแป้ง ก็ว่า กัจฯ๖๗0 วิ. ขชฺชิตพฺโพ ขาทิตฺพฺโพ วาติ ขชฺชูโร. รูปฯ ๖๖๔ วิ. ขาทิตํ อลนฺติ ขชฺชูโร. ขชฺชฺ ภกฺขเณ, อูโร. อภิฯ ลง อุร ปัจ. เป็น ขชฺชุร. ส. ขทฺยูร

  • ขชฺชุรี ขชฺชูรี

(อิต.) อินทผลัม, ต้นแป้ง ก็ว่า. อี อิต. ส. ขทฺยุรี ขทฺยูรี

  • ขชฺโชปก ขชฺโชปน

(ปุ.) หิงห้อย. ส. ขทฺโยปก ขทฺโยปน

  • ขชฺโชปกา

(อิต.) หิงห้อย. ส. ขทฺโยปกา

  • ขฺช

(วิ.) กระจอก (เขยก), เขยก, กระเผลก, ง่อย. ขญฺชฺ คติเวกลฺเล เวกลฺเล วา, อ. ขญฺช

  • ขฺชน

(ปุ.) นกไส้, นกเป็ดน้ำ. วิ. ปสฺสนตานํ ขํ สุขํ ชเนตีติ ขญฺชโน. ขปุพฺโพ, ชนฺ ชนเน, อ.

  • ขฺชรีฏ

(ปุ.) นกไส้, นกเป็ดน้ำ. วิ. ขญฺโช วิย จรตีติ ขญฺชรีโฏ. ขญฺชปุพฺโพ, จรฺ จรเณ, อีโฏ. ลบต้นธาตุ ฎีกาอภิฯ.

  • ขฏ

(ปุ.) หญ้า, หญ้าหอม, แฝกหอม (รากมี กลิ่นหอมใช้ทำยาไทย), กร, มือ, กระพุ่ม มือ, ความปราถนา. ขฏฺ อิจฺฉายํ, อ. ส. ขฏ.

  • ขฏก

(ปุ.) กำ (ของที่มัดรวมกัน), กำ (มือ ที่กำ), กำมือ. ขฏฺ อิจฺฉายํ, ขทฺ หึสายํ, ณฺวุ, ทสฺส โฏ.

  • ขฏิก

(ปุ.) หญ้า, หญ้าหอม, แฝกหอม, กระพุ่มมือ, ดินสอพอง, ช่องหู. ส.ขฏิก.

  • ขฏี ขฏินี

(อิต.) ชอล์ค, ดินสอพอง. ส. ขฏี.

  • ขฏฺฏ ขฏฺฏิก

(ปุ.?) รถศพ, ที่นอน, กระท่อม. ส.ขฏฺฏิ ขฏฺฏี ขาฏี.

  • ขฏฺฏิก

(ปุ.) พรานเนื้อ, พรานป่า. ส. ขฏฺฏิก.

  • ขฑิกา

(อิต.) ชอล์ค, ดินสอพอง. ส. ขฑิกา.

  • ขฑุ

(ปุ.?) รถศพ. ส. ขฑุ.

  • ขณ

(ปุ.) ครู่, ครั้ง, คราว, สมัย, เมื่อ (ครั้ง คราว), นาที, ขณะ, กษณะ. วิ. สตฺตานํ อายุ ขียติ หายติ เอตฺถ กาเลติ ขโณ. ขี ขเย, ยุ. ขณฺ หึสายํ วา, อ. ส. กฺษณ.

  • ขณมุหุตฺต

(ปุ.) ขณะมุหุต สิบมุหุตตะ เป็น ขณมุหุตตะ, ขณะครู่หนึ่ง. วิ ขโณ จ โส มุหุตโต จาติ ขณมุหุตฺโต.

  • ขณลย

(ปุ.) ขณลยะ สิบลยะเป็น ขณลยะ (๑ ขณลยะ) ทส ลยา ขณลโย นาม.

  • ขณิก

(วิ.) เป็นไปชั่วขณะ, ชั่วขณะ.

  • ขณิกสมาธิ

(ปุ.) สมาธิชั่วขณะ คือจิตที่ตั้งอยู่ ในอารมณ์เดียวชั่วครั้งชั่วคราว จิตที่นิ่งอยู่ ในอารมณ์เดียวชั่วคราว.

  • ขณิตฺติ

(อิต.) จอบ, เสียม, พลั่ว, ขนุ อวทาร- เณ, ติ, นสฺส ณตฺตํ, อุสฺส อิ. ตฺ สํโยโค.

  • ขณฺฑ

(วิ.) หัก, ท่อน, ตัด, ขาด.

  • ขณฺฑน

(นปุ.) การตัด, การแบ่ง, การปัน. ขทิ เฉเท, ยุ.

  • ขณฺฑสกรา

(อิต.) ขัณฑสกร ชื่อเครื่องยาชนิด หนึ่งคล้ายน้ำตาลกรวด. น้ำตาลกรวด ก็แปล.

  • ขณฺฑสีมา

(อิต.) เขตแดน, เขตแดนส่วนหนึ่งๆ.

  • ขณฺฑิจฺจ

(นปุ.) ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีฟันหัก วิ. ขณฺฑิกสฺส ภาโว ขณฺฑิจฺจํ. ขณฺฑิก+ณฺย ปัจ. แปลง ก เป็น จ ลบ อ ที่ จ ลบ ณฺ รวม เป็น จยฺ แปลง เป็น จฺจ.

  • ขติ

(อิต.) การขุด, การเจาะ, การไช. ขนุ+ ติปัจ. ลบ นุ.

  • ขตุ

(ปุ.) หลุม, บ่อ, สระ, บ่อน้ำ. ขนุ+ตุ ปัจ. ลบ นุ.

  • ขตฺต

(ปุ.) กษัตริย์(ผู้ป้องกันประเทศ,นักรบ). ขฏฺฏฺ สํวรเณ, อ. แปลง ฏฺฏฺ เป็น ตฺต.

  • ขตฺติย

(ปุ.) พระเจ้าแผ่นดิน, พระเจ้าอยู่หัว, กษัตริย์ เป็นชาตินักรบ เป็นวรรณที่ ๑ ในวรรณ ๔, เจ้านาย. วิ. ขตฺตสฺส อปจฺจํ ขตฺติโย. ณิก ปัจ. แปลง ก เป็น ย รูปฯ ๓๕๓.

  • ขตฺติยกฺา

(อิต.) นางกษัตริย์, หญิงผู้เป็น พระเจ้าแผ่นดิน. วิ. ขตฺติยา กญฺญา ขตฺติยกญฺญา ขตฺติยา เป็น ปุ. มาก่อน เมื่อเป็นบทปลงใช้เป็น ปุ. ตามเดิม เวลา แปล แปลเป็นอิต. ตามประธาน ถ้าศัพท์ ที่เป็นอิต. ก็เป็นอิตตามเดิม เช่น คงฺคานที เป็นต้น

  • ขตฺติยชาติย

(วิ.) เกิดแล้วโดยชาติแห่งกษัตริย์ วิ. ขตฺติยชาติยา ชาโต ขตฺติยชา ติโย. อิย ปัจ.

  • ขฬิกา

(อิต.) ชอล์ค, ดินสอพอง. ส. ขฑิกา

  • ขฬุ

(ปุ.?) รถศพ. ส.ขฑุ

  • เขฬ

(นปุ.) น้ำลาย. ส. เขฏ

สารบัญ ขึ้นเล่ม ค.

[แก้ไข]

  • คฺคฺ

(วิ.) สูงสุด, ประเสริฐสุด.

(วิ.) ไป, ถึง, เป็นไป, นำไป. คมฺ คติยํ, กฺวิ, โร วา.

  • คา

(อิต.) แผ่นดิน, โลก.

  • คคน

(นปุ.) ที่เป็นที่ไปแห่งนก, กลางหาว, อากาศ, ฟ้า, ท้องฟ้า. วิ. คจฺฉานฺเตตฺถ วิหงฺคมาทโยติ คคนํ. คมฺ คติยํ, ยุ, มสฺส โค. เมฆ พระอาทิตย์? เป็น คคณ บ้าง.

  • คคเนจร

(ปุ.) ดาว, ผีฟ้า, แกงได คือรอยกากบาทหรือขีดเขียนซึ่งคนไม่รู้หนังสือ ขีดเขียนไว้เป็นสำคัญ.

  • คคนมฺพร

(นปุ.) ฟ้า, ท้องฟ้า. คคน+อมฺพร.

  • คคฺครี

(อิต.) ภาชนวิกัติสำหรับคนนมให้เป็น เนย วิ. คคฺค อิติ สทฺทํ ราตีติ คคฺครี. คคฺคปุพฺโพ, รา อาทาเน, อี.

  • คงฺคา

(อิต.) น้ำ (น้ำทั่วๆไป), คงคา ชื่อแม่น้ำ สายที่ ๑ ใน ๕ สาย ของอินเดีย. วิ. สพฺพตฺร คจฺฉตีติ คงฺคา คมฺ คติยํ, อ, คาคโม, มสฺส นิคฺคหิตํ (แปลง ม เป็น นิคคหิต แล้วแปลง นิคคหิตเป็นพยัญชนะที่สุดวรรค). อา อิต. แปลว่า แม่น้ำ ทะเล ก็มี.

  • คงฺคาทฺวาร

(ปุ. นปุ.) ประตูน้ำ, ปากน้ำ.

  • คงฺคาธาร

(ปุ.) มหาสมุทร, ทะเลหลวง, พระ ศิวะ.

  • คงฺเคยฺย

(วิ.) เกิดในแม่น้ำคงคา, อยู่ในแม่น้ำ คงคา. วิ. คงฺคาย ชาโต คงฺเคยฺโย. คงฺคาย วสตีติ คงฺเคยฺโย. เณยฺย ปัจ. ราคาทิตัท. รูปฯ ๓๖๒.

  • คจฺฉ

(ปุ.) กอ, กอไม้, กอผัก, ต้นไม้, คมฺ คติยํ, โณ. แปลง คม เป็น คจฺฉ อภิฯ ฎีกาฯ และรูปฯ แปลง ม เป็น จฺฉ.

  • คช

(ปุ.) ช้าง, ช้างพลาย. วิ. คชตีติ คโช. คช. สทเท มทฺทเน วา อ.

  • คชตา

(อิต.) ฝูงช้าง, โขลงช้าง. วิ. คชานํ สมูโห คชตา.

  • คชาชีว

(ปุ.) คนผู้เป็นอยู่ด้วยการเลี้ยงช้าง, คนเลี้ยงช้าง, หมอช้าง, ควาญช้าง.

  • คชาธาร

(ปุ.) ช้างทรง, ช้างพระที่นั่ง.

  • คชาภรณ

(นปุ.) เครื่องประดับสำหรับช้าง, เครื่องประดับช้าง.

  • คชฺช

(ปุ.) ภาวะเกิดที่ช้าง (คือความเมา) วิ. คเช ชายตีติ คชฺโช. มโท. ณฺย ปัจ.

  • คชฺชน

(นปุ.) การร้อง, การกระหึม, การคำรน, การคำราม, เสียงร้อง (เสียงฟ้า), ฯลฯ, ฟ้าร้อง. คชฺชฺ สทฺเท, ยุ.

  • คชฺชิต

(ปุ.) ช้างซับมัน. วิ. คชฺโช สญฺชาโต ยสฺส โส คชฺชิโต. อิต ปัจ.

  • คชฺชิ คชฺชี

(ปุ.) เสียง. คชฺชฺ สทฺเท, อิ, อี.

  • คณ

(ปุ.) การนับ, การคำนวณ, หมวด, หมู่, ฝูง, พวก, ปนะชุม, หมู่แห่งภิกษุ, คณะ (กลุ่มชนกลุ่มหนึ่งๆ หรือแผนกหนึ่งๆของ มหาวิทยาลัย). วิ. คณียติ อวยเวน สหาติ คโณ. คณฺ สํขฺยาเณ, อ.

  • คณก

(ปุ.) นักคำนวณ, โหร. วิ. คณยตีติ คณโก. อ ปัจ. ก สกัด อภิฯ ลง ณฺวุ ปัจ.

  • คณน

(นปุ.) การนับ, การคำนวณ, จำนวน. ยุ ปัจ.

  • คณนา

(อิต.) การนับ, ฯลฯ, วิชาคำนวณ.

  • คณปูรก

(วิ.) ผู้ยังหมู่ให้เต็ฒ, ผู้ยังหมู่ให้ครบ จำนวณ, ผู้ยังหมู่ให้ครบจำนวณตามกฏ.

  • คณโภชน

(นปุ.) โภชนะเป็นคณะ, การฉันเป็น หมู่. ภิกษุตั้งแต่ ๔ รูปขึ้นไปรับนิมนต์ ออกชื่อโภชนะ คือทายกทายิกา นิมนต์ โดยออกชื่ออาหาร เช่นกล่าวว่า นิมนต์ฉันแกงไก่ แล้วภิกษุไปฉัน เรียกว่าคณะโภชนะ (ฉันเป็นคณะ). โภชนวรรคสิกขาบทที่ ๒ ไตร. ๒/๓๑๓.

  • คณาจริย

(ปุ.) อาจารย์ของหมู่, คณาจารย์ (อาจารย์ของมหาชน). ภาษาพูด เรียก พระที่มีวิชาอาคมขลังว่าพระคณาจารย์ ซึ่งมีความหมายไม่ตรงกับศัพท์นี้.

  • คณิ คณี โคกณฺณ

(ปุ.) กวาง. ละมั่งก็แปล. งามเมือง, หญิงแพศยา (หญิงหากินใน ทางค้าประเวณี).

  • คณี

(ปุ.) คณีใช้เป็นพระนามของพระพุทธเจ้า แปลว่าทรงมีคณะคือหมู่แห่งพระสงฆ์.

  • คเณส

(ปุ.) พระคเณส พระคเณศ ชื่อเทพ องค์หนึ่งมีเศียรเป็นช้างเป็นเทพแห่งศิลปะ วิฆเนศ พิฆเนศ คเณศ พิฆเนศวร วิฆเนศวร ก็เรียก.

  • คณฺฐ

(ปุ.) ตำรับ, ตำรา, คัมภีร์, สมุด, หนังสือที่แต่งขึ้น, หนังสือที่ร้อยกรองขึ้น. คนฺถฺ สนฺถมฺเภ, พนฺธเน จ, อ, นฺถสฺส ณฺโฐ.

  • คณฺฐิก

(ปุ.) ลูกดุม, ปม, จงกลนี.

  • คณฺฐิกเภทกโจรวตฺถุ

(นปุ.) เรื่องของโจรผู้ ทำลายปม.

  • คณฺฐิปาส

(ปุ.) บ่วง, แร้ว, จั่น. คณฺฐิ+ปาส.

  • คณฺฑ

(ปุ.) แก้ม. คณฺฑฺ วทเนกเทเส, อ. คมฺ คติยํ วา, โฑ. วิ. คจฺฉติ สุนภาวนฺติ คณฺ โฑ. แปลง มฺ เป็น ณฺ.

  • คณฺฑก

(ปุ.) แรด. คฑิ วทเนกเทเส, ณฺวุ, นิคฺคหิตาคโม.

  • คณฺฑิกา

(อิต.) กระดุม, ลูกดุม.

  • คณฺฑุ

(ปุ.) หลัก. คฑิ สนฺนิจเย, อุ.

  • คณฺฑุปาท คณฺฑุปฺปาท

(ปุ.) สัตว์ผู้ยังปุ๋ย ให้เกิด, ไส้เดือน, รากดิน (ไส้เดือน). วิ. คณฺฑํ วจฺจสนฺนิจยํ อุปฺปาเทตีติ คณฺฑุปฺปา- โท. กฺวิ ปัจ.

  • คณฺฑุล

(ปุ.) คนค่อม, คนเตี้ย, คนแคระ. คฑิ นินฺทายํ คติยํ วา, อุโล.

  • คณฺหณ คณฺหน

(วิ.) ควรถือเอา, ควรเรียน, คหฺธาตุ ณฺหา ปัจ. ประจำหมวดธาตุ ยุ ปัจ. ลบที่สุด ธาตุ.

  • คต

(นปุ.) การเดิน, การไป, ความไป, ความเป็นไป. คมฺ คติยํ, โต, มฺโลโป ต ปัจ. ลง ในภาวะ.

  • คตปจฺจาคต

(วิ.) ทั้งไปทั้งมา, ทั้งไปทั้งกลับมา.

  • คติ

(อิต.) การเดินทางไปรบ, การยกทัพออก ไปรบ. คมฺ คติยํ, ติ, มฺโลโป. ส. คติ.

  • คติ.

(อิต.) ภพเป็นที่ไปของสัตว์ (มีกามภพ เป็นต้น), ภูมิอันสัตว์พึงไป, ภูมิเป็นที่ไป ของสัตว์. วิ. สุกตทุกฺกตกมฺมวเสน คนฺตพฺ- พาติ คติ. ความหมดจด, ความสละสลวย, ความเป็นอยู่, ความรู้, ความสำเร็จ, ความตกลง(ลงเอย), ที่เป็นที่อยู่, ที่อาศัยแบบ, แบบอย่าง, ลักษณะ, กำเนิด, ความเกิด, คดี (เรื่อง ความที่ฟ้องร้องกันในโรงศาล), การส่ง, การไป, การเป็นไป, การดำเนิน, การดำเนินไป, การไป, การเคลื่อน, การถึง, การบรรลุ, ทาง, ทางไป, ทางดำเนิน, ทาง ดำเนินไป, อัชฌาสัย. วิ. คมนํ คติ. ส. คติ.

  • คติคต

(วิ.) ถึงแล้วซึ่งอันไป, ลุกลามไปแล้ว.

  • คติเฉกภาว

(ปุ.) ความฉลาดในการดำเนิน, ฯลฯ.

  • คตินิวตฺติ

(อิต.) การห้ามการไป, การหยุด, ฯลฯ.

  • คติปฏิฆาต

(วิ.) กำจัดการไป, หยุด, ฯลฯ.

  • คาถา

(1) เวทมนต์. ส. คาถา

(2) อัตราของฉันท์ 4 บาท. ส. คาถา

สารบัญ ขึ้นเล่ม ฆ.

[แก้ไข]

(ปุ.) คันไถ, คู่แห่งคันไถ, ระฆัง, ระฆัง ใหญ่. ฆธาตุ อสหเณ อขนฺติยํ วา, อ.

  • ฆคฺฆร

(ปุ.?) ซอกเขา, นกแสก, ประตู แม่น้ำ, เสียงสำรวล (หัวเราะ) ฆํสฺ ฆสนอทเนสุ, โร. ลง อ ปัจ. ประจำหมวด ธาตุ แปลง ส เป็น ค แล้วแปลง ค เป็น ฆ แปลง นิคคหิต เป็น ค.

  • ฆฆติ

ก. หัวเราะ, หัวเราะเยาะ

  • ฆจฺจ

(ปุ.?) การฆ่า, การทำลาย, การเบียดเบียน, การกำจัด. หนฺ หึสายํ, โณฺย. แปลง ห เป็น ฆ นฺ เป็น ตฺ ลบ ณฺ รวมเป็นฆตฺย แปลงตฺย เป็น จฺจ.

  • ฆจฺจา

อิต. การทำลาย

  • ฆจฺฉ

ค. อันฆ่าแล้ว, อันทำลายแล้ว

  • ฆฺ

นป. การฆ่า, การทำลาย

  • ฆฏ

(ปุ.) หม้อ, หม้อน้ำ, ตุ่ม, ตุ่มใหญ่, กระออม (หม้อน้ำ) กะออม กะละออม กัลออม ก็เรียก, เปรียง (น้ำมัน น้ำมันไขข้อของวัว), แนว, ราว (แถวแนว) ฆฏฺ จลเน, อ. เป็น ฆฏก โดยลง ก สกัดบ้าง เป็น ฆฏี โดย ลง อี ปัจ. บ้าง.

  • ฆฏา

(อิต.) หม้อ, หม้อน้ำ, ตุ่ม, ตุ่มใหญ่, กระออม (หม้อน้ำ) กะออม กะละออม กัลออม ก็เรียก, เปรียง (น้ำมัน น้ำมันไขข้อของวัว), แนว, ราว (แถวแนว) ฆฏฺ จลเน, อ. เป็น ฆฏก โดยลง ก สกัดบ้าง เป็น ฆฏี โดย ลง อี ปัจ. บ้าง.

  • ฆฏก

(ปุ.) ไม้ตะโก, ไม้มูกใหญ่, ม้ากระจอก ( เขยก ).

  • ฆฏน

(วิ.) หมั่น, ขยัน, รวมกัน, ติดต่อกัน, สืบต่อ, เบียดเบียน.

  • ฆฏนา

(อิต.) ความหมั่น, ความขยัน. มฏฺวายามกรเณ. การรวมกัน, การติดต่อกัน, การเชื่อม. ฆฏฺ สงฺฆาเต. การตี, การเบียดเบียน, การฆ่า, การประหาร ฆฏฺ หนเน, ยุ ปัจ.

  • ฆฏปิธาน

(นปุ.) ฝาหม้อ.

  • ฆฏาทิสกล

(ปุ. นปุ.) ส่วนแห่งวัตถุมีหม้อ เป็นต้น.

  • ฆฏิก

(วิ.) มีในหม้อ, ฯลฯ.

  • ฆฏิกา

(อิต.) ลิ่ม, ไม้หึ่ง ชื่อการเล่นชนิดหนึ่ง โดยโยนไม้ท่อนสั้นๆ ขึ้นไป แล้วใช้ไม้ อีกอันหนึ่งตี ใช้ผลมะนาวโยนขึ้นไป แล้ว ตีด้วยมือก็ได้, ชั่วโมง.

  • ฆฏิกายนฺต

(นปุ.) นาฬิกาเรือนใหญ่.

  • ฆฏิการ

(ปุ.) คนทำหม้อ, ช่างหม้อ.

  • ฆฏียนฺต

(นปุ.) ถัง, ถังมีสาย, ครุ, โพง (ชง โลง), ชงโลง, แครง ชื่อภาชนะสานสำ- หรับตักน้ำรดต้นไม้ รูปร่างคล้าย หอยแครง มีด้ามยาว. ฆฏีปุพฺโพ, ยา คติปาปุณเนสุ, อนฺโต อโต วา.

  • ฆฏฺฏน

(นปุ.) การไหว, การสั่น, การรัว, การบุ, การเคาะ, การแคะ, การงัด, การกระทบ. ฆฏฺ ฆฏิ วา จลนฆฏฺฏเนสุ, ยุ.

  • ฆฏติ

ก. พยายาม, สืบต่อ, ต่อประสาน, ประยุกต์

  • ฆฏทาสี

อิต. แม่สื่อ

  • ฆฏยติ

ก. ให้พยายาม, ให้สืบต่อ

  • ฆฏิกมุคฺคร

นป. ไม้กระบองสั้น, ไม้ค้อน

  • ฆฏิต

ค. อันพยายามแล้ว, อันสืบต่อแล้ว

  • ฆฏี

อิต. หม้อน้ำ, ตุ่มน้ำ; นาฬิกา

  • ฆฏีหฏาห, ฆฏีกปาล

นป. หม้อน้ำ, กะโหลกน้ำ

  • ฆฏีการ

ป. ดู ฆฏิการ

  • ฆฏียติ

ก. อันเขาพยายาม, อันเขาสืบต่อ

  • ฆฏฏน

นป. การทุบ, การตี, การต่อย; การขัดสี, การว่าเสียดสี; การนำมารวมกัน

  • ฆฏเฏติ

ก. ทุบ, ตี, ต่อย, ขีดสี, กระทบ; ทำให้ขัดเคือง

  • ฆณ ฆน

(นปุ.) ฆณะ ฆนะ ชื่อองค์ที่ ๔ ใน ๕ องค์ของดุริยางค์, สัมมดาฬ เป็นต้น ชื่อ ฆณะ ฆนะ. หนฺ หึสายํ. อ, หสฺส โฆ. อภิ ฯ ลง ณ ปัจ. ศัพท์ต้น แปลง น เป็น ณ. สัมมดาฬ คือ ดาฬที่ทำด้วยไม้ สมฺมตาฬํ นาม กฏฺฐมยตาฬํ. กังสดาล ( ระฆังวง- เดือน ) คือ ดาฬที่ทำด้วยโลหะ กํสตาฬํ นาม โลหมยํ. สิลาตาฬะ คือดาฬที่ทำด้วย สิลาและแผ่นเหล็ก สิลาย จ อโยปฏฺเฏน จ วาทนตาฬํ สิลาตาฬํ. ฏีกาอภิฯ

  • ฆณฺฏ

(ปุ.) กระดิ่ง, ฆ้อง, ระฆัง. ฆฏิ ฆฏฺฏเน, อ, อี. นิคฺคหิ ตาคโม.

  • ฆณฺฎา ฆณฺฏี

(อิต.) กระดิ่ง, ฆ้อง, ระฆัง. ฆฏิ ฆฏฺฏเน, อ, อี. นิคฺคหิ ตาคโม.

  • ฆณฺฏิก

(ปุ.) คนลาดตระเวน, คนผู้เที่ยวไป ด้วยจักร, คนผู้เที่ยวสดุดีเป็นหมู่. ฆณฺฏฺ ภาสเน, อิโก.

  • ฆณฺฑ

(ปุ.) กระดิ่ง, ฆ้อง, ระฆัง. ฆฑิ ฆฏฺฏเน, โฏ, นิคคหิตาคโม. ลบ ก ปัจ. ศัพท์หลัง อิ ปัจ.

  • ฆณฺฑิ

(อิต.) กระดิ่ง, ฆ้อง, ระฆัง. ฆฑิ ฆฏฺฏเน, โฏ, นิคคหิตาคโม. ลบ ก ปัจ. ศัพท์หลัง อิ ปัจ.

  • ฆณฺฑก

(ปุ.) คนสั่นกระดิ่ง, คนตีระฆัง, คน เคาะระฆัง. ฆฑิ ธาตุ ณฺวุ ปัจ.

  • ฆณฺฏา

อิต. ระฆัง

  • ฆณฺฏิก, - ฐิก

ป. คนลาดตระเวน

  • ฆต

(นปุ.) ของเหลวที่เคี่ยวกลั่น, เนยใส, เปรียง. วิ. ฆรตีติ ฆตํ. ฆรฺ เสจเน, โต, รฺโลโป.

  • ฆโตท

(ปุ.) ฆโตทะ ชื่อทะเลอย่างที่ ๔ ใน ๗ อย่าง ดู ขีรณฺณว.

  • ฆตกุมารี

อิต. ต้นหางจระเข้

  • ฆตสิตฺต

ค. อันรดแล้วด้วยเนยใสหรือเปรียง

  • ฆตาสน

ป. ไฟ

  • ฆน

(วิ.) ไม่ขาด, หนา, ชิด, หยาบ, แข็ง, ตัน, ทึบ, แท่งทึบ, แน่นอน, ปึก, แผ่น, ล่ำ, เป็นก้อน, เป็นกลุ่ม, เป็นกลุ่มเป็นก้อน, หมด, สิ้น. หนฺ พนฺธเน, อ, หสฺส, โฆ.

  • ฆนกรกวสฺส

(นปุ.) ฝนอันบุคคลพึงถือเอา ด้วยมือโดยความเป็นก้อน, ฝนอันทำซึ่ง ความเป็นแท่ง, ฝนลูกเห็บ.

  • ฆนโกฏิม

(วิ.) มีอันทุบให้เป็นแท่ง, ควรแก่ การทุบให้เป็นแท่ง.

  • ฆนปุปฺผ

(นปุ.) เครื่องลาดขนสัตว์มีรูปดอก ไม้ติดกัน วิ. ฆนํ สนฺธิภูตํ ปุปฺผ เมตสฺสา- ติ ฆนปุปฺผํ.

  • ฆนมส

(นปุ.) เนื้อแท่ง, เนื้อล่ำ.

  • ฆนเมฆวสฺส

(นปุ.) ฝนอันเกิดจากเมฆเป็น ก้อน, ฝนลูกเห็บ.

  • ฆนสฺา

(อิต.) ความสำคัญว่าเป็นก้อน, ความเห็นว่าเป็นตัวเป็นตน.

  • ฆนสาร

(ปุ.) การบูร วิ. ฆโน หุตฺวา สรตีติ ฆนสาโร.

  • ฆนเสลปพฺพต

(ปุ.) ภูเขาเป็นวิหารแห่งหิน เป็นแท่ง, ภูเขาเป็นแท่งทึบ.

  • ฆโนปล

(นปุ.) ลูกเห็บ คือเม็ดน้ำแข็งที่ตกลง มาจากอากาศเมื่อฝนตก วิ. ฆนโต ฆนกาเล วา สญฺชาติ อุปสํ สิลา ฆโนปล.

  • ฆนกป

ป. ลูกเห็บ

  • ฆนชาลา

อิต. สายฟ้า

  • ฆนตม

๑. ป. ความมืดทึบ; ๒. ค. มืดทึบ, มืดมาก

  • ฆนนาภิ

ป. ควัน

  • ฆนปทวิ

อิต. ท้องฟ้า

  • ฆนปาสณฺฑ

ป. นกยูง

  • ฆนารุณ

ค. แดงเข้ม, แดงจัด

  • ฆมฺม

(วิ.) ร้อน, อบอุ่น. ฆรฺ เสจเน, รมฺโม. ลบ รฺ และลบตัวเองคือ ร หรือลง ม ปัจ. แปลง รฺ เป็น มฺ

  • ฆมฺมชล

(นปุ.) น้ำอันเกิดจากความอบอุ่นใน กาย, เหงื่อ.

  • ฆมฺมาภิตตฺต

(วิ.) อันความร้อนแผดเผาแล้ว.

  • ฆมฺมติ

ก. ไป, ถึง

  • ฆมฺมาภิภูต, - ภิตตฺต

ค. อันความร้อนแผดเผาแล้ว, ถูกแผดเผาแล้ว

  • ฆมฺมชฺชุติ

ป. พระอาทิตย์

  • ฆร

(นปุ.) กล่อง, เรือน. วิ. ฆรติ กิเลสวสฺสํ เอตฺถาติ ฆรํ. ฆรฺ เสจเน, โณ. คยฺหตีติ วา ฆรํ. คหฺ คหเณ. โณ, คหสฺส ฆราเทโส. รูปฯ ๕๖๗.

  • ฆรกูฏ

(นปุ.) ช่อฟ้า ชื่อตัวไม้ที่ติดอยู่เบื้อง บนของหน้าบัน รูปร่างเหมือนหัวนาค ชู ขึ้นเบื้องบน.

  • ฆรโคลิกา

(อิต.) จิ้กจก, ตุ๊ดตู่ ชื่อสัตว์ชนิด หนึ่งคล้ายตุ๊กแก, ตุ๊กแก. วิ. ฆรสนฺนิสฺสิตา โคธา โคลิกา ฆรโคลิกา. แปลง ธ เป็น ล ก สกัด อิ อาคม. เป็น ฆรโคฬิกา บ้าง.

  • ฆรณี

(อิต.) หญิงแม่เรือน, แม่เจ้าเรือน,ภริยา. วิ. ฆรํ เนตีติ ฆรณี. ฆรปุพฺโพ นี นเย, อ. นสฺส ณตฺตํ.

  • ฆรโปตก

(ปุ.) นกกระจอก.

  • ฆรพนฺธน

(นปุ.) เครื่องผูกคือเรือน, วัตถุ เป็นเครื่องผูกคือเรือน. วิ. ฆรํ เอว พนฺธนํ ฆรพนฺธนํ.

  • ฆรมุข

(นปุ.) ประตูของบ้าน, ประตูบ้าน, หน้ามุข.

  • ฆรสปฺป

(ปุ.) งูเรือน, งูกินหนู, งูเขียว. วิ. ฆเร สปฺโป ฆรสปฺโป. ฆเร วา นิวาโส สฺปโป ฆรสปฺโป.

  • ฆรสปฺปชาติก

(วิ.) ผู้มีชาติแห่งงูผู้อาศัยซึ่ง เรือน เป็น อิก ปัจ. ตทัสสัตถิตัท. มี ทุ. ตัป. และ ฉ. ตัป. เป็น ภายใน. ผู้ประกอบด้วย ชาติแห่งงูในเรือน เป็น ณิก ปัจ. ตรัต๎ยา- ทิตัท. มี ส. ตัป. และ ต.ตัป. เป็น ภายใน

  • ฆราวาส

(ปุ.) การอยู่ครองซึ่งเรือน, คนอยู่ ครอบครองซึ่งเรือน, คนอยู่ครองเรือน, คนครองเรือน, ฆราวาส(คนที่มิใช่นักบวช)

  • ฆราวาสพนฺธน

(นปุ.) วัตถุเป็นเครื่องผูกคือ การอยู่ครอบครองซึ่งเรือน เป็น อว.ตัป มี ทุ.ตัป. เป็นภายใน.

  • ฆรกโปฏ

ป. นกพิราบบ้าน

  • ฆรโคลิ (ฬิ) กา

อิต. จิ้งจก, ตุ๊กแก, ตุ๊ดตู่

  • ฆรทฺวาร

นป. ประตูเรือน

  • ฆรทาสี

อิต. ทาสี, คนรับใช้หญิง

  • ฆรมานุส

ป. กลุ่มชนผู้อยู่ในเรือน

  • ฆรเมสี

ป. ผู้ดูแลบ้าน, พ่อบ้าน, เจ้าของบ้าน

  • ฆรสนฺธิ

อิต. ที่ต่อหรือรอยแยกแห่งเรือน

  • ฆรสูกร

ป. หมู่บ้าน

  • ฆราชิร

นป. ลานบ้าน, สนามหน้าบ้าน

  • ฆวน

(นปุ.) การประกาศ, การป่าวร้อง. ฆุ สทฺเท, ยุ.

  • ฆสน

(นปุ.) การขัด, การสี, การเช็ด, การถู, การเคี้ยว, การกิน, การเคี้ยวกิน. ยุ ปัด ส. ฆษณ

  • ฆส

(วิ.) กิน, เคี้ยวกิน, กลืน, ผู้กิน, ฯลฯ. ฆส อทเน, อ. ส. ฆษ

  • ฆสฺมร

(ปุ.) คนโลภอาหาร, คนตะกละ. ฆสฺ อทเน, มโร.

  • ฆสติ

ก. กิน ส. ฆษติ

  • ฆสิ

ป. อาหาร ส. ฆษิ

  • ฆสฺต

ค. กลืนกินแล้ว, ใช้ในคำว่า “วงฺกฆสฺต” = กลืนกินขอแล้ว

  • โฆส

ค. ก้อง ส. โฆษ

  • โฆสก

ปุ. ผู้ประกาศ. ส. โฆษก

  • โฆสน

ก. ประกาศ. น. การประกาศ. ส. โฆษณ

สารบัญ ขึ้นเล่ม ง.

[แก้ไข]

ประกอบ พินทุ ใช้เขียนสะกด ออกเสียง อัง ในพยัญชนะ กวรรค ไม่พบการเก็บคำ

ใช้แทน เสียง อัง เช่น องฺค (อ่านว่า อัง-คะ)

สารบัญ ขึ้นเล่ม จ.

[แก้ไข]

(วิ.) บริสุทธิ์, สะอาด. อุ. จํ สีลํ สุทฺธสตฺตานํ. ศีลบริสุทธิ์แก่สัตว์ผู้บริสุทธิ์ ท.

  • จโกร

(ปุ.) นก ( นกต่างๆ ) นกกด, นกเขา, นกเขาไฟ. วิ. จกตีติ จโกโร. จกฺ ปริวตฺตเน, อุโร, อุสโส.

  • จกฺก

(นปุ.) วัตถุเป็นเครื่องทำซึ่งการไป วิ. กโรติ คมน มเนนาติ จกฺกํ. กรฺ กรเณ, อ. เทว๎ภาวะ ก แล้วแปลง ก เป็น จ แปลง ก ตัวธาตุเป็น กฺก ลบที่สุดธาตุ. วัตถุอันหมุน ไป, ล้อ, ล้อรถ. จกฺ ปริวตฺตเน, โก. เสนา (พล กองพล), พล, กองพล, กองทัพบก. วิ. กรียเต วิคฺคโห อเนนาติ จกฺกํ. จักรชื่อ เครื่องประหารอย่างหนึ่ง มีรูปกลม มีแฉก โค้งโดยรอบ. วิ. จกฺเกติ พยฺถติ หึสติ เอเตนาติ จกฺกํ. จกฺกฺ พฺยถเน, อ. จักร ชื่อ สิ่งที่มีรูปกลม มีฟันเฟืองโดยรอบ, สมบัติ ,คุณสมบัติความดี,ความเจริญ, เครื่องหมาย , ลักษณะ( ลายจักรที่ฝ่าเท้าของคนมีบุญ ) ,ธรรม (ธรรมจักร), ข้อสั่งสอน, คำสั่งสอน จักร(มณฑลหรือวงรอบ), อุ อาณาจักร, ทาน(ไทยธรรม), กอง, ส่วน, คำ, “จักร” ไทย ใช้เรียกชื่อเครื่องกล เช่น เครื่องจักร รถจักร เป็นต้น. ส. จกฺร.

  • จกฺกนฺต

(ปุ.) ดุมแห่งรถ, ดุมรถ.

  • จกฺกปาณิ

(ปุ.) พระจักกปาณิ (ผู้มีจักรใน พระหัตถ์) ชื่อพระนารายณ์ ชื่อ ๑ ใน ๕ ชื่ออีก๕ ชื่อถือ วาสุเทว หริ กณฺห เกสว. พระนารายณ์หรือพระวิษณุ เป็นชื่อของพระเจ้า องค์เดียวกัน เป็นพระเจ้าองค์หนึ่งของศาสนาฮินดู.

  • จกฺกราสิ

(ปุ.) จักรราศรี คือทางโคจรรอบดวง อาทิตย์ของดาวนพเคราะห์ แบ่งออกเป็น ส่วนเท่าๆ กัน ๑๒ ส่วน เรียก ๑๒ ราศี.

  • จกฺกรี

(วิ.) ผู้มีจักร. จกฺก ศัพท์ อี ปัจ. ตทัส- สัตถิตัท. รฺ อาคม.

  • จกฺกวฏก

(ปุ.) ชุมเห็ด.

  • จกฺกวฏฺฏก

(ปุ.) ระหัดถีบ.

  • จกฺกวตฺติ

(วิ.) ผู้ยังจักรให้เป็นไป.

  • จกฺกวตฺติ จกฺกวตฺติราช

(ปุ.) พระราชา จักรพรรดิ, พระเจ้าจักรพรรดิ, จักรพรรดิ- ราช.

  • จกฺกวฺห จกฺกวาก

(ปุ.) นกจักพราก, นกจาก พราก, ห่านแดง. วิ. จกฺก มิจฺจโวฺห ยสฺส โส จกฺกโวฺห. ศัพท์หลัง จกฺกบทหน้า วจฺ ธาตุในความกล่าว ณ ปัจ. ทีฆะ แปลง จ เป็น ก. แปลว่า ห่าน ก็มี.

  • จกฺกวาต

(ปุ.) ลมบ้าหมู (ลมหมุน)

  • จกฺกวาล จกฺกวาฬ

(ปุ.) ปริมณฑล, จักรวาล, จักรวาฬ. ปัจจุบัน ไทยใช้แต่คำจักรวาล น่าจะคงคำจักรวาฬไว้ด้วย.

  • จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิ

(อิต.) ขอบแห่งปากแห่ง จักรวาฬ.

  • จกฺกิก

(ปุ.) คนเที่ยวไปด้วยจักร, คนลาดตระ เวน. ณิกปัจ. อภิฯ ลง อิก ปัจ.

  • จกฺกี

(ปุ.) คนมีจักร, พระราชา, จักรี, จักริน ส. จกฺรี จกฺรินฺ.

  • จกิต

ค. ผู้ถูกรบกวน, ผู้สะดุ้ง, ผู้กลัว

  • จกฺกงฺกีต

ค. มีเครื่องหมายรูปวงจักร

  • จกฺกฉินฺน

ค. มีจักรอันขาดแล้ว; มีวงล้อหักเสียหายแล้ว

  • จกฺกปาณี

ป. พระนารายณ์, พระวิษณุ; เทพเจ้าผู้มีมือถือจักร

  • จกฺกภฺชนี

ค. ผู้หักรานจักร, ผู้ทำลายความดีความเจริญ

  • จกฺกเภท

ป. การหักรานจักร, การกำจัดอำนาจ

  • จกฺกมุข

ป. หมู, สุกร

  • จกฺกยุค

นป. คู่แห่งล้อ, ล้อรถทั้งคู่

  • จกฺกรตน

นป. จักรรัตน, รัตนคือจักร, จักรแก้ว (ของพระเจ้าจักรพรรดิ)

  • จกฺกลก

ป. วงกลม, ลงล้อ

  • จกฺกลิ, - ลี

อิต. ผ้า, แผ่นผ้า, แผ่นผ้าที่ทำให้มีรูปเหมือนวงล้อเพื่อทำเป็นผ้าเช็ดเท้า

  • จกฺกลิก

นป. ผ้าผืนเล็ก (สำหรับหน้าต่าง), ม่านหน้าต่าง, บังตา

  • จกฺกวฏฏก

นป. วงล้อชักรอก, (สำหรับชักรอบบ่อน้ำ), ระหัดถีบ

  • จกฺกวตฺติ, - ตี

ป. พระเจ้าจักรพรรดิ

  • จกฺกวาก

ป. นกจากพราก, ห่านแดง

  • จกฺกวาฏ

ป. ที่กำหนด, เขตแดน, ที่ตั้งตะเกียง

  • จกฺกวาล, - วาฬ

ป., นป. จักรวาล, สุริยจักรวาล, โลก, ปริมณฑล

  • จกฺกวาลคพฺภ

ป. ห้องแห่งจักรวาล, ภายในจักรวาล

  • จกฺกวาลปพฺพต

ป., นป. จักรวาลบรรพต, ภูเขาล้อมรอบจักรวาล

  • จกฺกวาลรชฺช

นป. ราชสมบัติในรอบจักรวาล, ความเป็นพระราชาผู้มีอำนาจทั่วจักรวาล

  • จกฺกวิทฺธ

นป. ศิลปะแทงจักร, วิธีการยิงลูกศรไปยังเป้าหมายต่างๆ ซึ่งอยู่เป็นวงล้อมให้ลูกศรทะลุเป้าหมายเหล่านั้นแล้วกลับมาตั้งอยู่ในมือของผู้ยิง

  • จกฺขายตน จกฺขฺวายตน

(นปุ.) อายตนะ คือตา วิ. จกฺขุ เอว อายตนํ จกฺขายตนํ จกฺขฺวายตนํ วา. จกฺขุ+อายตน ศัพท์ต้นลบ อุ ศัพท์หลัง แปลง อุ เป็น ว.

  • จกฺขุ

(นปุ.) ตา ( ธรรมชาติที่เห็นรูปได้ ), นัยน์ตา โดยมากหมายเอา แววตา ประสาท ตา. วิ. จกฺขติ รูปนฺติ จกฺขุ จกฺขฺ ทสฺสเน, อุ. กัจฯ และรูปฯ ลง ณุ ปัจ. จกฺขุ ศัพท์ ใช้ในอรรถ ๕ อย่างคือ พุทฺธจกฺขุ ได้แก่ พุทธญาณ ๑ สมนฺตจกฺขุ ได้แก่พระ สัพพัญญุตญาณ ๑ ปญฺญาจกฺขุ ได้แก่จักษุ คือปัญญา ๑ ธมมจกฺขุ ได้แก่ญาณ ใน มรรคสามเบื้องต้น ๑ มํสจกฺขุ ได้แก่ตา เนื้อ และทิพฺพจกฺขุ ตาทิพ ๑ ส. จกฺษุ.

  • จกฺขุอาทาส

(ปุ.) แว่นตา.

  • จกฺขุกรณี

(วิ.) มีปกติสำเร็จซึ่งญาณจักษุ.

  • จกฺขุทฺวาร

(นปุ.) ช่องแห่งตา วิ. จกฺขุสฺส ทฺวารจกฺขุทฺวร.ช่องคือตาวิ. จกฺขุ เอว ทฺวารํ จกฺขุทฺวารํ.

  • จกฺขุทุพฺพล

(วิ.) ผู้มีจักษุมีกำลังอันโทษประ ทุษร้ายแล้ว, ผู้มีตาอ่อนแอ (ตาเสื่อมตา เสีย).

  • จกฺขุธาตุ

(ปุ. นปุ.) ธาตุคือตา. หมายเอาแววตา ประสาทตา.

  • จกฺขุนฺทฺริย

(นปุ.) อินทรีย์คือจักษุ, จักขุน ทรีย์ (สิ่งที่เป็นใหญ่ในการเห็น).

  • จกฺขุปสาท

(ปุ.) ประสาทของตา, จักษุประสาท คือเส้นสำหรับนำความรู้สึกของตา ส่วน สำคัญของตาที่ทำให้มองเห็น.

  • จกฺขุภูต

(วิ.) (พระพุทธเจ้า) ทรงเป็นเพียงดัง จักษุเป็นแล้วเพราะบรรลุพระปรมัตถธรรม วิ. จกฺขุ อิว ภูโต อยํ ปรมตฺถทสฺสนโตติ จกฺขุภูโต เป็นปฐมอุปมานบุพพบทพหุพ. รูปฯ ๓๔๑.

  • จกฺขุมนฺตุ

(ปุ.) พระผู้มีจักษุ (มีจักษุ ๕) เป็น พระนามของพระพุทธเจ้าทั้งปวง พระนาม ๑ ใน ๓๒ พระนาม, พระพุทธเจ้า.

  • จกฺขุวิาณ

(นปุ.) ความรู้อันอาศัยประสาท ตาเกิดขึ้น, ความรู้ทางตา.

  • จกฺขุสมฺผสฺส

(ปุ.) การถูกต้องพร้อมแห่งตา, การถูกต้องทางตา. จกฺขุสฺส (วิ) เกื้อกูลแก่จักษุ วิ.จกฺขุโน หิต จกฺขุสฺส สฺสปัจโมคฯ ณาทิกัณฑ์ ๗๑

  • จกฺขุสฺสว

(ปุ.) งู

  • จงฺกม

(ปุ.)

  • จงฺกมน

(นปุ.) การเดินไปและ การเดินมา, การเดินไปมา, การก้าวไป และการก้าวมา, การก้าวไปก้าวมา. วิ. กโม จ อากโม จ จงฺกโม. กโม จ อากมนญฺจ จงฺกมนํ. กม+อากม,กม+อากมน. แปลง ก เป็น จ แปลง ม เป็น นิคคหิต ลบ อา แปลง นิคคหิต เป็น งฺ.

  • จงฺการ จงฺโคร

(ปุ.) นกกะปูด (ขนปีกแข็งอก ดำ ร้องเสียงปูดๆ เวลาน้ำขึ้น) นกปูด หรือ นกกดปูด ก็เรียก, นกออก, นกกาน้ำ, นก โพระดก.

  • จงฺกุร

(ปุ.) เกวียน, รถ, ต้นไม้ ?

  • จงฺโกฏก จงฺโคฎก

(ปุ.) ผอบ (ตลับมีเชิง มี ยอด), หีบ, เตียบ (ตะลุ่มปากผายมีผ้า ครอบ สำหรับใส่ของกิน). กุฎฺ เฉทเน, โณ, สกตฺเถโก. เทว๎ภาวะ ก นิคคหิต- อาคม. ศัพท์หลังแปลง ก เป็น ค.

  • จงฺโกร

(ปุ.) ไก่ป่า, ไก่เถื่อน.

  • จงฺกมติ

ก. จงกรม, เดินเวียนรอบไปมา

  • จงฺกมิก

ค. ผู้เดินจงกรมเป็นปกติ, ผู้ถือการจงกรมเป็นวัตร

  • จงฺควาร

ป. หม้อกรองน้ำด่าง, หม้อกรองน้ำนม

  • จงฺโคฏก

ป. เตียบ, ผอบ, ตลับ, หีบ

  • จจฺจร

(นปุ.) ทางสี่แพร่ง, สนาม, ลาน จรฺ คติภกฺขเณสุ, จโร, รสฺส โจ.

  • จช จชน

(นปุ.) อันสละ, การสละ, การให้, การให้ทาน จชฺ จาเค, อ, ยุ.

  • จชติ

ก. สละ, บริจาค, มอบให้, ทอดทิ้ง, เลิก

  • จชน

นป. การสละ, การบริจาค, การเลิก

  • จฺจล

(วิ.) กลิ้ง,โคลง,ไหว, สั่น, สะท้าน. จลฺ กมฺปเน, อ. เทว๎ภาวะ จ นิคคหิตอาคม.

  • จฺจาล

(นปุ.) ดอกคล้า.

  • จฺจรี

อิต. ผึ้ง

  • จฺจลติ

ก. เคลื่อนไหวไปมา, ร่ายรำ, ท่องเที่ยว

  • จฺจุ

ไตร. จงอยปากของนก

  • จฏก

(ปุ.) นกกระจอก. จฏฺ เถเท, ณฺวุ.

  • จณก

(ปุ.) ถั่วดำ, ถั่วราชมาษ. จณฺ ทาเน, ณฺวุ. หรือ ลง อ ปัจ. ก สกัด.

  • จณฺฑ จณฺฑาล

(วิ.) หยาบช้า, เกรี้ยวกราด, ร้ายกาจ, ดุ, ร้าย, ดุร้าย, ขึ้งเคียด, ขึ้ง เคียดนัก, จัด, ฉุนเฉียว, โหด, เหี้ยม, โหดเหี้ยม, จฑิ จณฺฑนโกเปสุ. ศัพท์แรก อ ปัจ. กัจฯ และรูปฯ ลง ก ปัจ. ลบ ก ศัพท์หลังลง อล ปัจ.

  • จณฺฑาตป

(ปุ.) แดดร้อน, แดดจัด จณฺฑ+ อาตป.

  • จณฺฑาล

(ปุ.) คนเลว, คนต่ำ, คนชั้นต่ำ, คนดุ, ฯลฯ, คนจัณฑาล (ลูกของคนที่พ่อแม่ต่างวรรณะกัน).

  • จณฺฑิกฺก

(นปุ.) ความเป็นแห่งคนดุร้าย, ฯลฯ จณฺฑาล + กณฺ ปัจ. ภาวตัท แปลง อา เป็น อิ แปลง ล เป็น ก.

  • จณฺฑ, - ฑก

ค. ดุร้าย, ทารุณ, เหี้ยมโหด

  • จณฺฑโสต

ป. กระแสน้ำเชี่ยว, สายน้ำไหลแรง

  • จณฺฑหตฺถี

ป. ช้างดุ, ช้างตกมัน

  • จณฺฑาลกุล

นป. ตระกูลคนจัณฑาล

  • จณฺฑาลี

อิต. หญิงจัณฑาล

  • จณฺฑิกต

ค. ผู้ดุร้าย

  • จณฺฑิตฺต

นป. ดู จณฺฑิกฺก

  • จณฺฑิล

ป. ช่างตัดผม

  • จตุ

(อัพ. นิบาต) สี่. ส. จตุร.

  • จตุกฺก

(วิ.) มีปริมาณสี วิ. จตฺตาริ ปริมาณานิ อสฺสาติ จตุกฺกํ กปัจ. สังขยาตัท.

  • จตุกณฺณ จตุกฺกณฺณ

(ปุ.) มนต์มีมุมสี่ คือการปรึกษากันสองคน ได้ยินกันสี่หู ( มนฺต การปรึกษา ). วฺ. จตฺตาโร กณฺณา เอตฺถาติ จตุกฺกณฺโณ. ทฺวินฺน ชนาน วิสยภูโต โส มนฺโต จตุกฺกณฺโณ. นาม.

  • จตุกฺกงฺคุตฺตร

(ปุ.) จตุกกนิบาต, อังคุตตรนิ- กาย.

  • จตุกฺขตฺตุ

(อัพ. นิบาต.) สิ้นสี่ครั้ง, สิ้นสี่คราว, สิ้นสี่หน. กฺขตฺตุ ปัจ. ลงในอรรถแห่งวาร ศัพท์ สัมพันธ์ว่า อัจจันตสังโยคะ วิ. จตฺตาโร วาเร จตุกฺขตฺตู กัจฯ ๖๔๖ รูปฯ ๔๐๓. สี่ครั้ง, สี่คราว, สี่หน. สัมพันธ์ เป็นกิริยาวิเสสนะ.

  • จตุจตฺตาลีส จตุจตฺตาฬีส

(อิต.) สี่สิบยิ่งด้วย สี่, สี่สิบสี่. วิ. จตูหิ อธิกา จตฺตาสีสํ จตุจตฺตาลีสํ จตุจตฺตาฬีสํ วา.

  • จตุตฺถ

(วิ.) ที่สี่ วิ. จตุณฺณํ ปุรโณ จตุตฺโถ. จตุ+ถ ปัจ. ซ้อน ตฺ.

  • จตุตฺถมคฺคาณ

(นปุ.) ญาณ (ความรู้) อัน สัมปยุตแล้วด้วย มรรคที่สี่. เป็น ต.ตัป. มี วิเสสนบุพ.กัม.เป็นท้อง.

  • จตุทส จตุทฺทส จุทฺทส โจทฺทส

(ไตรลิงค์) สิบยิ่งด้วยสี่, สิบสี่.

  • จตุทฺทสม

(วิ.) ที่สิบสี่ จตุทฺทส + ม ปัจ.

  • จตุทฺทิส

(ปุ. นปุ.) ทิศสี่. อสมาหารทิคุ และ สมาหารทิคุ.

  • จตุธาตุววฏาน

(นปุ.) การกำหนดซึ่งธาตุสี่, ความกำหนดธาตุสี่.

  • จตุปจฺจย

(ปุ.) เครื่องอาศัยเป็นไปสี่, เครื่อง อาศัยเลี้ยงชีวิตสี่อย่าง, ปัจจัยสี่. ปัจจัยสี่ คือจีวร (ผ้า) บิณฑบาต ( ข้าวปลาอาหาร ) เสนาสนะ (ที่อยู่อาศัย) และคิลานเภสัช (ยารักษาโรค).

  • จตุปจฺจยสนฺโตส

(ปุ.) ความยินดีพร้อมใน ปัจจัยสี่, ความยินดีในปัจจัยสี่, ความพอ ใจในปัจจัยสี่ ( ตามมีตามได้ ).

  • จตุปฺจนาฬิมตฺต

(วิ.) มีทะนานสี่และ ทะนานห้าเป็นประมาณ เป็น ฉ.ตุล. มี อ. ทิคุ,อ.ทิคุ. และ อ.ทวัน. เป็นท้อง.

  • จตุปท จตุปฺปท จตุปาท จตุปฺปาท

(วิ.) มีเท้า สี่ (สี่เท้า)วิ. จตฺตาริ ปทานิ เอตสฺสาติ จตุป โท, ฯลฯ

  • จตุปาริสุทฺธิสีล

(นปุ.) ศีลอันภิกษุพึงให้เต็ม ด้วยเป็นศีลยังผู้ปฏิบัติให้บริสุทธิ์มี องค์สี่, ศีลยังภิกษุผู้ปฏิบัติให้บริสุทธิ์มีองค์สี่ ( มีสี่ข้อ ).

  • จตุพคฺค จตุพฺพคฺค จตุวคฺค

(ปุ.) หมวดแห่ง วัตถุสี่ที่ควรแสวงหา ได้แก่ธรรม คือหน้า ที่ ๑ กามะคือความสุข ๑ อรรถะ คือ ทรัพย์ สมบัติ ๑ โมกขะ คือ พระนิพพาน ๑ วิ จตฺตาโร วคฺคา โมกฺขสหิตา ธมฺมกามตฺถา จตุพคฺโค จตุพฺพคฺโค วา จตุวคฺโค วา, อภิฯ

  • จตุภูมิ

(อิต.) ภูมิสี่(สี่ภูมิสี่ชั้น) วิ. จตสฺโส ภูมิโย จตุภูมิโย.

  • จตุภาค

(ปุ.) ส่วนสี่, จตุภาค, จตุรภาค, จตุร- ภาค ( สี่ส่วน ). ส. จตุรภาค.

  • จตุภูมิกจิตฺต

(นปุ.) จิตอันเป็นไปในภูมิสี่ จิต อันเป็นประกอบในภูมิสี่.

  • จตุมาสจฺจย

(วิ.) อันเป็นไปล่วงแห่งเดือนสี่, อันเป็นไปล่วงสิ้นเดือน ท. สี่, สิ้นเวลา สี่เดือน.

  • จตุยุค

(ปุ.) ยุคสี่ (สี่ยุค).

  • จตุร

(วิ.) มีฝีมือ, ฉลาด, ชำนาญ. วิ. จตยตีติ จตุ โร. จตฺยาจเน, อุโร.

  • จตุรงฺค

(วิ.) มีองค์สี่, จตุรงค์, จัตุรงค์, จตุ + องฺค รฺ อาคม.

  • จตุรงฺคตม

(ปุ. นปุ.) ความมืดมีองค์สี่ คือ ค่ำ ป่าชัฏ เมฆทึบ และเที่ยงคืน.

  • จตุรงคสนฺนิบาต

(ปุ.) การประชุมพร้อมด้วย องค์สี่. การประชุมประกอบด้วยองค์สี่.

  • จตุรงฺคเสนาปริวุต

(วิ.) ผู้อันเสนามีองค์สี่ แวดล้อมแล้ว.

  • จตุรงฺคินิ

(วิ.) (กองทัพ) มีองค์สี่ ( ช้าง ม้ารถ และพลเดินเท้า ) วิ. จตฺตาริ องฺคานิ ยสฺส วิชฺชนฺติ สา จตุรงฺคินี อี ปัจ. อินี อิต.

  • จตุรสฺส

(วิ.) มีมุมสี่ ( สี่มุม ) วิ. จตฺตาโร อํสา ยสฺสา สา จตุรสฺสา ลบนิคคหิต รฺ อาคม แปลง ส เป็น สฺส ฎีกาเวสฯ ๕๓๑ ไทย ใช้จตุรัส จัตุรัส ในความหมายว่าสี่เหลี่ยม ด้านเท่า.

  • จตุรสฺสก

(ปุ. นปุ.) เรือนมีมุมสี่, ปราสาท. วิ. จตุรสฺสปติสฺสยวิเสโส จตุรสฺสโก.

  • จตุราริยสจฺจ

(นปุ.) ของจริงอันประเสริฐสี่, ความจริงอันประเสริฐสี่ประการ. จตุ+ อริยสจฺจ รฺ อาคม.

  • จตุราสีติโยชนสตสหสฺสุพฺเพธ

(วิ.) มีแสนแห่ง โยชน์แปดสิบสี่เป็นส่วนสูง, สูงแปดสิบสี่ แสนโยชน์, สูงแปดโกฏิสี่แสนโยชน์.

  • จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีร

(วิ.) อันลึกสิ้นพ้น แห่งโยชน์แปดสิบสี่, มีพันแห่งโยชน์แปด สิบสี่เป็นส่วนลึก, ลึกแปดหมื่นสี่พันโยชน์. เป็น ฉ. ตุล มี ฉ.ตัป และ ส.ทิคู. เป็น ท้อง มีลึกมีพันแห่งโยชน์แปดสิบสี่เป็น ประมาณ ตั้ง วิ. เพิ่ม ฉ.ตุล ต่อจาก ส.ทิคุ อีก ๑ สมาส.

  • จตุราสีติสหสฺส

(นปุ.) พันแปดสิบสี่เป็นประ มาณ, พันแปดสิบสี่, แปดหมื่นสี่พัน.

  • จตุโรปธิ

(ปุ.) กิเลสเป็นเครื่องยังทุกข์ให้เข้า ไปตั้งไว้สี่, อุปธิสี่. อุปธิ ๔ คือ ขันธ์ กาม กิเลส และกรรม.

  • จตุวิธ จตุพิธ จตุพฺพิธ

(วิ.) มีอย่างสี่, มี ประการสี่, จตุรพิธ (สี่อย่าง สี่ประการ)

  • จตุวีสติ

(อิต.) ยี่สิบยิ่งด้วยสี่, ยี่สิบสี่.

  • จตุตึส จตุตฺตึส

(อิต.) สามสิบยิ่งด้วยสี่, สาม สิบสี่.

  • จตุสาลา

(อิต.) ศาลามีหน้าสี่, ศาลามีมุขสี่, ศลาสี่หน้าศาลาสี่มุข. จตุมุข+สาลา ลบ มุข.

  • จตุจตฺตาฬีสโกฏิธนฏฺาน

(นปุ.) ที่เป็นที่ตั้ง แห่งทรัพย์มีโกฏิสี่สิบสี่เป็นประมาณ, ที่ เป็นที่ตั้งแห่งทรัพย์ มีโกฏิสี่สิบสี่, ที่เป็น ที่ตั้งแห่งทรัพย์สี่สิบสี่โกฏิ.

  • จตฺตารีส จตฺตาลีส จตฺตาฬีส

(อิต.) สี่สิบ. แปลง ทส ที่แปลว่า สี่สิบ (สี่แห่งสิบสี่ หน คือ ๑๐ x ๔) หรือ จตุกฺก ที่แปลว่า หมู่สี่แห่งสิบ เป็น จตฺตาร ลง โย วิภัติ แปลง โย เป็น อีสํ ลบนิคคหิต ศัพท์ที่ ๒,๓ เพราะ แปลง ร เป็น ล, ฬ. รูปฯ ๓๙๗.

  • จตุจตฺตาฬีสโกฏิวิภว

(วิ.) ผู้มีโภคะอันบุคคล พึงเสวยมีโกฏิสี่สิบสี่เป็นประมาณ เป็น ฉ. ตุล. มี อ. ทิคุ. และ ฉ. ตุล. เป็นท้อง.

  • จตฺตาฬีสภิกฺขุสหสฺส

(นปุ.) พันแห่งภิกษุสี่สิบ (ภิกษุสี่หมื่นรูป).

  • จตุกฺกณฺณ

ป., ค. มนต์มีสี่หู, มนต์ลึกลับซึ่งฟังได้เพียงสองคน; มีสี่มุม, ซึ่งเป็นรูปสี่เหลี่ยม

  • จตุกฺกม

ค. ซึ่งก้าวไปด้วยเท้าสี่, ซึ่งเดินสี่ขา (สัตว์สี่เท้า)

  • จตุกฺกุณฺฑิก

ค. ผู้เดินด้วยอวัยวะสี่ (มือทั้งสองและเข่าทั้งสอง), ผู้คลาน

  • จตุกฺโกณ

ค. มีสี่มุม, เป็นสี่แยก

  • จตุกฺโกณรจฺฉา

อิต. ทางสี่แยก

  • จตุคฺคุณ

ค. ซึ่งคูณด้วยสี่, สี่เท้า, สี่ชั้น

  • จทิร

ป. ช้าง; พระจันทร์; การบูร; งู

  • จน

(อัพ. นิบาต) เมื่อ, บางที. เป็น อสากลฺยตฺ- ถวาจกนิปาต อภิฯน. ๔๒๓.

  • จนฺท

(ปุ.) จันทะ ชื่อเทพบุตร, พระจันทร์, ดวงจันทร์, เดือน, ดวงเดือน, วิ. จนฺทยติ สีตคุณสมฺปตฺติยา อตฺตโน ปภาย สตฺตานํ ปริฬาหํ วูปสเมนฺโต สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺโท. อถวา, จนฺทติ ทิปฺปติ สิริยาวิโรจตีติ จนฺโท. จทิ หิฬาทนทิตฺตีสุ, โท, นิคฺคหิตาค- โม, ทโลโป. อัฏกถาว่ามาจาก ฉนฺทศัพท์ วิ. ฉนฺทํ ชเนตีติ จนฺโท แปลง ฉ เป็น จ. รูปฯ๖๕๗ ลง ก ปัจ. ลบ ก. ส. จนฺท จนฺทฺร.

  • จนฺทก

(ปุ.) แวว, แววหางนกยูง. จทิธาตุ ณฺวุ ปัจ.

  • จนฺทกปุปฺผ

(นปุ.) กานพลู.

  • จนฺทคาห จนฺทคฺคาห

(ปุ.) การจับซึ่งดวง จันทร์, การยึดดวงจันทร์, จันทคาธ, จันทรคาธ, จันทคราส, จันทรคราส (ราหู จับจันทร์ ราหูอมจันทร์ วิทยาศาสตร์ว่า ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์และโลกโคจรมาอยู่ ในแนวเดียวกัน โลกอยู่ระหว่างกลางทำ ให้เงาของโลกไปบังดวงจันทร์).

  • จนฺทน

(ปุ. นปุ.) จันทน์ชื่อต้นไม้มีดอกผล และแก่นมีกลิ่นหอม, ต้นจันทน์, ไม้จันทน์, แก่นจันทน์. วิ. จนฺทยติ สีตคุณสมงฺคิตาย สตฺตานํ ปริฬาหํ วูปสเมนฺตํ สุขํ อุปฺปาเทตีติ จนฺทนํ. จทิ หิาทเน, ยุ. ส. จนฺทน.

  • จนฺท จนฺทน

(นปุ.) ความสบายใจ, ความสุขใจ

  • จนฺทนิกา

(อิต.) บ่ออันเต็มด้วยของไม่สะอาด ใกล้ประตูบ้าน, บ่ออันเต็มด้วยน้ำไม่ สะอาดใกล้ประตูบ้าน, บ่อน้ำครำ, แอ่งน้ำ ครำ. วิ. จิตฺตํ ทุโนตีติ จนฺทนิกา จิตฺตปุพฺโพ ทุ หึสายํ. ลง ณุ ปัจ. ประจำหมวด ธาตุ แปลง ณุ เป็น นุ อ ปัจ. นามกิตก์ อิ อาคม ก สกัด ลบ ตฺต แปลง อิ ที่ จิ เป็น อ อาอิต.

  • จนฺทปภา

(อิต.) แสงจันทร์, รัศมีพระจันทร์.

  • จนฺทภาคา

(อิต.) จันทภาคา ชื่อแม่น้ำ วิ. จนฺทภาคโต ปภวตีติ จนฺทภาคา (เกิดจาก ภูเขาชื่อจันทภาคะ).

  • จนฺทิกา

(อิต.) แสงจันทร์, รัศมีพระจันทร์. วิ. จนฺทํ อาจิกฺขตีติ จนฺทิกา จนฺทปุพฺโพ, อิกฺขฺ ทสฺสเน, อ, ขฺโลโป. อิตฺถิยํ อา.

  • จนฺทิมนฺตุ

(ปุ.) พระจันทร์, ดวงจันทร์ วิ. จนฺทํ กปฺปูรํ มาติ สทิสํ นยตีติ จนฺทิมา. จนฺทปุพฺโพ, มา มานสทฺเทสุ, ตุ,นฺตุอาเทโส ( แปลง ตุ เป็น นฺตุ ), อิการาเทโส ( แปลง อ ที่ ท เป็น อิ ). ฎีกาอภิฯ.

  • จน, จน

อ. เป็นอสากัลยัตถวาจกนิบาตบ่งความเพียงบางส่วนเช่นในคำว่า กุทา+จน = กุทาจน = ในกาลบางคราว, บางครั้งบางคราว เป็นต้น

  • จนฺทกนฺต

ป. แก้วชนิดหนึ่งชื่อว่า จันทกันต์; ไม้จันทน์; บัวขาว

  • จนฺทกนฺตา

อิต. กลางคืน

  • จนฺทคฺคาห

ป. การจับพระจันทร์ (แห่งอสุรินทราหู), จันทรคราส, จันทรุปราคา

  • จนฺทนคณฺิ, - คณฺฑิ

อิต. ข้อไม้จันทน์, ปุ่มไม้จันทน์, ท่อนไม้จันทน์

  • จนฺทนคนฺธี

ค. มีกลิ่นแห่งไม้จันทน์, มีกลิ่นดุจไม้จันทน์

  • จนฺทนวิเลปน

นป. เครื่องลูบไล้ที่ทำด้วยไม้จันทน์

  • จนฺทนสาร

ป. แก่นไม้จันทน์

  • จนฺทนุสฺสท

ค. อบอวลด้วยกลิ่นไม้จันทน์

  • จนฺทมณฺฑล

นป. จันทมณฑล, มณฑลแห่งพระจันทร์, วงรัศมีแห่งพระจันทร์, วงเดือน

  • จปล

(วิ.) ประพฤติผิดโดยไม่ตริตรองเสียก่อน, ประพฤติผิดโดยพลัน, กลับกลอก, โยก, โคลง, ไหว, หวั่นไหว, ไม่แน่นอน, พลิก- แพลง, รวดเร็ว. จปฺ กกฺกนสนฺตาเนสุ, อโล. อถวา, จุป จลเน, อโล. วิ. จุปติ เอกตฺเถ น ติฏฺตีติ จปโล. อุสฺส อตฺตํ.

  • จปลนา

(อิต.) ความกลับกลอก, ฯลฯ จฺปุ ธาตุ ยุ ปัจ. ลฺ อาคม ท่ามกลาง อาอิต.

  • จปุจปุ

(วิ.) จับๆ (จั๊บๆ). เสียงที่เกิดจากการเคี้ยวอาหารโดยมิได้หุบปาก ทาง พุทธศาสนาถือว่าเป็นกิริยาที่ไม่สุภาพ สุ ภาพชนไม่ควรทำ.

  • จปฺปก

(ปุ.) กิ้งก่า,นกช้องหอย,นกค้อนหอย.

  • จปลตา

อิต. ความกวัดแกว่ง, ความหวั่นไหว

  • จปุจปุการก

อ. ทำเสียงดังจุ๊บๆ จั๊บๆ (ขณะกินหรือดื่ม)

  • จปฺเปติ

ก. เคี้ยว

  • จมร

(ปุ.) จมร จามรี จามจุรี ชื่อสัตว์จำพวก เนื้อทรายขนละเอียด หางยาวเป็นพู่ จมุ อทเน, อโร.

  • จมุรุ จมูรุ

(ปุ.) กวาง, ชะมด. วิ. อูรุมฺหิ อติสยจมฺมยุตฺตตาย จมูรุ. อูรุ หรือ อูรุ (ขา) + จมฺม ลบ ม เสียตัวหนึ่ง แล้วกลับ บทหน้าไว้หลัง.

  • จมู

(อิต.) เสนา, กองทหาร, กองทัพ, กองทัพบก. จมุ อทเน (คมเน), อู อภิฯ ลง อุ ปัจ. เป็น จมุ ฎีกาอภิฯลง อู ปัจ. เป็น จมู. ส. จมู.

  • จมูปติ

(ปุ.) คนผู้เป็นใหญ่แห่งกองทัพ, แม่ทัพ, เสนาบดี.

  • จมฺปก

(ปุ.) จำปา, ต้นจำปา, จำปาเทศ, จัมปกะ ชื่อเมืองในแคว้นมคธ.

  • จมฺปา

(อิต.) จัมปา ชื่อนครพิเศษของอินเดีย โบราณ วิ. จมนฺติ เอตฺถาติ จมฺปา จมุ อทเน, โป.

  • จมฺปกนีลุปฺปลาทิเภท

(วิ.) อันต่างด้วยดอกไม้ มีดอกจำปา และดอกอุบลเขีนวเป็นต้น.

  • จมฺปาก

(นปุ.) นครจัมปาก์.

  • จมฺเปยฺย

(ปุ.) จำปา, ต้นจำปา, จำปาเทศ, มะม่วง, ต้นมะม่วง. วิ. ปมกาเล จมฺปา- นคเร ชาตตฺตา จมฺเปยฺโย เอยฺยปัจ.

  • จมฺเปยฺยก

(วิ.) ผู้อยู่ในเมืองจำปา วิ. จมฺปายํ วสตีติ จมฺเปยฺยโก. ผู้เกิดในเมืองจัมปา วิ. จมฺปายํ ชาโตติ จมฺเปยฺยโก. เอยฺย ปัจ. ก สกัด. รูปฯ ๓๖๒ ลง เณฺยยก ปัจ.

  • จมฺม

(นปุ.) โล่ ชื่อเครื่องปกป้องศัตรา มีรูป ร่างต่างๆ จรฺ คติ-ภกฺขเณสุ, โม. ลบ รฺ ซ้อน มฺ หรือแปลง รฺ เป็น มฺ หรือตั้ง จมุ อทเน, อ. ซ้อน มฺ.

  • จมฺมการ

(ปุ.) ช่างฟอกหนัง, คนทำหนัง, ช่างหนัง, ช่างเย็บรองเท้า. วิ. จมฺมํ กโรติ วิการํ อาปาทยตีติ จมฺมกาโร. ณ ปัจ.

  • จมฺมปสิพฺพก

(ปุ. นปุ.) กระทอ, กระทอ หนัง, ถุงหนัง. วิ. จมฺมมยํ ปสิพฺพกํ จมฺมปสิพฺพกํ.

  • จมฺมมฺชุสา

(อิต.) กระเป๋าหนัง.

  • จมฺมโยนิ

(ปุ.) จัมมโยนิ ชื่อของสัตว์ที่ใช้หนัง ทำประโยชน์, กวาง, ชะมด.

  • จมฺมวาสี

(วิ.) ผู้นุ่งหนังสัตว์โดยปกติ, ผู้นุ่ง หนังเสือ (เหลือง) โดยปกติ, ผู้มีปกตินุ่ง หนังสัตว์.

  • จมฺมาวุต

(ปุ.) รถที่หุ้มด้วยหนังสัตว์, รถที่หุ้ม ด้วยหนังเสือโคร่งหรือเสือลาย วิ. จมฺเมหิ อาวุโต ปริกขิตฺโต จมฺมาวุโต.

  • จมฺมิก

(วิ.) ประกอบด้วยหนัง, หุ้มด้วยหนัง, สรวมเกราะ, ณิกปัจ. ตรัต๎ยาทิตัท.

  • จมร, - มรี

ป. จามรี, ชื่อเนื้อทรายมีขนอ่อนละเอียด หางยาวเป็นพู่สัตว์บดเอื้องอยู่ในจำพวกโค

  • จมรวีชนี

อิต. พัดทำด้วยขนหางจามรี (เป็นเครื่องราชกกุธภัณฑ์อย่างหนึ่ง)

  • จมุรุ

ป. สัตว์จำพวกกวางหรือชะมดชนิดหนึ่ง ซึ่งหนังของมันถูกนำมาใช้เป็นประโยชน์

  • จมูนาถ

ป. นายทหารผู้เป็นที่พึ่งแห่งกองทัพ, นายทัพ, นายพล

  • จมูรุ

ป. ดู จมุรุ

  • จมฺป, - ปก

ป. ต้นจำปา

  • จมฺเปยฺย, - ยก

ป. ต้นไม้ตระกูลจำปา

  • จมฺม, - มก

นป. หนัง; โล่

  • จมฺมการ, - การี

ป. ช่างหนัง, ช่างรองเท้า

  • จมฺมขณฺฑ

ป. ชิ้นหนัง, ท่อนหนัง, แผ่นหนังสำหรับรองนั่ง

  • จมฺมฆฏก

ป. ถุงหนังสำหรับใส่น้ำ, กระออมหนังสำหรับตักน้ำ

  • จมฺมณฺฑ

ป. ดู จมฺมฆฏก

  • จมฺมนทฺธ

นป. กลอง

  • จมฺมปตฺตา

อิต. ค้างคาว

  • จมฺมพนฺธ

ป. เชือกหนัง

  • จมฺมภสฺตา

อิต. ถุงหนัง, กระสอบหนัง

  • จมฺมมาลุก

ป. ดู จมฺมภสฺตา

  • จมฺมโยธี

ป. ทหารมีเกราะหนัง, พลสวมเกราะหนัง

  • จมฺมวรตฺตา

อิต. เชือกหนัง, สายหนัง

  • จมฺมสาฏก

ค., ป. (ปริพาชก) ผู้มีผ้าสาฏกทำด้วยหนัง, ผู้นุ่งห่มผ้าหนัง; ชื่อของปริพาชกคนหนึ่ง

  • จย

(ปุ.) การก่อ, การสะสม, การรวบรวม, ความสะสม, ความรวบรวม, ฝูง, หมู่, พวก, ประชุม, กอง, คณะ, หมวด, ดินที่ถม อุ. จโย ปริปตติ. ดินที่ถมพังทะลาย. จิ จเย, อ.

  • จวน

(นปุ.) การเคลื่อน, การแตกดับ, การตาย, ความเคลื่อน, ฯลฯ. จุ จวเน, ยุ.

  • จวติ

ก. จุติ, เคลื่อน, ตาย (จากภพหนึ่งไปเกิดในภพอื่นต่อไป), ดับไป

  • จวนธมฺม

ค. มีการจุติเป็นธรรมดา, ซึ่งจะต้องตายจากไปอย่างแน่นอน

  • จวนตา

อิต. ความเป็นคืออันเคลื่อน, ความจุติ, ความเคลื่อน

  • จสก

(ปุ.) ขัน (ภาชนะสำหรับตักหรือใส่น้ำ), จอก (ภาชนะเล็กๆสำหรับตักน้ำในขัน ใหญ่), กระบวย (ภาชนะสำหรับตักน้ำทำ ด้วยกะลามะพร้าว มีด้ามถือ ทำด้วยสิ่ง อื่นๆบ้าง), แก้วน้ำ. จสฺ ภกฺขเณ, อ, สตฺเถโก. อภิฯ และฎีกาฯ ลง ณฺวุ ปัจ.

  • จห

(ปุ.) ความตระเกียกตระกาย, ความพยา ยาม, ความสรรเสริญ. จหฺ ปริสกฺกนปริก- ตฺถเนสุ, อ.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ฉ.

[แก้ไข]

(ไตรลิงค์) หก. แจกรูปเหมือน ปญฺจ.

  • ฉก

(นปุ.) ขี้, คูถ, สกฺ สตฺติยํ, อ, สสฺส, โฉ.

  • ฉกน

(นปุ.) ขี้ของสัตว์. ยุ ปัจ. เป็น ฉกณ บ้าง.

  • ฉกลก ฉคลก

(ปุ.) แพะ วิ. ฉินฺทนฺโต คจฺฉตีติ ฉกลโก ฉคลโก วา. ฉ มาจาก โฉ ธาตุ ในความตัด อ ปัจ. กล, คล มาจาก คมฺ ธาตุ อ ปัจ. อภิฯ ลง ณ ปัจ. แปลง ม เป็น ล ศัพท์ต้น แปลง ค เป็น ก ลง ก สกัด. ส. ฉค.

  • ฉกามาวจร

(ปุ.) ภพเป็นที่เที่ยวไปของสัตว์ผู้ เสพกามหกชั้น, ฉกามาพจร ชื่อของสวรรค์ ๖ ชั้น เป็นที่อยู่ของสัตว์ผู้เสพกาม.

  • ฉกฺก

(วิ.) มีปริมาณหก วิ. ฉ ปริมาณานิ อสฺสาติ ฉกฺกํ. ก ปัจ. สังขยาตัท.

  • ฉกฺกณฺณ

(ปุ.) มนต์มีมุมหก คือการปรึกษากัน สามคน ได้ยินกันหกหู. วิ. ติณฺณํ ชนานํ วิสยภูโต โส มนฺโต ฉกฺกณฺโณ นาม. ฉ กณฺณา เอตฺถาติ ฉกฺกณฺโณ. มนฺต แปลว่า การปรึกษา. ฉกฺขตฺตุ (อัพ. นิบาต) หกครั้ง, หกคราว, หก หน, สิ้นหกครั้ง,ฯลฯ. ดู จตุกฺขตฺตุ ประกอบ

  • ฉกน, - นก

นป. มูลสัตว์

  • ฉกลก, ฉคลก

ป. แพะ

  • ฉกฺขตฺตุ

อ. หกครั้ง

  • ฉคณ

ป., นป. มูลวัวแห้ง

  • ฉคล

ป. แพะ

  • ฉจตฺตาฬีส, - ฬีสติ

อิต. สี่สิบหก

  • ฉชฺช

(ปุ.) ฉัชชะ ชื่อเสียงดนตรีอย่างที่ ๓ ใน ๗ อย่าง เกิดจากหกส่วนคือ จมูก ปาก อก เพดาน ลิ้น และฟันหรือคอ เป็นเสียง เหมือนนกยูงร้อง วิ. ฉหิ ชาโต ฉชฺโช. ฉ+ชนฺ ธาตุ กฺวิ ปัจ. ลบที่สุดธาตุ แปลง ช เป็น ชฺช.

  • ฉฏ

(วิ.) รุ่งเรือง, สว่าง, งาม, สวยงาม, งดงาม. ฉิ ทิตฺติยํ, โฏ, อิสฺสตฺตํ.

  • ฉฎา

(อิต.) ความรุ่งเรือง, ฯลฯ, รัศมี, เส้นตรง, แถวตรง. ส. ฉฏา.

  • ฉฎาภา

(อิต.) รัศมีคือความรุ่งเรือง, แสงสว่าง. ส. ฉฏาภา ว่าฟ้าแลบ.

  • ฉฎฺฏก

(ปุ.) คนผู้ทิ้ง. ฉฏฺฏฺ ฉฏฺฏฺเน, ณฺวุ.

  • ฉฏฺ ฉฏฺม

(วิ.) ที่หก วิ. ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโ ฉฏฺโมวา.ฉ ศัพท์  ปัจ. ปูรณตัท. ซ้อน ฏฺ ศัพท์หลัง แปลง ฉฏฺฐ เป็น ฉฏฺฐม รูปฯ ๓๙๑. สัททนีติว่า ลง ม สกัด. โมคฯ ณาทิกัณฑ์ ๕๔ ลง ฎฺ, ฏฺม ปัจ.

  • ฉฑฺฑก ฉฑฺฑนก

(ปุ.) คนผู้ทิ้ง. ฉฑฺฑฺ ฉฑฺฑเน, ณฺวุ, ยุ. ศัพท์หลัง ก สกัด.

  • ฉฑฺฑก

ค. ผู้ทิ้ง, ผู้เคลื่อนย้าย

  • ฉฑฺฑน

นป. การทิ้ง, ผู้ซัดไป

  • ฉฑฺฑนีย

ค. อันควรทิ้ง, อันควรซัดไป

  • ฉฑฺฑาเปติ

ก. ให้ทิ้ง, ให้ขว้าง, ให้ซัดไป

  • ฉฑฺฑิต

ค. อันเขาทิ้งแล้ว, อันเขาสละแล้ว

  • ฉฑฺฑิย

ค. อันควรทิ้ง, อันควรสละ

  • ฉฑฺฑียติ

ก. อันเขาทิ้งไป, อันเขาขว้าง

  • ฉฑฺเฑติ

ก. ทิ้ง,ขว้าง, ซัดไป, สละ

  • ฉณ

(ปุ.) การรื่นเริงเป็นที่ตัดเสียซึ่งความโศก, มหรสพ,มโหรสพ. วิ. ฉินฺทติ โสก เมตฺถาติ ฉโณ. ฉิ เฉพฺน, ยุ, อิสฺสตฺตํ. ใน วิ. ใช้ ฉิทฺ ธาตุแทน เป็น ฉณฺณ บ้าง.

  • ฉตฺต ฉตฺร

(นปุ.) กาย, ร่างกาย, ร่ม (เครื่องสำหรับกางป้องกันแดดเป็นต้น). วิ. อาตปาทึ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ ฉตฺรํ วา. ฉทฺ สํวรเณ อปวารเณ จ, โต, ตฺรโณ. ฉัต ฉัตร ชื่อของเครื่องกกุธภัณฑ์ อย่าง ๑ ใน ๕ อย่าง อีกอย่างหนึ่งเป็นชื่อของเครื่องสูง ทำเป็นชั้นๆ มีเสาเป็นแกน ชั้นใหญ่อยู่ ข้างล่าง ชั้นถัดขึ้นไปเล็กลงตามลำดับ ทำ ชั้นบ้าง ๕ ชั้นบ้างทำเป็น ๗ ชั้น สำหรับท่านผู้มีเกียรติอย่างสูง สำหรับพระ ราชาทำเป็น ๙ ชั้น ผู้อื่นจะทำเป็น ๙ ชั้น ไม่ได้ ส. ฉตฺร.

  • ฉตฺต

(นปุ.) ซากศพ. ฉฏฺฏฺ ฉฑฺฑเน, อ. แปลง ฏฺฏ เป็น ตฺต. ส. ฉตฺร

  • ฉตฺตปณฺณ

(ปุ.) ต้นตีนเป็ด, ตีนเป็ด.

  • ฉตฺรธานี ฉตฺริกา

(อิต.) เห็ดโคน.

  • ฉตฺตปาณิ

(วิ.) มีร่มในมือ.

  • ฉตฺตึสโยชนปริมณฺฑล

(วิ.) มีปริมณฑลมี โยชน์สามสิบหกเป็นประมาณ เป็น ฉ. ตุล. มี อ. ทิคุ. และ ฉ. ตุล เป็นท้อง.

  • ฉตฺตก

ป.,นป. ดู ฉตฺต ๑

  • ฉตฺตการ

ป. ช่างทำร่ม, ช่างทำฉัตร

  • ฉตฺตคาหก

ค. ผู้ถือร่ม, ผู้กางร่ม

  • ฉตฺตทณฺฑ

ป. คันร่ม, ด้ามร่ม

  • ฉตฺตนาฬี

อิต. ก้านร่ม

  • ฉตฺตปาณี

ป. ดู ฉตฺตคาหก

  • ฉตฺตมงฺคล

นป. ฉัตรมงคล, พระราชพิธีฉลองเศวตฉัตร

  • ฉตฺตหตฺถ

ค. ดู ฉตฺตคาหก

  • ฉตฺตึส, - ตึสติ

อิต. สามสิบหก

  • ฉตฺตุสฺสาปน

นป. การยกเศวตฉัตร คือ การขึ้นครองราชย์

  • ฉท

(ปุ.) ใบ, ใบไม้, ปีก, ปีกนก, ฝัก, ดอกตูม, หลังคา. ฉทฺ สํวรณอปวารเณสุ, อ. อภิฯ ลง ณ ปัจ. ส. ฉท.

  • ฉทน

(นปุ.) การปิด, การบัง, ที่เป็นที่มุง, เครื่องมุง, หลังคา, ใบ, ใบไม้. ยุ ปัจ. ฉทส (ไตรลิงค์) หกและสิบ, สิบยิ่งด้วยหก, สิบหก.

  • ฉทิ

(ปุ.) หลังคา, เพดาน. ฉทฺธาตุอิปัจ.

  • ฉทฺท

(นปุ.) หลังคา, หลังคาบ้าน. วิ. ฉาเทติ เอเตนาติ ฉทฺทํ. ฉทฺ ธาตุ อ ปัจ. แปลง ท เป็น ทฺท.

  • ฉทฺทน

(นปุ.) เครื่องมุงหลังคา, หลังคา. ยุ ปัจ.

  • ฉทฺทนโกฏิ

(อิต.) ที่สุดแห่งหลังคา, ชายคา.

  • ฉทฺทนฺต

(ปุ.) ฉัททันต์ ชื่อตระกูลช้างตระกูล ที่ ๑๐ ใน ๑๐ ตระกูล มีกายบริสุทธิ์ดังเงิน ยวง ปากและเท้าสีแดง. คัมภีร์ทางพม่า และฎีกาอภิฯ เป็น นปุ.

  • ฉทฺทิกา

(อิต.) การคายออก. การอาเจียน. ฉทฺทฺ วมเน, อ, อิอาคโม, สกตฺเถโก.

  • ฉทฺวาริกตณฺหา

(อิต.) ตัณหาอันเป็นไปใน ทวารหก.

  • ฉทฺทาฉิทฺท

(วิ.) เป็นช่องและช่องอันเจริญ, เป็นช่องน้อยช่องใหญ่, ทั้งช่องน้อยทั้งช่องใหญ่.

  • ฉทติ

ก. กล่าวโทษ, โพนทะนา, ติเตียน

  • ฉทฺเทติ

ก. อาเจียน, อ้วก, ราก

  • ฉทฺธา, ฉธา

ก. วิ. หกอย่าง, หกชนิด

  • ฉทฺวาร

นป. ทวารหก, หกประตู, หกช่อง

  • ฉทฺวาริก

ค. ประกอบด้วยทวารทั้งหก

  • ฉนฺท

(ปุ.) สภาพผู้อาศัยจิตนอนอยู่, ความตั้ง ใจ, ความพอใจ, ความชอบใจ, ความปรา- รถนา, ความต้องการ, ความอยาก, ความอยากได้, ความมุ่งหมาย, ความยินดี, ความรัก, ความรักใคร่, ความสมัคร, ความสมัครใจ, ความเต็มใจ, ความอยู่ในอำนาจ, อัธยาศัย, ตัณหา, พระเวท. ฉนฺทฺ อิจฺฉายํ, อ. ส. ฉนฺท. ฉนฺท ฉันท์ ชื่อคำประพันธ์อย่าง ๑ มีหลาย ชื่อ มีหลักการวางคำ ครุ ลหุ และจำนวน คำแต่ละบาทต่างๆ กัน วิ. วชฺชํ ฉาทยตีติ ฉนฺทํ. ฉทฺ สํวรเณ, อ, นิคฺคหิตาคโม. ส. ฉนฺทสฺ. ส. ถฺยนฺท

  • ฉนฺทน

(ปุ.) ความตั้งใจ, ฯลฯ. ฉนฺทฺ อิจฺฉายํ, ยุ. ส. ถฺยนฺท

  • ฉนฺทราค

(นปุ.) ความกำหนัดด้วยสามารถ แห่งความพอใจ, ฯลฯ.

  • ฉนฺทส

(ปุ.) พราหมณ์ (ผู้เรียนพระเวท) วิ. ฉนฺทํ อธิเตติ ฉนฺทโส. ส ปัจ.

  • ฉนฺทสามาธิปธานสงฺขาร

(ปุ.) สภาพผู้ปรุงแต่ง อันเป็นประธานคือความตั้งมั่นแห่งความพอใจ.

  • ฉนฺทาคติ

(อิต.) ความลำเอียงเพราะความรัก, ความลำเอียงเพราะความรักใคร่, ความลำเอียงเพราะความรักใคร่กัน ความลำ เอียงเพราะความพอใจ.

  • ฉนฺทานูมคิ

(อิต.) ความรู้ตามโดยความพอใจ ความยินยอมตามโดย ความพอใจ, ความเห็นชอบตามด้วยความพอใจ.

  • ฉนฺโทวิจิติ

(อิต.) ฉันโทวิจิติ ชื่อวิธีเรียนพระเวท อย่าง ๑ ใน ๖ อย่าง คือรู้จัก คณะฉันท์ และแต่งฉันท์ได้.

  • ฉนฺน

(วิ.) สมควร, เหมาะสม, นุ่งห่ม, ปกปิด, กำบัง, ปิดบัง, ซ่อนเร้น, เงียบ, วังเวง, สงัด, ลับ. ฉทฺ สํวรเณ, โต. แปลง ต เป็น นฺน ลบที่สุดธาตุ กัจฯ และรูปฯ แปลง ต เป็น อนฺน ลบที่สุดธาตุ อภิฯ แปลง ต กับที่สุด ธาตุเป็น อนฺน. ถฺยนฺน

  • ฉนวุติ

ค. เก้าสิบหก

  • ฉนฺทก

นป. การออกเสียงเลือกตั้ง; การรวบรวมทานเพื่อภิกษุสงฆ์

  • ฉนฺทช

ค. เกิดความพอใจ, เกิดความรักใคร่หรือปรารถนา

  • ฉนฺทตา

อิต. ดู ฉนฺท

  • ฉนฺทนานตฺต

นป. ความแตกต่างกันแห่งความพอใจหรือปรารถนา

  • ฉนฺทปหาน

นป. การละความพอใจหรือปรารถนาผิด

  • ฉนฺทมูลก

ค. มีความพอใจเป็นมูล

  • ฉนฺทสา

อิต. วิธีแต่งฉันท์

  • ฉนฺทสมฺปทา

อิต. ความถึงพร้อมด้วยความพอใจ, ความตั้งใจแน่วแน่

  • ฉนฺทาธิปเตยฺย

ค. ตกอยู่ในอำนาจความรักใคร่หรือพอใจ, มีความรักใคร่พอใจเป็นใหญ่

  • ฉนฺทามุนีต

ค. ซึ่งถูกความพอใจนำไปแล้ว

  • ฉนฺทารห

ค. อันควรแก่การพอใจ

  • ฉนฺทิก

ค. มีความพอใจ, มีความพยายาม

  • ฉนฺทีกต

อิต. มีความพอใจ, มีความพยายาม

  • ฉปท ฉปฺปท

(ปุ.) สัตว์มีเท้าหก, ผึ้ง, แมลงภู่. วิ. ฉ ปทานิ อสฺสาติ ฉปโท ฉปฺปโท วา.

  • ฉปฺปจวาจา

(อิต.) วาจาหกหรือห้า, วาจาห้า หรือหก, คำพูดห้าหกคำ. วิ ฉ วา ปญฺจ วา วาจา ฉปฺปญฺจวาจา. เป็น ปฐมาวิภัตต – ยันตพหุพ. รูปฯ ๓๔๑.

  • ฉปก

ป. ชื่อชาติชนชั้นต่ำ (จัณฑาล)

  • ฉปฺปฺาส

ค. ห้าสิบหก

  • ฉปฺปท

ป. ผึ้ง, แตน, แมลงภู่

  • ฉพฺพคฺคิย

(วิ.) มีพวกหก. อิย ปัจ. ชาตาทิตัท

  • ฉพฺพณฺณรสิ

(อิต.) รัศมีมีสีหก. ฉัพพัณณรังษี. รัศมี ๖ ประการนี้ คือ เขียวเหมือนดอก – อัญชัน เรียกนีละ ๑ เหลืองเหมือน หอ – ระดาล เรียก ปีตะ ๑ แดงเหมือน ตะวัน อ่อน เรียก โลหิตะ ๑ ขาวเหมือนแผ่นเงิน เรียก โอทาตะ ๑ สีหงสบาทเหมือนดอก เซ่งหรือดอกหงอนไก่ เรียกมัญเชฏฐะ ๑ เลื่อมพรายเหมือนแก้วผนึก เรียก ปภัสสร รัศมีทั้ง ๖ นี้ แผ่เป็นวงกลมอยู่ เบื้องหลังพระเศียรของพระพุทธเจ้า. พระ พระอรหันต์ทั้งหลาย แม้พระอัครสาวก ก็ ไม่มีรัศมีทั้ง ๖ นี้.

  • ฉพฺยาปุตฺต

(ปุ.) ฉัพยาบุตร ชื่อตระกูลช้าง ชื่อพญานาคราช.

  • ฉพฺพณฺณ

ค. มีหกสี

  • ฉพฺพสฺส

ค. มีปีหก, มีหกปี (อายุ)

  • ฉพฺพิธ

ค. มีอย่างหก, มีหกอย่าง

  • ฉมณฺฑ

(ปุ.) ลูกกำพร้า (ไร้พ่อไร้แม่ ). ฉฑฺฑฺ ฉฑฺฑเน, อ. แปลง ฑฺ ตัวสังโยคเป็น ทฺ แล้วแปลง ทฺ เป็น ม แปลง ฑ ตัวท้ายเป็น ท แล้วแปลงเป็น ณฺฑ.

  • ฉมา

(อิต.) แผ่นดิน วิ. สตฺตานํ อโธปตนํ ฉินฺทตีติ ฉมา. ฉิ เฉทเน, โม อิสฺสตฺตํ. อถวา, ฉมนฺติ เอตฺถาติ ฉมา. ฉมฺ คติยํ, อ. ขมุ สหเณ วา, อ, ขสฺส โฉ.

  • ฉมฺภิตตฺต

(นปุ.) ความหวาดหวั่น, ความสะดุ้ง, ความหวาดเสียว, ความครั่นคร้าม. ฉภิ อุตฺราเส, โต, ลงนิคคหิตและอิอาคม ได้ รูปเป็น ฉมฺภิต แล้วลง ตฺต ปัจ. ภาวตัท. สะกัด.

  • ฉมฺภี

(วิ.) หวาด. หวาดหวั่น, ฯลฯ.

  • ฉมติ

ก. กิน, บริโภค; ไปถึง, เป็นไป

  • ฉมฺภติ

ก. สะดุ้ง, ตกใจกลัว

  • ฉมฺเภติ

ก. ดู ฉมฺภติ

  • ฉล

(นปุ.) การล่อลวง, การโกง, การพลั้ง – พลาด, ความล่อลวง, ฯลฯ. ขลฺ จลเน, อ, ขสฺส โฉ. ส. ฉล.

  • ฉลฺลิ

(นปุ.) หนัง, เปลือก, เปลือกไม้, สะเก็ด. ฉทฺ สํวรณอปวารเณสุ, ลิ, ทสฺส โล. ส. ฉลฺลิ. ฉลฺลี. ฉลฺลี (ปุ.?) ลูกหลาน, เครือเถา, เถาวัลย์.

  • ฉลายตน ฉฬายตน

(นปุ.) อายตนะหก. ฉ+ อายตน ลฺ อาคม ศัพท์หลัง แปลง ล เป็น ฬ.

  • ฉว

(วิ.) เลว, ชั่ว, ชั่วช้า, ลามก, ถ่อย, ร้าย, โหด, โหดร้าย, เสื่อม, เปียก, เยิ้ม, ชุ่ม, ตัด, บั่น, ทอน. ฉุ หีนตินฺตเฉทเนสุ, โณ.

  • ฉวก

(ปุ.) ศพ, ซากศพ, ผี, ฉวศัพท์ ก สกัด.

  • ฉวฑาหก ฉวฬาหก

(ปุ.) สัปเหร่อ (คนผู้ทำ หน้าที่เกี่ยวกับศพ คนผู้ทำหน้าที่เผาศพ) ฉวปุพฺโพ, ทหฺ ภสฺมีกรเณ, ณฺวุ, ทสฺส โฑ. ศัพท์หลัง แปลง ท เป็น ฬ.

  • ฉวสีส

(นปุ.) กระโหลกผี. ส. ศวศีรฺษ.

  • ฉวิ

(วิ.) งาม, รุ่งเรือง, เปล่งปลั่ง, ผ่องใส, สุกใส, ฉิ ทิตฺติยํ, ณิ. แปลง อิ ที่ ฉิ เป็น อุ พฤทธิ อุ เป็น โอ แปลง โอ เป็น อว.

  • ฉวกุฏิกา

อิต. กระท่อมผี, ที่เก็บศพ

  • ฉวฏฺิ

นป. กระดูกผี, ซากศพ

  • ฉวฑาหก

ป. คนเผาศพ, สัปเหร่อ

  • ฉวทุสฺส

นป. ผ้าห่อศพ

  • ฉวสรีร

นป. ซากศพ

  • ฉวาลาต

นป. ถ่านไฟจากฟืนเผาศพ

  • ฉวิกลฺยาณ

นป. ความงามแห่งผิว

  • ฉวิโรค

ป. โรคผิวหนัง

  • ฉวิวณฺณ

ป. ผิวพรรณ, สีของผิว

  • ฉสฏฺี

ค. หกสิบหก

  • ฉสต

นป. หกร้อย

  • ฉสตฺตติ

ค. เจ็ดสิบหก

  • ฉสหสฺส

นป. หกพัน

  • ฉหตฺถ

ป., ค. หกศอก

  • ฉฬภิฺา

(อิต.) อภิญญาหก. ฉ+อภิญฺญา ลฺ อาคม แปลง ล เป็น ฬ.

  • ฉฬภิฺาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุณปฏิมณฑิต

(วิ.) ผู้ประดับเฉพาะแล้วด้วยคุณอันต่าง ด้วยธรรมวิเศษมีอภิญญาหกและปฏิสัมภิ- ทาเป็นต้น, ผู้ประดับประดาแล้วด้วย..., ผู้ อันคุณมีคุณมีอภิญญาหกและปฏิสัมภิทา เป็นต้นเป็นประเภทประดับแล้ว.

  • ฉฬภิฺาทิคุณยุตฺต

(วิ.) ผู้ประกอบแล้วด้วย คุณมีอภิญญาหกเป็นต้น.

  • ฉฬส

ค. มีส่วนหก, มีหกส่วน, มีหกมุม

  • ฉฬงฺค

ค. ซึ่งประกอบด้วยองค์หก, มีหกส่วน

  • ฉฬภิฺ

ค. มีอภิญญาหก

  • ฉฬายตน

นป. อายตนะหก

สารบัญ ขึ้นเล่ม ช.

[แก้ไข]

  • ชกุฏ

ป. มะพร้าว

  • ชกฺขณ

นป. การกิน

  • ชกฺขติ

ก. หัวเราะ, กิน, บริโภค

(วิ.) ผู้เกิด, ผู้บังเกิด, ผู้ยัง...ให้เกิด.

  • ชคตี

(อิต.) แผ่นดิน. ภาคพื้น. วิ. คจฺฉนฺติ ยสฺสํ สา ชคตี. คมฺ ธาตุ อนฺตปัจ. เท๎วภาวะ ค แปลงเป็น ช ลบ นฺ และ มฺ อี อิต. อภิฯ และ ฎีกาอภิฯ เป็น ชคติ ชคฺคติบ้าง.

  • ชคตี ปาล

(ปุ.) ชนผู้รักษาแผ่นดิน, พระราชา, พระยา.

  • ชคตีรุห

(ปุ.) ต้นไม้ (ขึ้นที่แผ่นดิน).

  • ชคู

(ปุ.) สัตว์ผู้ถึงความเกิด (จากตาย) วิ. จุติโต ชาตึ คจฉตีติ ชคู. ชาตปุพฺโพ, คมฺ คติยํ, รู. ลบ ติ เหลือ ชา รัสสะ และลบ ที่สุดธาตุ.

  • ชคฺคน

(นปุ.) การกวาด, การเช็ด, การถู, การทำความสะอาด. มชฺชฺ สํสุทฺธิยํ, ยุ. แปลง ม เป็น ค แล้วแปลง ค เป็น ช แปลง ชฺช ท้ายธาตุเป็น คฺค แปลง ยุ เป็น อน.

  • ชคฺคร

(ปุ.) งูเหลือม ชื่องูชนิดหนึ่งตัวใหญ่ และยาวมาก.

  • ชคฺฆ ชคฺฆิ

(ปุ.?) การร่าเริง, การรื่นเริง, การหัวเราะ, ความร่าเริง, ความรื่นเริง. ชคฺฆฺ หสเน, อ, อิ. ชคฺฆิตาเย เพื่ออันหัวเราะ. ตาเย ปัจ.

  • ชคต

นป., ชคติ, - ตี อิต. แผ่นดิน, โลก

  • ชคติปฺปเทส

ป. ประเทศแห่งแผ่นดิน, ถิ่นที่บนพื้นโลก, ภูมิประเทศ

  • ชคติรห

ป. ต้นไม้, สิ่งที่ขึ้นบนแผ่นดิน

  • ชคตีปาล

ป. พระเจ้าแผ่นดิน, พระราชา

  • ชคฺค

นป. ความตื่นตัว, การดูแล, การเอาใจใส่

  • ชคฺคติ

ก. ดูแล, รักษา, เอาใจใส่, บำรุงเลี้ยง, ระวัง

  • ชคฺคหน

นป. การหัวเราะ

  • ชคฺฆติ

ก. หัวเราะ, กระซิกกระซี้, พอใจ

  • ชคฺฆนนา

อิต., ชคฺฆิต นป. การหัวเราะ

  • ชฆน

(นปุ.) เอว, ตะโพก. วิ. หญฺตีติ ชฆนํ. หนฺ หึสาคตีสุ, อ. เท๎วภาวะ ห แปลงเป็น ช แปลง ห ตัวธาตุเป็น ฆ.

  • ชงฺคม

(วิ.) ไป, เคลื่อนไป, คลอนแคลน, กลับกลอก. ส. ชงฺคม.

  • ชงฺคล

(ปุ.) ภาคพื้นที่กระด้างขรุขระ (ถทฺธลูข- ภูมิปเทส). ชลปุพฺโพ, คลฺ อทเน, อ. ลบ ล ที่ชล และลงนิคคหิตอาคม.

  • ชงฺเคยฺยก

(นปุ.) เครื่องประดับแข้ง, ชังเคยยกะ ชื่อกระทงจีวร เมื่อห่มแล้วกระทงนี้จะอยู่ รอบแข้ง. ชงฺฆา ศัพท์ เณยฺยก ปัจ. แปลง ชงฺฆา เป็น ชงฺคา เป็น ชงฺเฆยฺยก โดยไม่ แปลงบ้าง

  • ชงฺฆ

(ปุ.) ทางอันบุคคลดำเนินไปด้วยแข้ง, ทางเท้า. ส. ชงฺฆา.

  • ชงฺฆปิณฺฑ

(ปุ.) ก้อนเนื้อที่แข้ง, ปลีแข้ง (ลำแข้ง). ชงฺฆา + ปิณฺฑ รัสสะ.

  • ชงฺฆเปสนีย

(นปุ.) การเดินสาส์น.

  • ชงฺฆมคฺค

(ปุ.) ทางอันสัตว์ไปด้วยแข้ง, ทาง เท้า วิ. ชงฺฆาหิ คโต มคฺโค ชงฺฆมคฺโค.

  • ชงฺฆา

(อิต.) แข้ง วิ. ชายติ คมน เมตายาติ ชงฺฆา. ชนิ ปาตุภาเว, โฆ, นสฺส นิคฺคหีตํ (แปลง น เป็น นิคคหิต แล้วแปลงเป็น งฺ อีกเนื่องจาก ฆ อยู่หลัง). ส. ชงฺฆา ขา.

  • ชงฺคมติ

ก. เคลื่อนไหวไปมา

  • ชงฺฆเปสนิก

นป. การเดินส่งข่าว; การไปรษณีย์, ผู้เดินส่งข่าว, บุรุษไปรษณีย์

  • ชงฺฆพล

นป. กำลังแข้ง

  • ชงฺฆวิหาร

ป. การเดิน

  • ชงฺฆาล

ป. กวาง, เนื้อ

  • ชงฺเฆยฺยก

นป. ผ้าห่มชังเฆยยกะ, ผ้าห่มปกคลุมแข้ง

  • ชงฺเฆยฺยก

นป. ผ้าห่มชังเฆยยกะ, ผ้าห่มปกคลุมแข้ง

  • ชจฺจ

(นปุ.) ความเกิด, ความบังเกิด, กำเนิด. ชาติ. ชนฺ ชนเน, โย. แปลง นฺ เป็น ตฺ รวมเป็น ตฺย แล้วแปลงเป็น จฺจ.

  • ชจฺจนฺธ

(วิ.) บอดแต่กำเนิด, บอดโดยกำเนิด. วิ ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ. ชาติ+อนฺธ สำเร็จโดยวิธีสนธิดังนี้ แปลง อิ เป็น ย เป็น ชาตฺย แปลง ตฺย เป็น จฺจ รัสสะ อา เป็น อ รวมเป็น ชจฺจนฺธ รูปฯ ๓๓๖.

  • ชจฺจนฺธกิจ

(วิ.) ประกอบในความบอดแต่ กำเนิด, ประกอบด้วยความบอดโดยกำเนิด วิ. ชจฺจนฺเธ ชจฺจนฺเธน วา นิยุตฺโต ชจฺจนฺชกิโย. กิย ปัจ.

  • ชจฺจติ

ก. บริภาษ, ด่า

  • ชจฺจา

อิต. โดยชาติ, โดยกำเนิด

  • ชชฺชร

(วิ.) แก่มาก, เก่ามาก, คร่ำคร่า, ชำรุด, ทรุดโทรม. ชรฺ วโยนิมฺหิ, อ. เท๎วภาวะ ช ซ้อน ชฺ

  • ชชฺชริ

(ปุ.?) ผักปลัง, ผักเบี้ย.

  • ชชฺฌริ

(ปุ.?) ผักปลัง, ผักไห่ ชื่อผักชนิดหนึ่ง, มะรุม, ผักคราด, ขี้เหล็ก, ต้นเอื้อง.

  • ชชฺฌริมูล

(ปุ.?) มันเสา.

  • ชชติ

ก. รบ, ยุทธ์, ต่อสู้

  • ชชฺชริต

ค. อ่อนแอ, ร่วงโรย

  • ชฺชติ

ก. ดู ชชติ

  • ชฺ

ค. บริสุทธิ์, งาม, เลิศ, ประเสริฐ, มีสกุล, ผู้รู้

  • ชฺา

ก. พึงรู้, ควรรู้

  • ชฏ

(ปุ.) ฝัก (เช่นฝักดาบ). ชฏฺ สงฺฆาเต, อ.

  • ชฎา

(อิต.) ความอยาก, ความปรารถนา, กิเลส, ตัณหา. วิ. เตสุ อารมฺมเณสุ อากุ- ลีภูตตฺตา ชฎา วิยาติ ชฏา.

  • ชฏา

(อิต.) ผมเกล้า, ผมที่เกล้า, เกล้าผม, มวยผม (ผมที่เกล้าเป็นมวยสูงขึ้น), ผม เกล้าของดาบส, เทริด ชื่อเครื่องประดับ ศรีษะ รูปมงกุฎอย่างเตี้ย มีกรอบหน้า, เชิง คือตีน ซึ่งเป็นฐานที่ตั้งของบางสิ่ง บางอย่าง ชายหรือปลายของบางสิ่ง บางอย่าง, ความยุ่ง, ความรุงรัง, ความรก, ชัฏ ( ป่ารก ป่าทึบ เชิง ), ชฎา ชื่อเครื่อง สวมศรีษะ คล้ายมงกุฎ. ชฏฺ ชฏเน สงฺฆาเต วา, อ. ส. ชฎา.

  • ชฏาธร

(ปุ.) คนผู้ทรงไว้ซึ่งมวยผม, ชฏิล ( นักพรตพวกหนึ่ง ), ฤษี. ชฏํ ธาเรตีติ ชฏาธโร.

  • ชฏิย

(วิ.) ผู้มีมวยผม, ผู้มีชฎา. อิย ปัจ.

  • ชฏิล

(ปุ.) คนผู้มีมวยผม, คนผู้มีผมมุ่นเป็น ชฎา ( มุ่นคือขมวด), ฤษี, ฤาษี, ชฏิล. วิ. ชฏา อสฺส อตฺถีติ ชฏิโล. อถวา, ชฏา อสฺส อตฺถิ โส ชฏิโล. อิล ปัจ.

  • ชฏี

(ปุ.) ช้องสำหรับใส่ผม ( หนุนผม ), คนมี มวยผม, ฤษี, ฤาษี, ชฎิล.

  • ชฎุล

(ปุ.?) ขี้แมลงวัน ( จุดดำเล็กๆที่ขึ้นตาม ผิวหนัง ), ไฝ, กระ (จุดดำเล็กๆมีสีต่างๆ กัน ). ชฏฺ สงฺฆาเต, อุโล. ส. ชฏุล.

  • ชฏติ

ก. เบียดกัน, รก, รุงรัง

  • ชฏาชาล

ป. ประทีป, โคมไฟ, ตะเกียง

  • ชฏาธรณ

นป. การสวมชฎา, การทรงเทริด

  • ชฏิต

ค. อันยุ่งเหยิง, อันรกรุงรัง

  • ชฏิย, ชฏิล, ชฏิลก, ชฏี

ป. ดู ชฏาธร

  • ช

(ปุ.) ท้อง, พุง, ขอด, ปม. ชนฺ ปาตุภาเว, โ, นฺโลโป.

  • ชรามย

(ปุ.) โรคท้องมาน ชื่อโรคที่ทำให้ ท้องพองโต มีหลายชนิด ช + อามย รฺ อาคม.

  • ชร

ป., นป. ท้อง, พุง

  • ชรคฺคิ

ป. การตั้งครรภ์

  • ชฑ

ค. โง่เขลา, ใบ้

  • ชณฺณุ ชณฺณุก

(นปุ.) เข่า, หัวเข่า. วิ. ชายติ คมน เมเตนาติ ชณฺณุ, ชนฺ ปาตุภาเว, ณุ. แปลง นฺ เป็น นฺน แล้วแปลงเป็น ณฺณ ศัพท์หลัง ก สกัด ใช้ ชนฺนุ เป็นส่วนมาก.

  • ชณฺณุตคฺฆ

(วิ.) มีเข่าเป็นประมาณ ชณฺณุ + ตคฺฆ.

  • ชณฺณุ

นป., ชณฺณุกา อิต. เข่า

  • ชณฺณุมตฺต, ชณฺณุคคฺฆ

ค. ลึกแค่เข่า, ลึกประมาณเข่า

  • ชตุ

(นปุ.) ครั่ง ใช้เรียกทั้งตัวครั่งและขี้ครั่ง โดยมากหมายเอาขี้ครั่งที่ใช้เป็นชื่อตัวครั่ง น่าจะ เป็น ปุ., ยาง, ยางไม้. ชนฺ ชนเน, ตุ, นฺโลโป. ส. ชตุ.

  • ชตุก

(ปุ.) ค้างคาว. ชตุ วิย ชตุกา. อุปมาเน โก. ส. ชตุก, ชตูกา.

  • ชตุกา

(อิต.) ค้างคาว. ชตุ วิย ชตุกา. อุปมาเน โก. ส. ชตุก, ชตูกา.

  • ชตุกฺก

(วิ.) ชั่วช้า ?

  • ชตฺตุ

(นปุ.) คอต่อ, คอหอย. ชนฺ ชนเน, ตุ, นสฺส โต. ชรฺ วโยหานิยํ วา. ตุ, รสฺส โต. รูปฯ ๖๖๑.

  • ชตุมฏฺก

นป. สิ่งที่ปิดด้วยครั่ง, สิ่งที่ประทับครั่ง

  • ชตุมณิ

ป. ไฝ, ขี้แมลงวัน

  • ชทฺธุ

นป. การกินอาหาร, (ใช้ในคำว่า อชทฺธุ - การไม่กินอาหาร, - อดอาหาร, รูปคุณนาม คือ อชทฺธุก - ผู้อดอาหาร)

  • ชน

(ปุ.) สัตว์, คน, ชน ( ผู้ยังกุศลและอกุศล ให้เกิด ). วิ. กุสลากุสลํ ชเนตีติ ชโน. ชนฺ ชนเน, อ. ส. ชน.

  • ชนก

(วิ.) (กรรม) อันยังวิบากขันธ์และกัม- มัชรูปให้เกิด วิ. วิปากขนฺธกกมฺมชฺชรูปา- นิ ชเนตีติ. ชนกํ. ชนฺ ชนเน, ณฺวุ.

  • ชนกกมฺม

(นปุ.) กรรมอันยังสัตว์ให้เกิด, กรรมอันนำให้สัตว์เกิด, ชนกกรรม (กรรม ที่ยังผู้เคลื่อนจากภพหนึ่งให้เกิดในอีกภพ หนึ่ง กรรมอันเป็นต้นเค้าทั้งข้างดีและ ข้างชั่ว).

  • ชนตา

(อิต.) ประชุมแห่งชน, หมู่แห่งชน, ประชุมชน, ชุมนุมชน. วิ. ชนานํ สมูโห ชนตา.

  • ชนน

(วิ.) เกิด, ให้เกิด, อันยัง...ให้เกิด.

  • ชนนี

(อิต.) หญิงผู้ยังลูกให้เกิด, หญิงผู้ให้ ลูกเกิด, แม่, แม่ผู้บังเกิด เกล้า, ชนนี. วิ. ชเนตีติ ชนนี. ส. ชนนี.

  • ชนปท

(ปุ.) ตำบล, บ้านเมือง, ประเทศถิ่น. ไทยใช้ ชนบท ในความหมายว่า พื้นที่ หรือ เขตแดนที่อยู่นอกเขตเมืองหลวง บ้านนอก. ส. ชนบท.

  • ชนปเทส

(ปุ.) คนเป็นใหญ่ในชนบท, จอมชนบท, เจ้าเมือง วิ. ชนปเท อีโส ชนปเทโส.

  • ชนวาท

(ปุ.) การกล่าวโทษ. ชส + วาท แปลง ส เป็น น.

  • ชนาธิป

(ปุ.) คนผู้เป็นใหญ่แห่งชน, คนผู้เป็น จอมแห่งชน, พระผู้เป็นจอมแห่งชน, พระ จอมประชาชน, พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่ง ชน, พระเจ้าแผ่นดิน, พระราชา. วิ. อธิ – ปาตีติ อธิโป. อธิปุพฺโพ, ปา รกฺขเณ, โร. ชนานํ อธิโป ราชา ชนาธิโป.

  • ชนาลย

(ปุ.) ปะรำ ชื่อของสิ่งปลูกสร้างทำ ขึ้นชั่วคราว มีเสาหลังคาแบน ดาดด้วยผ้า หรือสิ่งอื่นๆ, มณฑป ชื่อของเรือนยอดรูป สี่เหลี่ยม วิ. ชนาน มาลโย สนฺนิปาตฏฺานํ ชนาลโย.

  • ชนิก

(ปุ.) แปลเหมือน ชนก. แปลง อ ที่ น เป็น อิ.

  • ชนิกา

(อิต.) แปลเหมือน ชนนี. ชนิก ลง อา อิต.

  • ชนินฺท

(วิ.) ผู้เป็นใหญ่ในชน, ผู้เป็นใหญ่ใน หมู่ชน, ผู้เป็นจอมแห่งชน, ผู้เป็นจอมแห่ง หมู่ชน.

  • ชนี ชเนตฺตี ชเนตฺติกา

(อิต.) แปลเหมือน ชนนี. อี และ อา อิต.

  • ชนฺตา

(อิต.) เรือนไฟ วิ. ชลติ เอตฺถาติ ชนฺตา. ชลฺ ทิตฺติยํ, อนฺโต, ลฺโลโป.

  • ชนฺตาฆร

(นปุ.) เรือนเป็นที่รักษาซึ่งชน ผู้ ผจญซึ่งไพรีคือโรค, เรือนไฟ โรงไฟ (ห้องสำหรับรมไฟเพื่อให้เหงื่อออก). วิ. ชนฺตา เอว ฆรํ ชนฺตาฆรํ.

  • ชนฺตุ

(ปุ.) สัตว์, สัตว์เกิด. วิ. ชายตีติ ชนฺตุ. ชนียเต กมฺมกิเลเสหีติ วา ชนฺตุ. ชายติ วา กมฺมกิเลเสหีติ ชนฺตุ. อรรถกถากุลาวก ชาดก ว่า ชนฺตูติ สตฺโต แปลว่า บุคคล คนดังคำในมหาฎีกามหาสุตตโสมชาดก ว่า ชนฺตูติ ปุคฺคโล.

  • ชนฺนุ ชนฺนุก

(นปุ.) เข่า, หัวเข่า. ดู ชณฺณุ.

  • ชนกาย

ป. กลุ่มชน, หมู่ชน, ฝูงชน

  • ชนตฺตา

อิต. ฉัตร, ร่มกันแดด

  • ชนติ

ก. ทำเสียง, ออกเสียง, ร้อง

  • ชนนฺติก

นป. การกระซิบความลับ

  • ชนปทกถา

อิต. การพูดถึงเรื่องชนบท

  • ชนปทกลฺยาณี

อิต. นางชนบทกัลยาณี, นางงามชนบท

  • ชนปทจาริกา

อิต. ผู้เที่ยวไปในชนบท

  • ชนปทตฺถาวริย

นป. ความถาวรหรือมั่นคงแห่งชนบท

  • ชนปทปเทส

ป. ถิ่นที่อันเป็นชนบท, ส่วนชนบท

  • ชนปาโมกฺข

ค. ผู้เป็นประธานหรือหัวหน้าของกลุ่มชน

  • ชนสมฺมทฺท

ป. ดู ชนกาย

  • ชนิตฺต

นป. ที่เกิด

  • ชนฺตาคาร

ป., นป. เรือนไฟ

  • ชนฺติ

อิต. การละ, การละทิ้ง, การเลิก

  • ชนฺนุ

นป. ดู ชณฺณ

  • ชปน ชปฺปน

(นปุ.) การกล่าว, การร่าย, การกระซิบ, ความปรารถนา. ชปฺ ชปฺป วจเน มานเส จ, ยุ.

  • ชปฺป

(ปุ.) คำพูด, คำ, ถ้อยคำ. ชปฺปฺ วจเน, อ.

  • ชปา

(อิต.) กุหลาบ, สะเอ้ง, ชบา. วิ. ชปติ ยาย สา ชปา. ชปฺ วจเน, อ. ชุ ชวเน วา, โป. อุสฺสตฺตํ.

  • ชปฺปนา

(อิต.) ความให้สัตว์เหนี่ยวรั้ง. ชปฺปฺ วจเน, ยุ.

  • ชปฺปา

(อิต.) ความปรารถนา, ความเหนี่ยวรั้ง.

  • ชปฺปิตตฺต

(นปุ.) ความที่แห่งจิตเป็นจิตเหนี่ยว รั้ง, ความที่จิตเหนี่ยวรั้ง.

  • ชป

ป. การบ่น, การพูดอุบอิบ, การร่ายมนต์

  • ชปก, ชปฺปก

ค. ผู้บ่น, ผู้พูดอุบอิบ, ผู้พูดพึมพำ; ท่องบ่น, สาธยาย

  • ชปติ, ชปฺปติ

ก. บ่น, พูดอุบอิบ, พูดพึมพำ; ท่องบ่น, สาธยาย

  • ชปน, ชปฺปน

นป. การบ่น, การพูดอุบอิบ, การพึมพำ; การสาธยาย

  • ชปฺปา, ชปฺปนา

อิต. ความโลภ, ความอยากได้, ความหิว; การพูดเพื่อให้ได้มา

  • ชมฺปติ

(ปุ.) เมียและผัว วิ. ชายา จ ปติ จ ชมฺปติ. ลบ ยา รัสสะ อาทีชา เป็น อ สังโยค ม. ส. ชมฺปตี.

  • ชมฺพว

(นปุ.) ผลชมพู่, ผลหว้า. วิ. ชมฺพุยา ผลํ ชมฺพวํ. ณ ปัจ. ราคาทิตัท. พฤทธิ์ อู เป็น อว โมคฯ ณาทิกัณฑ์ ๑๒๙.

  • ชมฺพาล

(ปุ.) เปือกตม (เลนตมที่ละเอียด) วิ. ชลํ พลเตติ ชมฺพาโล. พลฺ ปาณเน, โณ แปลง ล ที่ ชล เป็น ม. ส. ชมฺพาล.

  • ชมฺพาลี ชมฺพาฬี

(อิต.) บ่ออันเต็มด้วยของ ไม่สะอาด, บ่ออันเต็มด้วยของไม่สะอาด ใกล้ประตูบ้าน, บ่อน้ำครำ, แอ่งน้ำครำ, ชมุ อทเน, อโล. ลง พ อักษรสุดธาตุ.

  • ชมฺพู ชมฺพุผล

(นปุ.) ผลชมพู่, ผลหว้า. ชมุ อทเน, พุ.ชนฺ ชนเน วา. นสฺส นิคฺคหิตํ. ส. ชมฺพุผล.

  • ชมฺพุก

(ปุ.) หมาจิ้งจอก. ชมุ อทเน, ณฺวุ. ลง พ อักษร ที่สุดธาตุและแปลง อ เป็น อุ. ส. ชมฺพุก, ชมฺพูก.

  • ชมฺพุทีป

(ปุ.) ชมพูทวีป ชื่อมหาทวีป ๑ ใน ๔ ทวีป วิ. ชมฺพุยา ปญฺาโต ลกฺขิโต ทีโป ชมฺพุทีโป. รัสสะ อู เป็น อุ. รูปฯ ๓๓๖ เป็นชมพูทีป. ส. ชมฺพุทฺวีป.

  • ชมฺพุนท ชมฺพูนท

(นปุ.)ชัมพุนทะ ชัมพูนทะ, ชัมพูนท ชมพูนท ชมพูนุท ชามพูนุท ชามพูนทะ, โชมโพนทะ ชื่อทองพิเศษ ๑ ใน ๔ อย่าง, ทอง, ทองคำ, ทองชมพุนุท (ทองที่เกิดแทบต้นหว้าเนื้อบริสุทธิ์). วิ. เทวรุกฺขภุตาย มหาชมฺพุยา ปติฏฺตฏฺาเน นที ชมฺพุนที, ตสฺสํ ปติเตหิ มหาคชปฺป – มาณานํ กุมฺภปฺปมาณานํ วา ผลานํ พีเชหิ ชาตํ สุวณฺณํ ชมฺพุนทํ ชมฺพูนทํ วา. ส. ชามพูนท.

  • ชมฺพุผล

(นปุ.) ผลชมพู่, ผลหว้า. ส. ชมฺพุผล.

  • ชมฺพู

(อิต.)ผลชมพู่,ผลหว้า,ต้นชมพู่, ต้นหว้า , ไม้ชมพู่,ไม้หว้า.เป็นชามพู ก็มี ส.ชมฺพู.

  • ชมฺพูทีป

(ปุ.) ชมพูทวีป ชื่อประเทศอินเดีย โบราณ.

  • ชมฺพูนท

(อิต.) แม่น้ำชมพู.

  • ชมฺภนา

(อิต.) การเหยียด (ทำสิ่งที่งอให้ตรง), การเหยียดกาย. ชภิ คตฺตวิมาเน, ยุ, นิคคหิตาคโม.

  • ชมฺภาริ

(ปุ. อิต.) อาวุธพระอินทร์, ไฟ, แสง ไฟ (กำจัดความมืด). ชภิ นาสเน, ริ, นิคฺคหิตาคโม.

  • ชมฺภ ชมฺภีร ชมฺภุล

(ปุ.) มะนาว, ต้นมะนาว, ส้ม, ต้นส้ม. ชมุ อทเน, ภนฺโต (ลง ภ อักษรที่สุดธาตุ), อ, อีโร, อุโล. ชมฺภฺ คตฺตวิมาเน. ส. ชมฺพีร ชมฺภีร แปลว่า มะกรูดด้วย.

  • ชมฺภรส ชมฺภีรรส ชมฺภุลรส

(ปุ.) รสมะนาว, ฯลฯ.

  • ชมฺม

(วิ.) ต่ำ, เลว, ถ่อย, ทราม, ลามก, ผู้ไม่ ใคร่ครวญในคุณและโทษแล้วทำ. วิ. คุณ โทเส อนิสมฺม โย กโรติ โส ชมฺโม.

  • ชมฺมร

(ปุ.) ต้นมะกรูด, ต้นมะนาว.

  • ชมฺมี

(ปุ.) ผู้มีความต่ำ,ฯลฯ. อีปัจ. ตทัสสัตถิตัท

  • ชมน

นป. อาหาร

  • ชมฺพาลี

๑. อิต. บ่อโสโครก, บ่อที่สกปรก; ๒. ค. ซึ่งมีเปือกตม, อันเป็นโคลนตม

  • ชมฺพีร

ป. ต้นมะนาว

  • ชมฺพุ, - พู

อิต. ไม้ชมพู, ไม้หว้า

  • ชมฺพุ (พู) ทีป

ป. ชมพูทวีปคือประเทศอินเดีย

  • ชมฺพุ (พู) นท

นป. ทองชมพูนุท, ทองเนื้อดี

  • ชมฺพุ (พู) ปกฺก

นป. ผลชมพูสุก, ผลหว้าสุก

  • ชมฺพุ (พู) เปสี

ป. เปลือกผลหว้า

  • ชมฺพุสณฺฑ

ป. ป่าไม้หว้า, หมู่ไม้หว้า

  • ชมฺโพนท

นป. ดู ชมฺพุนท

  • ชมฺภ

ป. ฟัน; ผลมะนาว; อาหาร; กอง

  • ชมฺภติ

ก. หาว, บิดกาย, เอี้ยวกาย; ลุกขึ้น, เดินไป

  • ชมฺภีร

๑. ป. ต้นส้มหรือมะนาว; ๒. นป. ผลส้ม

  • ชมฺมน

นป. ความเกิด, การสืบสายโลหิต

  • ชย

(วิ.) ผู้ชนะ วิ.ชินาตีติ ชโย.ชิ ชเย, อ. โณ วา. วิการ อิ เป็น เอ แปลง เอ เป็น อย.

  • ชยกุสุม

(นปุ.) ดอกชัยพฤกษ์, ดอกคำ.

  • ชยน

(นปุ.) ความชนะ, ความมีชัย. ยุ ปัจ.

  • ชยนฺต

(ปุ.) คนผู้ชนะ. ส. ชยนฺต.

  • ชยปาน

(นปุ.) น้ำอันบุคคลพึงดื่มในการเป็น ที่ชนะข้าศึก, น้ำดื่มของทหารผู้ชนะ สงคราม, ชัยบาน.

  • ชยปาล

(ปุ.) พระพรหม, พระศิวะ.

  • ชยมฺปติ

(ปุ.) เมียและผัว. วิ. ชายา จ ปติ จ ชยมฺปติ รัสสะ อาที่ ชา และยา สังโยค มฺ หรือ ลง นิคคหิตอาคม แล้วแปลงเป็น มฺ อภิฯ ว่าเพราะมี ปติ อยู่เบื้องปลาย แปลง ชายา เป็น ชย.

  • ชยภูมิ

(อิต.) แผ่นดินอันแสดงถึงชัยชนะ, พื้นที่อันมีชัย, ชัยภูมิ ( ทำเลที่เหมาะ). ส. ชยภูมิ.

  • ชยเภริ

(อิต.) กลองอันบุคคลพึงตีในคราวมี ชัย.

  • ชยสิทฺธิ

(อิต.) ความสำเร็จแห่งความชนะ, ความสำเร็จแห่งชัยชนะ.

  • ชยสุมน

(นปุ.) ชยสุมนะ ชื่อของต้นไม้ที่มี ดอกสีแดง เช่น หงอนไก่ ชบา, ดอกชบา, ดอกชัยพฤกษ์ และดอกคำ, ดอกชัยพฤกษ์ (แปล สุมน ว่า ดอก).

  • ชยสุมนาลตฺตกปาฏลวณฺณ

(วิ.) มีสีเพียง ว่าสีแห่งดอกชัยพฤกษ์และสีครั่งและ ดอกแค. เป็น ฉ. อุปมาพหุพ. มี อ.ทวัน. เป็นท้อง.

  • ชยา

(อิต.) สาย, สายธนู. ส. ชยา.

  • ชยฺย

(วิ.) ประเสริฐ, เจริญ, ชิ ชเย, โย.แปลง อิ เป็น เอ แปลง เอ เป็น อย.

  • ชยคฺคห, - คาห

นป. ชัยชนะ, โชคดี

  • ชยติ

ก. ชนะ, มีชัย, ได้เปรียบ

  • ชยมงฺคล

นป. ชัยมงคล, โชคดีแห่งความชนะ

  • ชยเภรี

อิต. กลองชัย, กลองศึก

  • ชยมฺปติ, ชยมฺปติก

ป. เมียและผัว, ผัวเมีย

  • ชร

(วิ.) แก่, คร่ำคร่า, ชำรุด, ทรุดโทรม, เป็นไข้, เจ็บไข้, เป็นโรค. ชรฺ วโยหานิ – โรเคสุ, อ. รูปฯ ลง ณ ปัจ. ไม่ทีฆะ, ส. ชรณ, ชรินฺ.

  • ชรกาล

(ปุ.) กาลแห่ง...เป็นคนแก่, ฯลฯ.

  • ชรคฺคว

(ปุ.) โคแก่, วัวแก่. ชร+โค แปลง โอ อว ซ้อน ค.

  • ชรตา

(อิต.) ความแก่, ฯลฯ. วิ. ชิยฺยนฺติ วุทฺธา ภวนฺติ อสฺสนฺติ ชรา. ชรา เอว ชรตา. ตาปัจ. สกัด. ความเป็นแห่งคนแก่. ตาปัจ, ภาวตัท.

  • ชรา

(อิต.) ความแก่, ฯลฯ. วิ. ชรณํ ชรา.

  • ชราชชฺชริต

(วิ.) อันความชราให้คร่ำคร่าแล้ว.

  • ชราชิณฺณมหลฺลก

(วิ.) ผู้ถือเอาซึ่งความเป็น แห่งคนแก่อันความชราให้คร่ำคร่าแล้ว, ผู้ แก่เพราะอันความชราให้คร่ำคร่าแล้ว.

  • ชราชิณฺณมหลฺลกิตฺถีวณฺณ

(ปุ.) เพศแห่ง หญิงแก่อันความชราให้คร่ำคร่าแล้ว.

  • ชราพฺยาธิมรณมิสฺสตา

(อิต.) ความที่แห่ง ชาตินั้นเป็นชาติเจือด้วยชราและพยาธิและ มรณะ, ความที่แห่งชาตินั้นเป็นของมีชรา และพยาธิและมรณะเจือปน.

  • ชราสิถิลชมฺม

(นปุ.) หนังย่นในเพราะชรา เป็นเหตุ.

  • ชรติ

ก. แก่, คร่ำคร่า, เสื่อมคลาย

  • ชรนฺตป

ป. คนแก่; ควาย

  • ชรสกฺก

ป. ท้าวสักกะแก่

  • ชราชชฺชร, - ชิณฺณ

ค. ซึ่งแก่หรือคร่ำคร่าเพราะชรา

  • ชราทุกฺข

นป. ความทุกข์เพราะชรา

  • ชราธมฺม

ค. มีความแก่หรือคร่ำคร่าเป็นธรรมดา

  • ชราปตฺต

ค. ซึ่งถึงความคร่ำคร่าหรือชรา, ชรา, แก่

  • ชราภย

นป. ความกลัวแต่ความชราหรือความเสื่อมโทรม

  • ชรายุ

ป. ครรภ์

  • ชล

(วิ.) โพลง, ลุกโพลง, รุ่งเรือง, สว่าง, ส่องสว่าง, แหลม, คม, เจริญ, มั่งคั่ง, มั่งมี, เป็นสิริ, ดี, เลิศ, ชลฺ ทิตฺติธญฺเสุ, อ.

  • ชลจร

(ปุ.) ทางน้ำ, สัตว์ผู้เที่ยวไปในน้ำ, สัตว์น้ำ, ปลา. วิ. ชเล จรตีติ ชลจโร. อ. ปัจ

  • ชลช

(วิ.) เกิดในน้ำ วิ . ชเล ชาโต ชลโช. กฺวิปัจ. หรือว่าเป็น ส.ตัป. ก็ได้ รูปฯ ๕๗๐ ส. ชลช.

  • ชลทายก

(ปุ.) เต้าน้ำทอง วิ. ชล ททาติ อเนนา ติ ชลทายโก.

  • ชลธารก

(ปุ.) สายน้ำ, กระแสน้ำ, ร่องน้ำ.

  • ชลธารา

(อิต.) สายน้ำ, กระแสน้ำ, ร่องน้ำ, ลำน้ำ, ลำคลอง, ห้วย, ทะเลสาบ.

  • ชลธิ

(วิ.) เป็นที่ทรงอยู่แห่งน้ำ วิ. ชลํ ธียเต อสฺมินฺติ ชลธิ. ชล+ธา+อิ ปัจ.

  • ชลธิ ชลธี

(ปุ.) ประเทศผู้ทรงไว้ซึ่งน้ำ, ทะเล, มหาสมุทร. ศัพท์หลังทีฆะ. ส. ชลธิ.

  • ชลน

(นปุ.) ความโพลง, ฯลฯ ไฟ. ชลฺ ทิตฺติ – ธญฺเสุ, ยุ.

  • ชลนยน ชลเนตฺต

(นปุ.) น้ำแห่งตา, น้ำตา, ชลนัยน์ ชลนา ชลเนตร (น้ำตา). นยน + ชล, เนตฺต+ชล. เป็น ส.ตัป กลับ บทหน้า ไว้หลัง เมื่อเป็นบทปลง.

  • ชลนิธิ

(ปุ.) ประเทศผู้ทรงไว้ซึ่งน้ำ, ทะเล, มหาสมุทร. วิ. ชลานิ นิธียนฺเต อตฺรติ ชลนิธิ. อิ ปัจ. ส. ชลนิธิ.

  • ชลปถถลปถาทิ

(วิ.) มีทางในน้ำและทางบน บกเป็นต้น. เป็น ฉ. ตุล. มี ส.ตัป, ส.ตัป. และ อ.ทวัน. เป็นท้อง.

  • ชลยาน

(นปุ.) ยานที่ลอยอยู่ในน้ำ, ยานในน้ำ, น้ำ, เรือ.

  • ชลสปฺปิณี ชลาพุกา

(อิต.) ปลิง. ส. ชลากา, ชลายุกา, ชโลกา.

  • ชลสุตฺติ

(อิต.) หอยโข่ง, หอยกาบ. วิ. ชเล สวตีติ ชลสุตฺติ. ชลปุพฺโพ, สุ ปสเว, ติ.

  • ชลาธาร

(ปุ.) บ่อ, สร, ทะเลสาบ. ส. ชลาธาร.

  • ชลาพุ

(ปุ.) มดลูก (อวัยวะภายในของสตรี อันเป็นที่ตั้งครรภ์) วิ. ชรํ เอตีติ ชลาพุ. ชราปุพฺโพ, อิ คติยํ, อุ แปลง รา เป็น ลา อิ เป็น เอ เอ เป็น อย ย เป็น พ.

  • ชลาพุช

(วิ.) เถิดด้วยน้ำระคนด้วยน้ำ, ชล+อมฺ พุ+ช ลบ อมฺทีฆะ อ ที่ ล เป็น อา.

  • ชลาลย

(ปุ.) ที่อยู่คือน้ำ, ที่อยู่ของน้ำ, แม่น้ำ, ทะเล.

  • ชลาสย

(ปุ.) บ่อ, สระ, ห้วงน้ำ, ทะเล, ทะเล สาบ. วิ. ชลานํ อาสโย. แปลว่า หม้อน้ำ บ้าง. ส. ชลาศย.

  • ชลิกา ชลุกา ชลูกา

(อิต.) ปลิง วิ. ชลสฺส อูกา กิมิวิเสโส ชลูกา. ชลํ โอกํ เคห มสฺสาติ วา ชลูกา.โอสฺสุ, ทีโฆ. ส. ชโลกา, ชเลากา, ชเลากสฺ ชเลากส.

  • ชลฺลิ

(อิต.) สะเก็ด, สะเก็ดไม้.

  • ชลกณฺฏก

ป. จระเข้

  • ชลกปิ

ป. หมูทะเล

  • ชลโคจร, - จรก

๑. ป. ปลา; ๒. ค. ผู้เที่ยวไปในน้ำ, ผู้อาศัยอยู่ในน้ำ

  • ชลติ

ก. รุ่งเรือง, ส่องแสง, โชติช่วง, โพลง

  • ชลท

ป. เมฆฝน

  • ชลธร

ป. ดู ชลท

  • ชลนิคฺคม

ป. ทางระบายน้ำ

  • ชลาธร

ป. ทะเลสาบ, สระ

  • ชลาวฺหย

นป. ดอกบัว

  • ชลิต

๑. นป. การส่องแสง, ความรุ่งโรจน์, ความโชติช่วง; ๒. ค. อันลุกโพลง, อันรุ่งโรจน์, อันโชติช่วง

  • ชลูกา, ชลูปิกา

อิต. ปลิง

  • ชลฺล

นป., ป. ความเปียก, ความชื้น, ความแฉะ; นักกีฬา, นักกายกรรม

  • ชลฺลิกา

อิต. หยาดเหงื่อ, ของสกปรก (ขี้ไคล); สะเก็ดไม้ผุ

  • ชว

(วิ.) รับ, เร่ง, ด่วน, แล่นไป, ว่องไว, เชาว์. ส. ชว.

  • ชวน

(วิ.) เดินเร็ว, แล่นไป, เป็นที่แล่นไป, ฯลฯ.

  • ชวนิกา

(อิต.) ผ้าม่าน. ชุ คติยํ พนฺธเน วา, ยุ, อนกาเทโส (แปลง ยุ เป็น อนก), อิอาคโม.

  • ชวณฺฑ

(ปุ.) ต้นหว้า, ไม้เท้า.

  • ชวสุมนา

(อิต.) ดอกชบา

  • ชวาธิก

(ปุ.) ม้าวิ่งเร็ว, ฯลฯ วิ. ชเวน สพฺเพส มธิโก (อสฺโก) ชวาธิโก.

  • ชวจฺฉินฺน

ค. ผู้มีเชาวน์อันขาดแล้ว, ผู้ไม่มีความว่องไว, ผู้ขาดความว่องไว

  • ชวติ

ก. วิ่ง, แล่น, รีบเร่ง, รีบร้อน

  • ชวนก

ค. ดู ชว ๒

  • ชวนปฺ

ค. มีปัญญาว่องไว, ความเข้าใจได้ไว

  • ชวสมฺปนฺน

ค. ผู้ถึงพร้อมด้วยเชาวน์หรือความว่องไว, ผู้มีความกระตือรือร้น

  • ชส

(ปุ.) โทษ. ชส หึสายํ, อ.

  • ชห

ค. อันละ, อันเลิก

  • ชหติ, ชหาติ

ก. ละ, เลิก, ทอดทิ้ง, ผละหนี

  • ชหิติกา

อิต. หญิงผู้ซึ่งถูกทอดทิ้ง

  • ชฬ

(วิ.) เขลา, โง่, โง่เขลา, โง่เง่า (โง่มาก), เงอะงะ, เซอะซะ. ชลฺ อปวารเณ, อ. แปลง ล เป็น ฬ.

  • ชฬตฺต

(นปุ.) ความที่แห่ง...เป็นคนเขลา, ฯลฯ, ความเป็นแห่งคนเขลา, ฯลฯ.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ฌ.

[แก้ไข]

(วิ.) เสื่อมแล้ว, ฉิบหายแล้ว, พินาศแล้ว. ฌ = นฏฺฐ

  • ฌชฺฌรี

(อิต.) มะรุม ต้นไม้ชนิดหนึ่ง ฝักยาว ใช้แกงส้ม, ผักไห่ ชื่อ ผักชนิดหนึ่งใช้ทำ ยา, ผักปลัง มีสองชนิด เถามีสีครั่งอ่อน อย่าง ๑ เถาสีเขียวอ่อนอย่าง ๑, ผักทอด ยอด (ผักบุ้ง), ฌชฺฌฺ ปริภาสนตชฺชเนสุ, อโร, อิตฺถิยํ อี.

  • ฌฏิ

ป. พุ่มไม้

  • ฌฏิติ

ก. วิ. โดยเร็ว, อย่างเร็ว

  • ฌตฺต

กิต. อันเขาเผาแล้ว, อันเขาตั้งไฟแล้ว ส. ฌตฺร

  • ฌตฺวา

กิต. ไหม้แล้ว

  • ฌมฺปาก

ป. ลิง

  • ฌร

(ปุ.) ประเทศมีน้ำ, แม่น้ำ. ส. ฌร.

  • ฌรี

อิต. น้ำพุ, แม่น้ำ

  • ฌลรี

(วิ.) หงิก, งอ.

  • ฌลิ

(นปุ.) ลูกอารกานัต, ลูกอเรกานัต ?

  • ฌลฺลิก

(นปุ.?) ฉิ่ง, ฉาบ.

  • ฌลฺลิกา

(อิต.) เรไร, จักจั่น, จิ้งหรีด. ฌลฺ สทฺเท, ณฺวุ, อิอาคโม, อิตฺถิยํ อา.

  • ฌลา

อิต. ธิดา, ลูกสาว; แสงพระอาทิตย์

  • ฌส

(ปุ.) สัตว์อันเขาเบียดเบียน, ปลา. ฌสฺ หึสายํ, อ. ส. ฌษ.

  • ฌสา

(อิต.) แตงหนู (แตงลูกเล็กๆ ขึ้นตาม ชายทุ่ง), มะกอก ต้นไม้ชนิดหนึ่งมีหลาย ชนิด, ครอบโถหรือโลหะสัมฤทธิ์มีฝา ครอบสำหรับใช้ทำน้ำมนต์. ฌสฺ หึสายํ, อ. ส. ฌษา

  • ฌสางฺค

(ปุ.) ฌสางคะ (ฌษางคะ), ฌสางค์ (ฌษางค์), ชื่อของพระอนิรุทธ์ ลูก ของพระพรหม. ส. ฌษางฺค

  • ฌสติ

ก. ทำร้าย ส. ฌษติ

  • ฌา

(อิต.) เย็น, เวลาเย็น. ฌา + สญฺฌา.

  • ฌาฏล

(ปุ.) ไม้มวกใหญ่, ไม้มวกมี ๒ ชนิด คือ มวกเล็กและมวกใหญ่ ใช้ทำยาทั้งสอง อย่าง, ไม่สะคร้อ ตะคร้อก็เรียก, โตนด (ตาล ต้นตาล). ฌฏฺ สํฆาเต, อโล ทีฆะ ต้นธาตุ.

  • ฌาน

(นปุ.) ความคิด, ความพินิจ, ความเพ่ง. วิ. ฌายเตติ ฌานํ. เฌ จินฺตายํ, ยุ. ปจฺจนิเก นีวรณธมฺเม ฌาเปตีติ วา ฌานํ. ฌปฺ ฌาปฺ วา ทาเห, ยุ. รูปฯ ๕๘๑ วิ. ฌายตีติ ฌานํ. เฌ ธาตุ ยุ ปัจ. ใน วิ. แปลง เอ เป็น อาย บทปลงแปลง เอ เป็น อา. ส. ธฺยาน

ฌาปน

(นปุ.) การเผา, การเผาศพ, การปลง ศพ (เผาศพ) ฌาปฺ ทาเห, ยุ. ส. ธฺยาปน

  • ฌาปนกิจฺจ

(นปุ.) กิจคืออันยังสรีระให้ไหม้, กิจคือการเผา, กิจคือการเผาศพ, งานเผา ศพ.

  • ฌาม

(ปุ.) การเผา. ฌาปฺ+ต ปัจ. แปลงเป็น ม ลบ ปฺ. ต ปัจ. ลงในภาวะ

  • ฌามขาณุมตฺถก

(นปุ.) ที่สุดแห่งตออันไฟ ไหม้แล้ว.

  • ฌามก

(นปุ.) ข้าวไหม้, ข้าวคั่ว, ข้าวตัง, เตาเผา, เตาเผาอิฐ.

  • ฌามก ฌาวุก

(ปุ.) ไม้ชาเกลือ? ไม้กรดมูก, ไม้ชิงชี่. ชิงขี้ ก็เรียก.

  • ฌามร

(นปุ.?) เหล็กในปั่นฝ้าย, เข็มเย็บผ้า.

  • ฌายน

(นปุ.) ความเพ่ง, ความพินิจ, ความรุ่งเรือง, ฯลฯ. เฌ จินฺตายํ ทิตฺติยญจฺ ยุ. ส. ธฺยายน

  • ฌายี

(วิ.) ผู้เพ่ง, ผู้พินิจ, ผู้มีฌาน. ส. ธฺยายี

  • ฌาลุก

(ปุ.) ชิงชี่. ชิงขี้ ก็เรียก.

  • ฌิงฺคาล

(ปุ.) แตงกวา.

  • ฌิงฺคนี

(ปุ.) แตงกวา.

  • ฌิชฺชิ ฌิรี ฌิลุกา ฌิลฺลิ ฌิลฺลิกา ฌิลฺลี ฌีริกา ฌีรุกา

(อิต.) จิ้งหรีด. ส. ฌิชฺชี, ฌิลฺลิกา, ฌิลฺลี.

  • ฌิลฺลีกณฺฐ

(ปุ.) นกพิราบ. ส. ฌิลฺลิกณฺฐ.

  • ฌงฺการ

ป. เสียงดังหึ่งๆ เหมือนเสียงผึ้ง

  • ฌฏิ

ป. พุ่มไม้

  • ฌฏิติ

ก. วิ. โดยเร็ว, อย่างเร็ว

  • ฌตฺต

กิต. อันเขาเผาแล้ว, อันเขาตั้งไฟแล้ว ส. ฌตฺร

  • ฌตฺวา

กิต. ไหม้แล้ว

  • ฌมฺปาก

ป. ลิง

  • ฌรี

อิต. น้ำพุ, แม่น้ำ

  • ฌลา

อิต. ธิดา, ลูกสาว; แสงพระอาทิตย์

  • ฌสติ

ก. ทำร้าย ส. ฌษติ

  • ฌาฏก, - ฏล

ป. ไม้สะคร้อ, ไม้มวกใหญ่, ไม้โตนด

  • ฌาฏตฺถก

ป. แตงโม

  • ฌานกีฬา

อิต. การเล่นฌาน ส. ธฺยานกฺรีฑา

  • ฌานงฺค

นป. องค์แห่งฌาน ส. ธฺยานรงฺค

  • ฌานรต

ค. ผู้ยินดีในฌาน ส. ธยานรต

  • ฌานวิโมกฺข

ป. ความหลุดพ้นเพราะอาศัยฌาน ส. ธฺยานวิโมกฺษ

  • ฌานสหคต

ค. อันสหรคตด้วยฌาน, อันประกอบด้วยฌาน ส. ธฺยานสหคต

  • ฌานานุยุตฺต

ค. ผู้ประกอบฌานอยู่เนืองๆ, ผู้บำเพ็ญฌาน ส. ธิยานานุยุกฺต

  • ฌานิก

ค. ผู้บรรลุฌาน, ผู้ได้ฌาน ส. ธฺยานิก

  • ฌาปก

ค. ผู้เผา, ผู้จุดไฟ ส. ธฺยาปก

  • ฌาปิต

ค. อันเขาเผาแล้ว, อันเขาให้ไหม้แล้ว

  • ฌาปิยติ

ก. อันเขาเผา

  • ฌาเปติ

ก. เผา, ให้ไหม้

  • ฌายก

ค. ผู้เพ่ง, ผู้ตรึก, ผู้เข้าสมาธิ; ผู้เผา, ผู้ก่อไฟ ส. ธฺยายก

สารบัญ ขึ้นเล่ม .

[แก้ไข]

(วิ.) รู้, ทราบ, ญา อวโพธเน, อ.

  • ตฺต

(วิ.) ใกล้ วิ. ญายเตติ ญตฺตํ. ญา อวโพธเน, โต, รัสสะ แปลง ต เป็น ตฺต.

  • ตฺติ

(อิต.) วาจาเป็นเครื่องยังสงฆ์ให้รู้, คำ ประกาศให้สงฆ์ทราบ ( เพื่อทำกิจของ – สงฆ์ร่วมกัน ), การบอกให้รู้, การประกาศ (บอกให้รู้ให้เข้าใจ), ญัตติ (คำเสนอให้พิ- จารณา เพื่อลงมติ). ญา ธาตุ ติ ปัจ. รัสสะ ซ้อน ตฺ หรือแปลง ติ เป็น ตฺติ ไทยใช้ญัตติในความหมายว่า หัวข้อ, หัว ข้อโต้วาที.

  • ตฺติกมฺม

(นปุ.) ญัตติกรรม ใช้ในอรรถ ๒ อย่างคือ การตั้งข้อเสนอให้พิจารณา อย่าง ๑ กรรมอันสงฆ์ทำด้วยตั้งญัตติไม่ต้อง สวดอนุสาวนาอย่าง ๑.

  • ตฺติจตุตฺถกมฺม

(นปุ.) กรรมมีญัตติเป็นที่สี่, การสวดประกาศมีญัตติเป็นที่สี่, ญัตติ จตุตถกรรม (กรรมอันทำด้วยตั้งญัตติแล้ว สวดอนุสาวนาสามหน).

  • ตฺติจตุตฺถกมฺมอุปสมฺปทา

(อิต.) การอุปสมบทด้วยกรรมวาจามีญัตติเป็นที่สี่.

  • ตฺติทุติยกมฺม

(นปุ.) กรรมมีวาจาครบสอง ทั้งญัตติ, ญัตติทุติยกรรม คือการสวด – ประกาศมีญัตติเป็นที่สอง กรรมอันทำด้วย ตั้งญัตติแล้วสวดอนุสาวนาหนเดียว.

  • า

(อิต.) ความรู้. ญา ธาตุ อ ปัจ. อา อิต.

  • าณ

(ปุ. นปุ.) ความรู้, ปรีชา, ปัญญา. วิ. ชานนํ ญาณํ. ธรรมชาตเป็นเครื่องรู้ วิ. ชานาติ เอเตนาติ ญาณํ. ธรรมชาติผู้รู้ อริยสัจสี่ วิ. จตุสจฺจํ ชานาตีติ ญาณํ. ญา+ยุ ปัจ.

  • าณจกฺขุ

(นปุ.) ญาณจักขุได้แก่อรหัตต – มัคคญาณ.

  • าณจริยา

(อิต.) ความประพฤติเพื่อความรู้. ความประพฤติเพื่อความรู้ชื่อว่าญาณจริยา เพราะอรรถว่า ประพฤติไม่มีราคะไม่มี โทสะและไม่มีโมหะ.

  • าณทสฺสน

(นปุ.) ความรู้และความเห็น, ความเห็นด้วยญาณ, ความเห็นด้วยปัญญา, ญาณทัสสนะ. คำว่า ญาณทัสสนะ เป็นไป ในอรรถ ๖ อย่างคือ ผลมีโสดาบัตติผลเป็นต้น วิปัสสนามีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ทิพพจักขุ ตาทิพย์ สัพพัญญุตา ความเป็นผู้รู้ธรรมทั้งปวง ปัจจเวกขณญาณ ญาณเป็นเครื่อง พิจารณา และ มัคคญาณมีโสดาบัตติมรรค เป็นต้น.

  • าณทสฺสนวิสุทฺธิ

(อิต.) ความบริสุทธิ์แห่ง ความรู้และการเห็นพระนิพพาน (เหมือน เห็นด้วยตาเนื้อ), ปัญญาที่บริสุทธิ์แห่ง ญาณทัสสนะได้แก่ญาณในอริยมรรคทั้ง ๔.

  • าณผุสนา

(อิต.) ธรรมชาติอันบุคคลพึงถูก ต้องคือญาณ, ความถูกต้องคือญาณ,ความถูกต้องด้วยญาณ.

  • าณวิปฺปยุตฺต

(วิ.) (จิต) ไม่ประกอบด้วย ปัญญา, ปราศจากปัญญา.

  • าณสมฺปยุตฺต

(วิ.) ประกอบด้วยปัญญา.

  • าณี

(วิ.) มีความรู้, มีปัญญา. อี ปัจ. ตทัสสัตถิตัท.

  • าต

(วิ.) ผู้รู้ วิ. ชานาตีติ ญาโต. อันเขารู้ วิ. ญาตพฺพนฺติ ญาตํ ญาธาตุ ต ปัจ.

  • าตก

(ปุ.) คนรู้จัก, คนรู้จักกัน, พี่น้อง, ญาติ. วิ. ญาติ เอว ญาตโก. แปลง อิ เป็น อ ก สกัด.

  • าตมนุสฺส

(ปุ.) มนุษย์ผู้มีชื่อเสียง.

  • าตตฺถจริยา

(อิต.) ความประพฤติเป็นไป เพื่อประโยชน์แก่ญาติ, ความประพฤติ เป็นประโยชน์แก่ญาติ, ความประพฤติ เพื่อประโยชน์แก่ญาติ, ความประพฤติ ประโยชน์ของญาติ.

  • าตปริฺา

(อิต.) ธรรมชาติอันบุคคลพึง กำหนดรู้อันตนรู้แล้ว, การกำหนดรู้ด้วย ความรู้.

  • าติ

(วิ.) อันเขารู้, อันเขาพึงรู้. วิ.ญาตพฺโพติ ญาติ. ญา ธาตุ ติ ปัจ.

  • าติก

(ปุ.) คนผู้เป็นญาติ, ญาติชาย, พี่น้อง, ญาติ.

  • าติสงฺฆปุรกฺขต

(วิ.) ผู้อันหมู่แห่งญาติแวด ล้อมแล้ว, ผู้อันหมู่แห่งญาติห้อมล้อมแล้ว.

  • าติสาโลหิต

(ปุ.) พี่น้องผู้เกี่ยวเนื่องกันด้วย เลือด, พี่น้องผู้เกี่ยวเนื่องกันด้วยสายเลือด, พี่น้องผู้ร่วมสายเลือด, ญาติสาโลหิต, ญาติสายโลหิต ( ญาติที่ลืมสกุลมาโดยตรง ญาติสายโลหิตเดียวกัน ). คำ ญาติ ทาง ศาสนาหมายถึงคนที่ไม่ใช่สายเลือดเดียว กัน ก็ได้ ดังบาลีว่า วิสฺสาสาปรมา ญาติ ความคุ้นเคยชื่อว่าเป็นญาติอย่างยิ่ง. (ญาติ สนิท).

  • าตุ

(ปุ.) คนผู้รู้. ญา+ตุ ปัจ.

  • าปน

(นปุ.) การยัง...ให้รู้, การบอกให้รู้, การเผดียง การประเดียง ( บอกให้รู้ ).

  • าย

(วิ.) แนะนำ, สั่ง, ควร, สมควร, ถูก, ถูกต้อง, ชอบ, สมเหตุ, สมผล, ยุกติ (ควรชอบ).

  • ายปฏิปนฺน

(วิ.) ถึงเฉพาะแล้วซึ่งธรรม เป็นเครื่องออกไป, ถึงเฉพาะแล้วซึ่ง ธรรมอันควร, ปฏิบัติควร, ปฏิบัติเพื่อ พระนิพพาน.

  • ู

(วิ.) ผู้รู้. ญา + อูปัจ. ผู้รู้โดยปกติ, ฯลฯ. รู ปัจ.

  • ตฺวา

กิต. รู้แล้ว, เข้าใจแล้ว, เรียนรู้แล้ว

  • าณกรณ, - ณี

ค. อันทำให้เข้าใจแจ่มแจ้ง, อันทำให้รู้แจ้ง

  • าณชาล

นป. ข่ายคือญาณ, ข่ายคือความรู้

  • าณทสฺสี

นป. ผู้มีความเห็นอันแจ่มแจ้ง

  • าณปถ

ป. คลองแห่งญาณ, แนวทางแห่งความรู้

  • าณพนฺธุ

ป. พวกพ้องญาณ

  • าณวตฺถุ

นป. ญาณวัตถุ, หัวข้อแห่งญาณ

  • าณวาท

ป. การพูดถึงเรื่องญาณ

  • าณวิโมกฺข

ป. ความหลุดพ้นเพราะอาศัยญาณ

  • าณวิเสส

ป. ญาณวิเศษ

  • าณิก

ค. ผู้มีญาณ, ผู้ประกอบด้วยญาณ

  • าณินฺทฺริย

นป. ญาณินทรีย์, พลังแห่งญาณ, ความสามารถหรือยิ่งใหญ่แห่งญาณ

  • าณูปปนฺน

ค. ผู้เข้าถึงญาณ, ผู้บรรลุญาณ, ผู้ประกอบด้วยความรู้

  • าตก, าติ

ป. ญาติ, พี่น้อง, คนสนิท

  • าติกถา

อิต. การพูดถึงญาติพี่น้อง

  • าติธมฺม

ป. ญาติธรรม, หน้าที่ของญาติพี่น้อง

  • าติปริวฏฺฏ

นป. ความหมุนเวียนแห่งญาติพี่น้อง, เครือญาติ

  • าติเปต

ป. ญาติที่ล่วงลับไปแล้ว, ญาติที่ตายแล้ว

  • าติวฺยส

นป. ความพินาศแห่งญาติ, การเสื่อมแห่งญาติ

สารบัญ ขึ้นเล่ม ฏ.

[แก้ไข]

(ปุ.) เสียง, สำเนียง, เสียงร้อง. ฏี ปกฺขนฺทเน, อ. การปิด, การปกปิด, การกำบัง, เครื่องปิด, ฯลฯ ฏิ ฏี วา อจฺฉาทเน, อ. นก. ฏิ ฏี วา อากาสคมเน, อ.

  • ฏก ฏงฺก

(ปุ.) สิ่ว, เหล็กสกัดสิลา, เครื่องมือ ทำลายหิน, เครื่องมือช่างทำหิน, เครื่อง มือขุดดิน, ขวาน, ขวานเล็กๆ, ดาบ. ฏํกฺ วิทารเณ, อ. แปลง ก เป็น ค เป็น ฏงฺค บ้าง. แปลว่า ความโกรธบ้าง.

ฏฏฺฏรี

(ปุ.) คนตลก, คนตลกคะนอง, จำอวด ( การแสดงเป็นหมู่ โดยใช้ถ้อยคำทำให้ ขบขัน). ฏลฺ เวลมฺเพ, อี. เทวภาวะ ฏ ซ้อน ฏฺ แปลง ล เป็น ร.

  • ฏาร

(ปุ. นปุ.) เรือน, ฏี อจฺฉาทเน, โร. แปลง อี เป็น อา

  • ฏิย

(วิ.) ถ่อย, ง่อย. ฏุ อภิเปฬเน, อิโย.

  • ฏิล

(นปุ.) ข้าวแดง.

  • ฏีกา

(อิต.) วาจาเป็นเครื่องกำหนด, ฎีกา ชื่อ ของหนังสือที่อาจารย์แต่งแก้อรรถกถา บางทีแก้ทั้งบาลีด้วยจัดเป็นคัมภีร์ชั้นที่ สาม ชื่อของหนังสือที่เขียนนิมนต์พระสงฆ์ ชื่อของคำร้องทุกข์ที่ถวายพระเจ้า แผ่นดิน ชื่อของคำคัดค้านที่ยื่นต่อศาล สูงสุด ชื่อของศาลสำหรับตัดสินความชั้น สูงสุด. ฏิกฺ คติยํ, อ, อิตฺถิยํ อา.

  • ฏคร

ป. น้ำประสานทอง

  • ฏงฺก

ป. สิ่ง, เครื่องมือสกัดหิน

  • ฏงฺกก

ป. เงินเหรียญ

  • ฏฑฺฑรี

อิต. การพูดตลกเล่น

  • ฏีกาจริย

ป. พระฎีกาจารย์, อาจารย์ผู้แต่งหนังสืออธิบายอรรถกถา

สารบัญ ขึ้นเล่ม .

[แก้ไข]

(วิ.) หยุด, หยุดอยู่, ยืน, ยืนอยู่, ตั้ง, ตั้งอยู่,

  • ฐกฺกุร

(วิ.) ควรเคารพ, น่าเคารพ. ส. ฐกฺกุร ว่าเทพเจ้าที่นับถือ.

  • ฐตฺต

กิต. อันตั้งแล้ว, อันเขายืนแล้ว ส. ฐตฺร

  • ฐตฺวา

กิต. ตั้งอยู่แล้ว, ยืนอยู่แล้ว

  • ฐปน

(นปุ.)การตั้งไว้, การเหลือไว้. ถปฺ ถปเน, ยุ, ถสฺส โฐ.

  • ฐปนฏฺฐาน

(นปุ.) ที่เป็นที่ตั้งไว้.

  • ฐปิตมณิรตน

(นปุ.) แก้วคือแก้วมณีอันบุคคล ตั้งไว้.

  • ฐาน

(วิ.) เป็นที่ตั้ง, เป็นที่อันเขาตั้ง, เป็นที่ ยืน, เป็นที่อันเขายืน. วิ. ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐานํ. ติฏฺฐิยเต เอตฺถาติ วา ฐานํ. เป็นที่ตั้ง แห่งผล วิ. ติฏฺฐติ ผลํ เอตฺถาติ ฐานํ. เหตุ, มูลเค้า. ฐา คตินิวตฺติยํ, ยุ. ส. สฺถาน

  • ฐานกรณ

(นปุ.) ที่ตั้งและวัตถุเป็นเครื่องทำ (ให้เกิดเสียงในการพูด). ส. สฺถานกรณ

  • ฐานนฺตร

(นปุ.) ลำดับแห่งตำแหน่ง, ฐานันดร ( ตำแหน่ง ตำแหน่งยศ ลำดับ แห่งยศ บรรดาศักดิ์, หน้าที่การงาน). ฐาน + อนฺตร. ส. สฺถานนฺตร (สฺถาน + อนฺตน).

  • ฐานโส

(อัพ. นิบาต) โดยความจำแนก โดย ฐานะ, โดยฐานะ, โดยพลัน โส ปัจ. ฐานตัท.ส. สฺถานโศ

  • ฐานาฐาน

(นปุ.) ความเป็นไปได้และความเป้นไปไม่ได้, สิ่งที่เป็นไปได้และสิ่งที่เป็น ไปไม่ได้, ฐานะและอฐานะ. ส. สฺถานาสฺถาน

  • ฐานานุกฺกม

(ปุ.) อันก้าวไปตามซึ่งตำแหน่ง, ความก้าวไปตามฐานะ, ฐานานุกรม ชื่อ ลำดับตำแหน่งสมณศักดิ์พระสงฆ์ ซึ่งพระ ราชาคณะมีอำนาจตั้งสมณศักดิ์ให้ตามที่ ท่านได้มาเมื่อรับพระราชทานสมณศักดิ์. ส. สฺถานุกฺรม

  • ฐานานุรูป

(วิ.) ควรแก่ตำแหน่ง, สมควรแก่ ตำแหน่ง, สมควรแก่ฐานะ, เหมาะแก่ ฐานะ, ฐานานุรูป ( ควรสมควรแก่สภาพ ของตน ).

  • ฐานิย

(วิ.) เป็นที่ตั้ง, เป็นฐานะ, ควรแก่ฐานะ, น่ารัก, น่าชม. ส. สฺถานิย

  • ฐานีย

(นปุ.) เมือง วิ. ฐานาย หิตํ ฐานียํ, อีย ปัจ. ส. สฺถานีย

  • ฐาปน

(นปุ.) การแต่งตั้ง, สถาปนา ( การยกย่องโดยแต่งตั้งให้สูงขึ้นเลื่อนให้สูง ขึ้น ). ส. สฺถาปน.

  • ฐายิ

(วิ.) หยุดอยู่, ยืนอยู่, ตั้งอยู่, ดำรงค์อยู่. ฐา ธาตุ อิ ปัจ. แปลง อา เป็น อาย. ส. สฺถายิ

  • ฐิต

(นปุ.) การหยุด, ฯลฯ, ความหยุด, ฯลฯ. ฐาธาตุ ต ปัจ. แปลง อา เป็น อิ. ส. สฺถิต

  • ฐิตธมฺม

(นปุ.) ความตั้งอยู่ตามธรรมดา, ฯลฯ. ส. สฺถิตธรฺม

  • ฐิติ

(อิต.) การหยุด, การหยุดไว้, ฯลฯ, ความหยุด, ฯลฯ, ความอดทน, ความทนทาน, ความมั่นคง, ความแน่นอน, ความเป็นไป, ความมีชีวิตอยู่, ฐานะ, เหตุ, ข้อบังคับ, ข้อ บัญญัติ, ประธานกริยา. วิ. ฐานํ ฐิติ. ฐา+ ติ ปัจ. แปลง อา เป็น อิ. ส. สฺถิติ

  • ฐิติกา

(อิต.) ลำดับ. ส. สฺถิติกา

  • ฐิติกาล

(ปุ.) กาลตั้งอยู่, กาลมั่นคง, ฯลฯ. ส. สฺถิติกาล

  • ฐภน

(นปุ.) การบ้วน, การถ่ม ฐุภฺ นิฏฺฐุภเน, ยุ.

  • กฺกุร

นป. สิ่งที่ควรเคารพ, รูปที่ควรเคารพ

  • ตฺต

กิต. อันเขาตั้งแล้ว, อันเขายืนแล้ว ส. ตฺร

  • ตฺวา

กิต. ตั้งอยู่แล้ว, ยืนอยู่แล้ว

  • ปน

นป., ปนา อิต. การตั้งขึ้น, การยกขึ้น, การวางไว้, การรักษาไว้, การแต่งตั้ง, การสถาปนา; การงด, การหยุดไว้ (ในคำว่า ปาฏิโมกฺขปน การงดสวดปาฏิโมกข์)

  • ปาเปติ

ก. ให้ตั้งไว้, ให้วางไว้,ให้หยุด

  • เปติ

ก. วาง, ตั้งไว้, หยุด, เว้น, กำหนดตั้ง, แต่งตั้ง, บรรจุ

  • าน

นป. ฐานะ, การตั้งอยู่, การดำรงอยู่, การหยุดอยู่, ที่ตั้ง, หลักแหล่ง, ตำแหน่ง, เหตุ, โอกาส ส. สฺถาน

  • านโส

ก. วิ. โดยเหตุ, โดยฐานะ ส. สฺถานโศ

  • านนฺตร

นป. ฐานันดร, ลำดับแห่งยศบรรดาศักดิ์ ส. สฺถานนฺตฺร

  • านิก

ค. ผู้มีฐานะ, ผู้รับตำแหน่ง ส. สฺถานิก

  • านีย

๑. นป. พระนคร, เมืองหลวง (ส. สฺถานีย); ๒. ค. อันควรแก่การตั้งใจ, อันควรแก่ตำแหน่ง (ส. สฺถานีย)

  • านุปฺปตฺติ

อิต. การเกิดขึ้นโดยฉับพลัน ส. สฺถานุปฺปตฺติ

  • าปก

ค. ผู้ตั้งใจ, ผู้วางไว้, ผู้เก็บไว้หรือผู้รักษา ส. สฺถาปก

  • ายก

ค. ผู้ยืน, ผู้ดำรงอยู่ ส. สฺถายก

  • ายี

ค. ซึ่งตั้งอยู่, ซึ่งดำรงอยู่, ซึ่งวางไว้, ซึ่งรักษาไว้ ส. สฺถายี

  • ิต

ค. ซึ่งตั้งอยู่แล้ว, ดำรงอยู่แล้ว ส. สฺถิต

  • ิตก

ค. ผู้ยืนอยู่, ผู้ดำรงอยู่ ส. สฺถิตก

  • ิตกปฺป, - กปฺปิ

ค. ซึ่งดำรงอยู่ตลอดกัลป์ ส. สฺถิตกลฺป, - กลฺปิ

  • ิตจิตฺต

ค. ผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว, ผู้ควบคุมจิตได้ ส. สฺถิตจิตฺร

  • ิตาน

ค. ที่เป็นที่ยืน, สถานที่ตั้ง

  • ิตตฺต

๑. นป. ความเป็นผู้ดำรงอยู่, ความเป็นผู้ตั้งมั่น, ๒. ผู้มีตนอันตั้งมั่นแล้ว, ผู้บังคับหรือควบคุมตนได้

  • ิตตา

อิต. ความเป็นผู้ดำรงอยู่, ความเป็นผู้ตั้งมั่น ส. สฺถิตตา

  • ิติ

อิต. การตั้งอยู่, การดำรงอยู่, ความมั่นคง, ความอดทน, ความเป็นอยู่ ส. สฺถิติ

  • ิติก

ค. ผู้ยืนอยู่, ผู้ดำรงอยู่, ผู้เนื่องอยู่ด้วย ส. สฺถิติก

  • ิติกา

อิต. บัญชีเป็นที่ตั้งลำดับ, บัญชีแสดงยอดจำนวน, หญิงผู้มีความมั่นคง ส. สฺถิติกา

  • ิติภาคิย

ค. ผู้มีส่วนแห่งความตั้งมั่น, ผู้มีหลักฐาน, ผู้มีความยั่งยืน

  • ิติภาว

ป. ความเป็นแห่งการตั้งอยู่, ความเป็นผู้มั่นคง

  • ียติ

ก. ดื้อดึง, โกรธแค้น

สารบัญ ขึ้นเล่ม ฑ.

[แก้ไข]

(ปุ.) ความระคน, ความเป็นใหญ่ยิ่ง, ความสะดุ้ง, เสียง. อภิฯ น. ๔๖๒.

  • ฑส

(ปุ.) เหลือบ. ฑํสฺ ฑํสเน ขาทเน วา, อ.

  • ฑสน

(นปุ.) การกัด, การขบ, การต่อย ( ใช้ เหล็กไนที่ก้นจี้เอา ), การคาบ, การเคี้ยว. ยุ ปัจ.

  • ฑสาจ

(ปุ.) เหลือบ. ฑํสฺ+อจ ปัจ.

  • ฑห

(ปุ.) ความร้อน, โรคพิษ, โรคร้อน, โรค ร้อนใน. ฑหฺ ฑยฺหเน, อ.

  • ฑาก

(ปุ.) ผัก (สำหรับดองหรือแกง), ผัก ดอง, เมี่ยง. วิ. เฑติ ภตฺต เมเตนาติ ฑาโก. ฑิ ปเวสเน, โณ. พฤทธิ อิ เป็น เอ แปลง เอ เป็น อา ก สกัด หรือตั้ง ฑํสฺ+ณฺวุ ลบ นิคคหิต และ สฺ

  • ฑาห

(ปุ.) ความร้อน, ความเร่าร้อน, ความเดือดร้อน, ไฟ, ไข้พิษ, โรคพิษ, ฯลฯ. ฑหฺ+ณ ปัจ.

  • ฑิณฺฑิม เฑณฺฑิม

(ปุ.) มโหระทึก.

  • ฑสติ

ก. กัด, ต่อย

  • ฑสาเปติ

ก. ให้กัด, ให้ต่อย

  • ฑฏฺ

กิต. อัน...กัดแล้ว, อัน... ต่อยแล้ว, ถูกกัดแล้ว, ถูกต่อยแล้ว

  • ฑยฺหติ

ก. อัน...ไหม้, อัน...เผา, ถูกเผา, ถูกไหม้

  • ฑสติ

ก. ดู ฑํสติ

  • ฑสน

นป. ดู ฑํสน

  • ฑหติ

ก. เผา, ไหม้, ผลาญ, ทรมาน

  • ฑามร

ป. การทะเลาะวิวาท, ความโกลาหล

  • ฑาลิม

นป. ลูกทับทิม

  • ฑาหก

๑. ป. ไฟ ; ๒. ค. ผู้เผา, ผู้ไหม้; ผู้ผลาญ, ผู้ทำให้เร่าร้อน

  • ฑียน

นป. การบิน, การลอยขึ้น

สารบัญ ขึ้นเล่ม ฒ.

[แก้ไข]

(ปุ.) ศัพท์, เสียง, งู. ฒิ มุยฺห, อ.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ณ.

[แก้ไข]

  • ณฏฐ

(ปุ.) ชนผู้ตั้งอยู่ในความรู้, นักปราชญ์, บัณฑิต, ณัฏฐ์, ณัฐ. วิ. ญาณสฺมึ ฐิโตติ ณฏฺโฐ ญาณ+ฐ+ณ ปัจ. ราคาทิตัท.

  • ณาทิ

(วิ.) มี ณ เป็นต้น

สารบัญ ขึ้นเล่ม ต.

[แก้ไข]

  • ติโรจน

(นปุ.) ความงดงามยิ่ง, ความรุ่งเรืองยิ่ง, ความสว่างไสวยิ่ง.

(ไตรลิงค์) เป็นปุริสสัพพนามและวิเสสน- สัพพนาม ต ศัพท์ที่เป็นปุริสสัพพนามเป็น ประถมบุรุษสำหรับออกชื่อคนและสิ่ง ของ ซึ่งผู้พูดออกชื่อถึง แปลว่า ท่าน เธอ เขา มัน นาย นาง เป็นต้น ต ศัพท์ที่ เป็นวิเสสนสัพพนาม แปลว่า นั้น.

  • ตกฺก

(ปุ.) ความตริ, ความตรึก, ความคิด, ความนึก, ความวิตก (ตรึก). วิ. ตกฺเกติ สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมณมฺหิ โรเปตีติ ตกฺโก. ตกฺกฺ วิตกฺเก, อ.

  • ตกฺกร

(ปุ.) โจร. ขโมย. วิ. ตํ กโรตีติ ตกฺกโร. ตปุพฺโพ, กรฺ กรเณ, อ. เถยฺยตฺถํ วา ตกฺกยตีติ ตกฺกโร. ตกฺก วิตกฺเก, อโร.

  • ตกฺกล

(นปุ.) หมาก, กระวาน พรรณไม้ชนิด หนึ่ง ในจำพวกขิง ข่า ใช้ผลปรุงอาหาร และทำยา, ยาง, ยางไม้, ยางรัก. ตกฺกฺ รุกฺขสิเลเส อโล รูปฯ ๖๕๙.

  • ตกฺกสิลา

(อิต.) ตักกสิลา ชื่อนครพิเศษของ อินเดียโบราณ. วิ. โย ปุริสกาเรน อูโน โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตํ อูนํ ปูเรตีติ ตกฺกสิลา

  • ตกฺการี

(อิต.) คนทา ชื่อพรรณไม้สกุลปลา ไหลเผือกรากใช้เป็นยาแก้ไข้ในกลุ่มยา ๕ ราก โบราณเรียกว่ายาแก้ว ๕ ดวง หรือยา แก้ว ๕ ราก วิ. ตํ ตํ โรคขยนาทิกํ กโรตีติ ตกฺการี. ณีปัจ.

  • ตกฺกาล

(ปุ.) กาลนั้น

  • ตกฺโกล

(นปุ.) กฤญณา, สะคร้าน. ตคิ คติยํ, อโร.

  • ตคฺฆ

(วิ.) เลี้ยงดู, รักษา, ประมาณ ? ตคฺฆฺ ปาลเน, อ.

  • ตงฺก

(ปุ.) ขวาน ตกิ พนฺธเน, อ.

  • ต

(อัพ. นิบาต.) เพราะ, เพราะเหตุนั้น, ด้วย เหตุนั้น. เป็นการณัตถนิบาต และ ปูร – ณัตถนิบาต.

  • ต ตต ตนฺต

(วิ.) นั้น, นั้นๆ. เป็น ต ศัพท์ที่ เข้าสมาส ลงนิคคหิตอาคมเพื่อความสละ สลวย และความไพเราะ อุ. ตํขณ ตงฺขณ

  • ตขณิก

(วิ.) อันเป็นไปในขณะนั้น

  • ตงฺค

(ปุ.) การไป, การถึง, การเป็นไป. ตคิ คติยํ อ. ยุ.

  • ตงฺคน

(นปุ.) การไป, การถึง, การเป็นไป. ตคิ คติยํ อ. ยุ.

  • ตมุหุตฺต

(ปุ.) ครู่หนึ่งนั้น, กาลครู่หนึ่งนั้น.

  • ตจ

(ปุ.) หนัง, เปลือก, เปลือกไม้. วิ. ตจติ สรีรํ ปาเลตีติ ตโจ. ตจฺ ปาลเน, อ. อภิฯ และฎีกาฯ ลง ณ ปัจ.

  • ตจปฺจกกมฺมฏฺฐาน

(นปุ.) กัมมัฎฐานมี ประชุมแห่งอาการห้ามีหนังเป็นที่สุดเป็น อารมณ์ มี วิ. ดังนี้ :- ๑ กณฺ ปัจ. สมุหตัท. ปญฺจนฺนํ อาการานํ สมุโห ปญฺจกํ ฉ.ตุล. ตโจ ปริยนฺโต ยสฺส ตํ ตจ ปริยนฺตํ วิเสสนบุพ.กัม ตจปริยนฺตญฺจ ตํ ปญฺจ- กญฺจาติ ตจปญฺจกํ. ฉ. ตุล ตจปญฺจกํ อารมฺมณํ ยสฺส ตํ ตจฺปญฺจการมฺมณํ. วิเสสนบุพ.กัม. ตจปญฺจการมฺมณญฺจ ตํ กมฺมฏฺฐานญฺจาติ ตจปญฺจกกมฺมฏฐานํ. นอกจากนี้ยังมีสำนวน แปลอย่างอื่นอีก คือกัมมัฏฐานมีหมวด แห่งส่วนห้าแห่งอาการมีหนังเป็นที่สุด เป็นอารมณ์กัมมัฏฐานอันบัณฑิตกำหนด ด้วยอาการมีหนังเป็นที่ห้าด้วยอารมณ์, พึง ตั้ง วิ. ตามสำนวนแปล. กัมมัฏฐานนี้เป็น กัมมัฏฐานแรก ซึ่งพระอุปัชฌาย์สอนนาค ก่อนที่จะบรรพชาอุปสมบท สำหรับใช้ ภาวนาจึงเรียกว่า มูลกัมมัฏฐาน เป็น สมถกัมมัฏฐานก็ได้เป็นวิปัสสนากัมมัฏ- ฐานก็ได้ แล้วแต่การภาวนาว่า เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ ตโจ ทันตา ทขา โลมา เกสา ไม่ได้พิจารณาว่า ผม ฯลฯ ไม่งาม ฯลฯ ก็เป็นสมถกัมมัฏฐาน ถ้าพิ – จารณาผม ฯลฯ แยกให้เห็นเป็น สามัญ – ลักษณะ ก็เป็นวิปัสสนากัมมัฏฐาน.

  • ตจสาร

(ปุ.) ต้นไม้มีเปลือกเป็นแก่น, ต้นไม้ มีเปลือกแข็ง, ต้นไผ่, ไม้ไผ่. วิ. ตโจ ว ตจโต อุพฺภวา สญฺชาตา จตุพฺภวา.

  • ตจฺฉ

(วิ.) จริง, แท้. ส. ตถฺย

  • ตจฺฉก

(ปุ.) ช่างไม้, ช่างถาก, ช่างไส. ยุ ปัจ. ส. ตถฺยก

  • ตจฺฉนี

(อิต.) ขวาน, ขวานขนาดเล็ก, ผึ่ง, พร้า (มีดขนาดใหญ่) มีด. ตจฺฉน อี อิต. อภิฯ. ส. ตถฺยนี

  • ตชฺชฉ

(นปุ.) การเบียดเบียน, การข่มขู่, การคุกคาม ตชฺชฺ หึสาสนฺตชฺชเนสุ, ยุ.

  • ตชฺชนี

(อิต.) นิ้วชี้, ดัชนี, ดรรชนี. วิ.ตชฺเชติ ยาย สา ตชฺชนี. ตชฺชฺ หึสายํ, ยุ.

  • ตชฺชนียกมฺม

(นปุ.) กรรมอันสงฆ์พึงทำแก่ ภิกษุผู้อันสงฆ์จะต้องคุกคาม, ตัชนียกรรม เป็นชื่อการลงโทษอย่างหนึ่งตามพระวินัย ซึ่งสงฆ์ทำแก่ภิกษุผู้มีความผิด ๓ ประการ คือ เป็นผู้ประพฤติไม่เหมาะสม คือ ๑ . ๑ มักทำการบาดหมาง ทะเลาะ – วิวาท ฯลฯ ๑ . ๒ เป็นพาลมีอาบัติมาก มีมรรยาท ไม่สมควร ๑ . ๓ คลุกคลีกับคฤหัสถ์อันไม่ สมควร เป็นผู้มีศีลวิบัติ อาจารวิบัติ และ ทิฏฐิวิบัติ และ ๓. กล่าวติเตียน พระพุทธ พระธรรม หรือพระสงฆ์ แม้อย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ ลงตัชนิยกรรมได้ สงฆ์ทำด้วยวิธีญัติติจตุตถกรรมวาจา ไตร. ๖/๓

  • ตชฺชารี

(อิต.) ตัชชารี ชื่อมาตรา นับเท่ากับ ๓๖ อณู. วิ. อณโว ฉตฺตึส ตชฺชารี นาม. ตํ ตํ อตฺตโน นิสฺสยํ มลินกรณวเสน ชราเปตีติ ตชฺชารี ชรฺ วโยหานิมฺหิ. ณี.

  • ตฏ

(ปุ.) เหว, หน้าผา. ตฏฺ อุสฺสเย, อ.

  • ตฏี

(อิต.) ฝั่ง, ตลิ่ง, ตลิ่งชัน, ท่า, ริม, เหว, ริมเหว, ปากเหว, เขาขาด. ตฏฺ อุสฺสเย อ. ศัพท์หลังลง อี อิต.

  • ตฏตฏายนฺต

(วิ.) ประพฤติซึ่งเสียงว่า ตฏะ ๆ อยู่.

  • ตฏาก

(ปุ.) เหมือง, สระ, สระบัว. ตฏฺ อุสฺสเย, อาโก.

  • ตฏฺนี

(อิต.) แม่น้ำ.

  • ตฏฺฏก

(นปุ.) จาน.

  • ตณฺฑิล

(นปุ.) แผ่นดิน, ตฑิ ตาฬเน, อิโล.

  • ตณฺฑุล

(นปุ.) ข้าวสาร ( กระเทาะเปลือกและ รำออกแล้ว. ตฑิ ตาฬเน, อุโล.

  • ตณฺฑุลตจ

(ปุ.) เปลือกแห่งข้าวสาร, แกลบ.

  • ตณฺฑุลีก

(ปุ.) บานไม่รู้โรย.

  • ตณฺฑุเลยฺย

(ปุ.) กระเพรา, มะพลับ. วิ. ตมียติ วิการ มาปาทียตีติ ตณฺฑุโล. ตณฺฑุลโต ชายตีติ ตณฺฑุเลยฺโย. เณยฺย ปัจ. เป็น ตณฺฑุลิย บ้าง.

  • ตณฺหกฺขย

(ปุ.) ความสิ้นแห่งตัณหา ( หาย อยาก ) ความสิ้นไปแห่งตัณหา, ธรรม เป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหา, ตัณหักขยะ ชื่อ ของพระนิพพาน, พระนิพพาน.

  • ตณฺหงฺกร

(วิ.) ผู้เบียดเบียนตัณหา, ผู้กำจัด ตัณหา. วิ. ตณฺหํ กิโณตีติ ตณฺหงฺกโร. ตณฺหาปุพฺโพ, กิ หึสายํ, อ. แปลง อิ เป็น เอ แปลง เอ เป็น อย แปลง ย เป็น ร รัสสะ อา ที่หาเป็น อ ลง นุ อาคมแปลงเป็น นิคคหิต แล้วแปลงเป็น งฺ รูปฯ ๕๕0 กัจฯ ๕๒๕ วิ. ตณฺหํ กโรตีติ ตณฺหงฺกโร กรฺ หึสายํ.

  • ตณฺหงกร

(ปุ.) ตัณหังกร พระนามของ พระ พุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง.

  • ตณฺหา

(อิต.) ความกระหาย, ความระหาย, ความอยาก, ความอยากได้, ความทะยาน (ดิ้นรน), ความทะยานอยาก (อยากได้ อยากมี อยากเป็น), ความกำหนัด (ความใครในกามคุณ), ความว่องไว (ใน อารมณ์), ความสน (นิ่งอยู่ไม่ได้), ความดิ้นรน, ความปรารถนา (ในกาม), ความเสน่หา (ติดพัน), ความแส่หา (ดิ้นรน), โลภ ความโลภ (อยากใคร่ในอารมณ์), ดำฤษณา, ตฤษณา. วิ. ตสนํ ตณฺหา. ยาย วา ตสนฺติ สา ตณฺหา ตสฺ ปิปาสายํ, ณฺห, สโลโป. ตสติ ปาตุ มิจฺฉติ เอตายาติ วา ตณฺหา. ตสติ ปาปํ อิจฺฉติ เอตายาติ วา ตณฺหา. ห ปัจ แปลง ณ. ส. ตฤษณา

  • ตณหา

(อิต.) นางตัณหา ชื่อธิดามาร ๑ ใน ๓ คน วิ. โย ตํ ปสฺสติ ตํ ตสิตํ กโรตีติ ตณฺหา. ตสฺ นิปาสายํ ณฺห สโลโป, อิตฺถิยํ อา.

  • ตณฺหาทุติย

(วิ.) มีตัณหาเป็นที่สอง, มีตัณหา เป็นเพื่อน.

  • ตณฺหาวตฺถุก

(วิ.) เป็นที่ตั้งแห่งตัณหา.

  • ตณฺหามานทิฏฺฐิอิฺชิต

(วิ.) (กิเลสชาต กิเลส ชาติ) อันบุคคลให้หวั่นไหวคือตัณหาและ มานะ และทิฏฐิ.

  • ตต

(วิ.) แผ่, แผ่ไป, ขยาย, กว้างขวาง., แพร่หลาย. ตนุ วิตฺถาเร, โต, นฺโลโป.

  • ตติ

(อิต.) การแผ่ ฯลฯ ความแผ่, ฯลฯ ติ ปัจ. ลบ นุ

  • ตติย

(วิ.) ที่สาม, ครบสาม, คำรบสาม. วิ. ติณฺณํ ปูรโณ ตติโย. ติ ศัพท์ ติย ปัจ. ปูรณตัท แปลง ติ เป็น ต.

  • ตติยคุณ

(ปุ.) คุณชั้นที่สาม, คุณนามชั้นที่ สาม, คือ อติวิเสส.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ถ.

[แก้ไข]

(ปุ.) ภูเขา, ความเจริญ, ความรุ่งเรือง, ความต้านทานภัย, มงคล. อุ. ถตฺถํ วิหิต- ปณาโม ประณามอันข้าฯตั้งไว้แล้วเพื่อ ความเป็นมงคล. ถุ คติเถริเยสุ. อ. ส. ถ.

  • ถก

(ปุ.) การกั้น, การปิด, การขัง, การระวัง, การป้องกัน, การจุก (อุด ปิด) ถกฺ สํวรเณ, อ, ยุ.

  • ถกน

(นปุ.) การกั้น, การปิด, การ ขัง, การระวัง, การป้องกัน, การจุก (อุด ปิด) ถกฺ สํวรเณ, อ, ยุ.

  • ถกฺก

(ปุ.) พระเจ้า. ถกฺ สํวรเณ, อ. แปลง ก เป็น กฺก ส. ถกฺร

  • ถฺ

(นปุ.) นม (น้ำที่ออกจากเต้านม), น้ำนม, น้ำนมสด, นมสด, รสในถัน, รส เกิดจากถัน, น้ำนมอันเกิดจากเต้านม. วิ. ถนโต สมฺภุตํ ถ. ณฺย ปัจ. ชาตาทิตัท. โมคฯ ณาทิกัณฑ์ลง ย ปัจ. ลบ อ ที่ น และ ลบ ณฺ. ได้รูปเป็น ถนฺย แปลง นฺย เป็น ฺ. ส. ถนฺย

  • ถณฺฑิล

(นปุ.) แผ่นดิน ?

  • ถณฺฑิลสายิกา, - เสยฺยา

อิต. การนอนบนพื้นดิน

  • ถทฺธ

(วิ.) ดื้อ, ดื้อด้าน, ดื้อดึง, แข็ง, กระด้าง, แข็งกระด้าง, แน่น, แน่นหนา, มั่น, ตระหนี่, หยิ่ง, เย่อหยิ่ง. ถภิ ปติพนฺธเน, โต. แปลง ต เป็น ทฺธ ลบที่สุดธาตุ.

  • ถทฺธมจฺฉรี

(วิ.) ตระหนี่, ตระหนี่กระด้าง.

  • ถทฺธลูข

(ปุ.) พื้นที่กระด้างขรุขระ.

  • ถทฺธหทย

ค. ผู้มีใจกระด้าง

  • ถน

(ปุ.) นม (อวัยวะสองเต้าที่หน้าอก สัตว์ บางชนิดมีหลายเต้า), เต้านม, ถัน. ตนุ วิตฺถาเร, อ, ตสฺส โถ. ถรฺ เทวสทฺเท วา, อ. เถนฺ โจริเย วา. อภิฯ และ ฏีกาอภิฯ.

  • ถนธาร

(ปุ.) สายน้ำอันเกิดแต่ถัน, สาย น้ำนม.

  • ถนป

(ปุ.) เด็กผู้ดื่มน้ำอันเกิดจากนม, เด็ก ผู้ดื่มน้ำนม, เด็กยังดื่มนม, เด็กยังเล็ก, เด็กทารก, ทารก. วิ. ถนํ ปิวตีติ ถนโป. ถนปุพโพ, ปา ปาเน, อ.

  • ถนปา

(อิต.) เด็กหญิงผู้ดื่มซึ่งน้ำอันเกิดจาก นม, ฯลฯ, ทาริกา.

  • ถนปฏก

(ปุ. นปุ.) ผ้าสำหรับคาดซึ่งนม,ผ้าคาดนม,ผ้าเคียนนม.

  • ถนิต

(นปุ.) ฟ้าร้อง. ถนฺ เทวสทฺเท, โต, อิอาคโม. วิ. ถนียเตติ ถนิตํ.

  • ถปติ

(ปุ.) ช่างไม้.า คตินิวุตฺติยํ, ติ.รัสสะ อา เป็น อ ปฺ อาคม แปลง  เป็น ถ ถ้าตั้ง ถปฺ ธาตุ ก็ไม่ต้องลง ปฺ อาคม ลง อ อาคม เพื่อให้ ปฺ เป็น ป.

  • ถนก

นป. ถันเด็ก, นมเด็กสาววัยรุ่น

  • ถนคฺค

นป. ปลายนม, หัวนม

  • ถนมุข

นป. หัวนม

  • ถนสิทารก

ป. ทารกผู้นอนดูดนม, เด็กกินนม

  • ถนยติ

ก. คำราม, แผดเสียง, (ฟ้า) ร้อง

  • ถนี

ค. ผู้มีถัน, ผู้มีนม

  • ถปติ

(ปุ.) ช่างไม้.า คตินิวุตฺติยํ, ติ.รัสสะ อา เป็น อ ปฺ อาคม แปลง  เป็น ถ ถ้าตั้ง ถปฺ ธาตุ ก็ไม่ต้องลง ปฺ อาคม ลง อ อาคม เพื่อให้ ปฺ เป็น ป.

  • ถปน

(นปุ.) การตั้ง, การตั้งไว้, การวางไว้, การเก็บไว้. ถปฺ ถปเน, ยุ. ส. สฺถาปน.

  • ถพก

(ปุ.) ช่อ, พวง. วิ. ถวียเตติ ถพโก. ถุ อภิตฺถเว, ณฺวุ.

  • ถภ

ป. แกะ, แพะ

  • ถมฺภ

(วิ.) ดื้อ, ดื้อด้าน, ดื้อดึง, กระด้าง, แข็ง, แข็งกระด้าง. ถภิ ปติพนฺธเน, อ.

  • ถมฺภกรี

(ปุ.) ข้าวเปลือก. วิ. ถมฺโภ คุมโภ, ตํ กโรตีติ ถมฺภกรี. กรฺ กรเณ, อี. ฏีกา อภิฯ ลง อิ ปัจ. เป็น ถมฺภกริ.

  • ถมฺพ

ป. พุ่ม, กอ

  • ถมฺพกริ

ป. ข้าว, ต้นข้าว

  • ถมฺภก

ป. กอหญ้า

  • ถมฺภนา

อิต. ความแข็ง, ความกระด้าง

  • ถมฺภิตตฺต

นป. ความเคร่งตึง

  • ถมฺภี

ค. ผู้มีความหัวดื้อ, ความดื้อรั้น

  • ถรณ

(นปุ.) การลาด, การปู. ถรฺ สนฺถรเณ, ยุ.

  • ถรุ

(ปุ.) ด้าม เช่นด้ามกระบี่เป็นต้น วิ. ตรตีติ ถรุ. ตรฺ ตรเณ, อุ, ตสฺส โถ, อถวา, ถรฺ สตฺถคติยํ, อุ. ถรุ เป็นชื่อของอาวุธทั่วๆ ไปก็มี เพลงอาวุธ ก็แปล.

  • ถริ

(วิ.) มั่น, คง, มั่นคง, ตั้งมั่น, ยั่งยืน, แข็ง, แข็งแรง, คงที่. า ถา วา คตินิวุตติยํ, อิโร. ถ้าตั้ง า ธาตุ ก็แปลงเป็น ถา.

  • ถริมา

ป. เตียง, ฟูก, เบาะ

  • ถรุคฺคห

ค. ผู้ถือดาบ

  • ถรุสิปฺป

นป. ศิลปะทางอาวุธ, วิชาฟันดาบ

  • ถล

(นปุ.) ถละ ชื่อของบรรพชา ชื่อของพระ นิพพานเพราะห้วงน้ำคือกิเลสไม่ท่วมทับ, บก, ดอน, ที่บก, ที่ดอน. ถลฺ าเน, อ. า คตินิวุตฺติยํ วา, โล. แปลง  เป็น ถ.

  • ถลปถชลปถาทิ

(วิ.) มีทางบกและทางน้ำ เป็นต้น.

  • ถลช

(วิ.) เกิดในที่ดอน วิ. ถเล ชาโต ถลโช.

  • ถลิ

(อิต.) หม้อ, หม้อข้าว, บาตร, ถ้วย. ถลฺ าเน, อิ.

  • ถลี

(อิต.) บก, ดอน, ที่บก, ที่ดอน. อี ปัจ.

  • ถลโคจร

ค. ซึ่งเที่ยวหากินบนบก, ซึ่งอาศัยอยู่บนบก

  • ถลฏฺ

ค. ซึ่งตั้งอยู่บนบก, ซึ่งอยู่ที่ดอน

  • ถลปถ

ป. ทางไปบนบก, ทางบก

  • ถวน

(วิ.) ชม, ชมเชย, ยกย่อง, สรรเสริญ.

  • ถวนา

(อิต.) ความชม, ฯลฯ. ถุ อภิตฺถเว ยุ.

  • ถวิกา

(อิต.) ถุง, ถลก, ถลกบาตร. ถวฺ คติยํ, อิโก.

  • ถว

ป. การยกย่อง, การชมเชย, การสรรเสริญ, การสดุดี

  • ถวก

ป. กอ, ช่อ, พุ่ม, พวง

  • ถวติ

ก. ยกย่อง, ชมเชย, สรรเสริญ, สดุดี

  • ถวิร

ค. ถาวร, มั่นคง, แข็งแรง, แก่

  • ถาน

(วิ.) หยุด, หยุดอยู่, ยืน, ยืนอยู่, ตั้ง, ตั้งอยู่, ดำรง, ดำรงอยู่, คง, คงอยู่.

  • ถานนฺตร

(นปุ.) ลำดับแห่งตำแหน่ง, ที่อัน พิเศษ, ถานันดร ( ลำดับชั้นบุคคล ลำดับ แห่งยศ บรรดาศักดิ์ หน้าที่ การงาน).

  • ถาม

(ปุ.) กำลัง, กำลังใจ, เรี่ยวแรง, ความแก่กล้า. วิ. ติฏฺนฺติ เอเตนาติ ถาโม. า คตินิวุตฺติยํ, โม. สฺส ถตฺตํ หรือ ตั้ง ถา ธาตุ ม ปัจ.

  • ถาล

(ปุ.) ขัน, จาน, ชาม, ถัง. โอ (ภาชนะสานสำหรับใส่ของ รูปร่าง คล้ายขัน ขันโอ ก็เรียก). ถลฺ าเน, โณ. ศัพท์หลัง ก สกัต.

  • ถาลก

(นปุ.) ขัน, จาน, ชาม, ถัง. โอ (ภาชนะสานสำหรับใส่ของ รูปร่าง คล้ายขัน ขันโอ ก็เรียก). ถลฺ าเน, โณ. ศัพท์หลัง ก สกัต.

  • ถาลิก

(ปุ.) หม้อ, หม้อข้าว, บาตร, กระถาง, ถลฺ าเน, อิ, อี.

  • ถาลิ ถาลิกา ถาลี

(อิต.) หม้อ, หม้อข้าว, บาตร, กระถาง, ถลฺ าเน, อิ, อี.

  • ถาลิกปาก

(ปุ.) สำรับ (ภาชนะที่ใส่กับข้าว คาวหวาน).

  • ถาวร

(วิ.) ตั้งอยู่, ตั้งมั่น, มั่นคง, คงที่, ยั่งยืน, ไม่เคลื่อนไหว. ถา คตินิวฺติยํ, วโร.

  • ถามก

ค. มีเรี่ยวแรง, มีกำลัง

  • ถามคตทิฏฺิก

ค. ผู้มีทิฐิอันถึงความแข็งแรง, ผู้มีความเห็นผิดแรงกล้า

  • ถามวนฺตุ

ค. ผู้มีเรี่ยวแรง, ผู้มีกำลัง

  • ถาลิโธวน

นป. การล้างชาม, การล้างหม้อ

  • ถาลิปาก

ป. หม้อข้าว, การเลี้ยงเพื่อมงคล

  • ถาลี

อิต. หม้อข้าว, หม้อดิน, ชามใหญ่

  • ถาวริย

นป. ความถาวร, ความมั่นคง, ความทนทาน

  • ถาวเรยฺย

นป. ความเป็นผู้มั่นคง, ความเป็นเถระ

  • ถิติ

(อิต.) อันตั้งอยู่, ความตั้งอยู่, ฯลฯ, ชีวิต. ถา+ติ ปัจ. เอา อา เป็น อิ.

  • ถิน

(วิ.) หย่อน, ย่อหย่อน, เบา, หลวม, เหลว (ไม่ได้เรื่อง), คร้านจิต (จิตท้อถอยไม่ อยากทำอะไร). สถฺ เสถิลฺเล, อิโน, ลบ ต้นธาตุ.

  • ถริ

(วิ.) มั่น, คง, มั่นคง, ตั้งมั่น, ยั่งยืน, แข็ง, แข็งแรง, คงที่. า ถา วา คตินิวุตติยํ, อิโร. ถ้าตั้ง า ธาตุ ก็แปลงเป็น ถา.

  • ถิร

(ปุ.) คนผู้มั่น, ฯลฯ.

  • ถิรช ถีรช

(ปุ. นปุ.) เกสรของหญิง,ประจำเดือนของหญิง,โรคประจำเดือนของหญิง,ระดูของหญิง.

  • ถิรา

(อิต.) บังโกรยตัวผู้. ถุ คติยํ. อิโร.

  • ถิรส

(วิ.) สูงสุด, สำคัญ, อุดม.

  • ถิ ถี

(อิต.) หญิง, สตรี, สัตรี. วิ. ถียติ คพฺโภ เอติสฺสาติ ถี. ถียติ สงฺฆาตํ คจฺฉติ คพฺโภ เอติสฺสาติ วา ถี. เถ สทฺทสงฺฆาเตสุ, อี. ธา ธราฌณ วา, อี. แปลง ธ เป็น ถ ศัพท์ต้น รัสสะ. ส. สตรี.

  • ถิรตา

อิต. ความมั่นคง, ความไม่หวั่นไหว, ความคงทน

  • ถีน

(วิ.) แข็ง, หยาบ, กระด้าง. ถภิ ปติพนฺธเน, อีโน. ลบที่สุดธาตุ.

  • ถีนมิทฺธ

(นปุ.) ความหดหู่และความเคลิบเคลิ้ม, ความง่วงเหงาและความหาวนอน.

  • ถี

อิต. หญิง, ผู้หญิง

  • ถีโฆส

ป. รุ่งอรุณ ส. ถีโฆษ

  • ถียนา

อิต., ถียิตตฺต นป. ดู ถีน

  • ถีรช

ป., ปน. ระดู

  • ถุติ

(อิต.) การชม, การชมเชย, การยกย่อง, การสรรเสริญ, ความชม, ฯลฯ, คำชม, ฯลฯ, ความชอบ, สดุดี. วิ. ถวนฺ ถุติ. ถุ อภิตฺถเว, ติ เป็น ปุ บ้าง. ส. สฺตุติ.

  • ถุติปาก

(ปุ.) บุคคลผู้กล่าวชมคุณ, บุคคลผู้ หมายเหตุความชอบของบุคคล, เจ้าหน้าที่ ผู้หมายเหตุความชอบของบุคคล.

  • ถุร

(ปุ.) แกลบ, เปลือก. ถุ คติอภิตฺถเวสุ, โร.

  • ถุล ถุลฺล

(วิ.) เต็ม, อ้วน, พี, ใหญ่, ล่ำ, หยาบ, หนา, หนัก. ถุลฺ ปริพฺรูหเน, อ, โล.

  • ถุลฺลกุมาริกา

(อิต.) สาวเทื้อ, สาวแก่, สาวทึนทึก. สาวทิมทึก, หญิงทึมทึก (หญิงที่ มีอายุมากยังไม่แต่งงาน).

  • ถุลฺลจฺจย

(วิ.) มีโทษหยาบ

  • ถุส

(ปุ.) แกลบ, เปลือก, เปลือกข้าว. ตุสฺ ตุฏฺมฺหิ, อ, ตสฺส โถ ถุ อภิตฺเว วา, โส. ส. ถุษ

  • ถุโสทก

(นปุ.) น้ำส้ม วิ. ถุสฌต ชาต มทกํ ถุโสทกํ. ส. ถุโษทก

  • ถุต

กิต. (อันเขา) ยกย่องชมเชยแล้ว, สรรเสริญแล้ว, สดุดีแล้ว

  • ถุนาติ

ก. ทอดถอน, คร่ำครวญ; ประกาศ, กล่างถึง, ชมเชย

  • ถุลฺล

ค. อ้วน, ใหญ่, หยาบ, ชั่วหยาบ

  • ถุลฺลกุมารี

อิต. เด็กสาวอ้วน, สาวเทื้อ, สาวทึมทึก

  • ถุลฺลผุสิตก

ค. ซึ่งมีหยดใหญ่, (ฝน) มีเม็ดโต

  • ถุลฺลสรีร

ค. ผู้มีร่างกายใหญ่โต, ผู้มีกายอ้วน

  • ถุสคฺคิ

ป. ไฟแกลบ ส. ถุษคติ

  • ถุสปจฺฉิ

อิต. กระบุง, แกลบ ส. ถุษปฺรศฺจิ

  • ถุสปิณฺฑ

ป. ก้อนแกลบ ส. ถุษปิณฺฑ

  • ถุสราสิ

ป. กองแกลบ ส. ถุษราศิ

  • ถุสโหม

นป. พิธีซัดแกลบบูชาไฟ, การเซ่นสรวงด้วยแกลบ ส. ถุษโหม

  • ถุลสรีร

ค. ดู ถุลฺลสรีร

  • ถูณ

(ปุ.) เสา, หลัก, หลักเป็นที่บูชายัญ. วิ. อภิตฺวียฺตีติ ถูโณ. ถุ ถู วา อภิตฺถเว, อูโณ. ธรฺ ธารเณ วา, ยุ, รฺโลโป, ธสฺส โถ, อสฺสุตฺตํ, ทีโฆ จ. ไม่ทีฆะเป็น ถุณ บ้าง.

  • ถูปารหปุคคล

(ปุ.) บุคคลผู้ควรแก่สถูป, บุคคล ที่ควรนำอัฐิบรรจุสถูป. บุคคลที่ ควรนำอัฐิมาบรรจุสถูป มี ๔ ประเภท คือ พระพุทธเจ้า ๑ พระปัจเจกพุทธเจ้า ๑ พระอรหันตสาวก ๑ พระเจ้าจักรพรรดิ ๑.

  • ถูปิกา

(อิต.)กระเบื้องสำหรับมุง, กระเบื้อง หลบ.

  • ถูล

(วิ.) เต็ม, ฯลฯ, หนัก, เขลา, โง่, ถูลฺ ปริพฺรูเน, อ.

  • ถูลกุมารี

(อิต.) ดู ถุลฺลกุมาริกา.

  • ถูลตฺต

(นปุ.) ความเป็นแห่งของหนา, ความเป็นของหนา. ถูล+ตฺต ปัจ.

  • ถูลสาฏกทานมตฺต

(วิ.) สักว่าอันให้ซึ่ง ผ้าสาฏกเนื้อหยาบ.

  • ถูลิย

(วิ.) เต็ม, อ้วน, ฯลฯ.

  • ถูณิร

ป. ยอดเรือน, จั่ว

  • ถูป

ป. สถูป, อนุสาวรีย์บรรจุอัฐิของบุคคลสำคัญ, เจดีย์, ยอด

  • ถูปารห

ค. ผู้ควรแก่สถูป, ผู้สมควรแก่การที่ประชาชนจะสร้างสถูปไว้บูชา

  • ถูปิก

ค. มียอด

  • ถูปิกต, - ปึกต

ค. ซึ่งถูกทำให้เป็นยอด, ซึ่งพูนล้น (บาตร)

  • ถูลกจฺฉา

อิต. โรคฝีดาษหรืออีสุกอีใส

  • ถูลงฺค

ค. ผู้มีอวัยวะ (แขนขา) อ้วนใหญ่

  • ถูลกุมาริกา

อิต. สาวอ้วน

  • ถูลตา

อิต. ความอ้วน, ความหยาบ

  • ถูลนาสิก

ป. หมู

  • ถูลปาท

ป. ช้าง

  • ถูลผุสิตก

ค. ดู ถุลฺลผุสิตก

  • ถูลวชฺช

นป. โทษชั่วหยาบ, โทษหนัก

  • ถูลวตฺถ

นป. ผ้าเนื้อหยาบ

  • ถูลสาฏก

ป. ดู ถูลวตฺถ

  • เถต

(วิ.) มั่น, คง, มั่นคง, แข็งแรง, แน่นอน, เป็นหลักฐาน. า ถา วา คตินิวุตฺติยํ, โต. แปลง อา เป็น เอ ถ้าตั้ง า พึงแปลง เป็น ถา.

  • เถน

(ปุ.) โจร, ขโมย, เถน โจริเย, อ.

  • เถนิล

(ปุ.) ไม้ประคำดีควาย.

  • เถยฺย

(ปุ.) โจร, ขโมย. เถน+ณฺย ปัจ. สกัด ลบ อ ที่ น และลบ ณฺ เป็น เถนฺย ลบ ณฺ แปลง นฺย เป็น ยฺย.

  • เถยฺยกรณ

(นปุ.) การลัก, การขโมย.

  • เถยฺยจิตฺต

(นปุ.) จิตประกอบด้วยความเป็น แห่งขโมย, จิตประกอยด้วยความเป็น ขโมย, จิตเครื่องความเป็นขโมย, เถยยจิต ไถยจิต (จิตคิดจะลัก).

  • เถยฺยเจตนา

(อิต.) ความตั้งใจประกอบด้วย ความเป็นแห่งขโมย. ฯลฯ, ความตั้งใจ ขโมย, เถยยเจตนา ไถยเจตนา (เจตนา ในการเป็นขโมย).

  • เถยฺยสวาส

(ปุ.) การอยู่ร่วมโดยความเป็น แห่งขโมย, การอยู่ร่วมโดยความเป็นขโมย, การลักเพศ (การแต่งตัวให้ผิดไปจาก เพศเดิม เช่น ปลอมบวชเป็นสมณะ).

  • เถยฺยสวาสก

(ปุ.) คนลักเพศ. คนลักเพศ คือคนที่ปลอมบวชเป็นภิกษุหรือสามเณร หรือคนที่บวชเอาเอง หรือภิกษุสามเณร ที่ทำผิดวินัยถึงขาดจากความเป็นบรรชิต แต่ยังครองผ้ากาสาวพัตรอยู่.

  • เถยฺยา

(อิต.) กิริยาแห่งความเป็นขโมย, เจตนาแห่งความเป็นขโมย.

  • เถยฺยาวหาร

(ปุ.) อวหารแห่งความเป็นขโมย, อวหาร คือความเป็นขโมย วิ. เถยฺยํ เอว อวหาโร เถยฺยาวหาโร.

  • เถร

(วิ.) แก่, เฒ่า, มั่น, คง, มั่นคง, ใหญ่, อ้วน.

  • เถรภูมิ

(อิต.) ชั้นแห่งพระเถระ, ขั้นแห่ง พระเถระ, ชั้นมั่น, ฐานะมั่น, เถรภูมิ ชื่อ ชั้นหรือฐานะของท่านผู้สอบความรู้ใน พระพุทธศาสนา ได้นักธรรมชั้นเอก หรือ หมายถึงพระผู้ใหญ่มีพรรษาครบ ๑๐ แล้ว.

  • เถรวาท

(ปุ.) เถรวาทชื่อนิกายของพระพุทธ- ศาสนาฝ่ายใต้ซึ่งถือพระธรรมวินัยตามมติ ของพระเถรพุทธสาวกที่ได้ทำสังคายนาไว้ คือไม่ยอมเปลี่ยนหรือถอนพระวินัย แม้ แต่ข้อเล็กน้อย.

  • เถรานุเถร

(ปุ.) พระเถระและพระอนุเถระ, พระเถระผู้ใหญ่และพระเถระผู้น้อย, พระ เถรานุเถระ.

  • เถริก

(วิ.) ( สังคายนา) อันพระเถระทำแล้ว วิ. เถเรหิ กตา สงฺคีติ เถริกา.

  • เถริย

(วิ.) มั่น. มั่นคง, ยั่งยืน.

  • เถรี

(อิต.) พระเถระหญิง, พระเถรี ( ภิกษุณี ผู้มีพรรษาครบ ๑๐ แล้ว).

  • เถว

(ปุ.) หยด, หยาด, หยาดน้ำ, หยาดน้ำ ค้าง, สายน้ำ. วิ. ถวติ สิญฺจตีติ เถโว. ถุ อภิตฺถเว, โว, อุสฺเส ( แปลง อุ เป็น เอ ).

  • เถน, - นก

ป. ขโมย

  • เถนน

นป. การขโมย, โจรกรรม

  • เถเนติ

ก. ลัก, ขโมย

  • เถยฺยสงฺขาต

อ. โดยอาการอันบัณฑิตกล่าวแล้วว่า การขโมย, โดยอาการขโมย

  • เถรก

ค. (ผ้า) มีเนื้อหยาบ (บางแห่งเป็นเถวก, โจรก, หรือ โธรก )

  • เถรคาถา

อิต. เถรคาถา, คาถาของพระเถระชื่อคัมภีร์หมวดหนึ่งในขุททกนิกาย

  • เถรี, - เถริกา

อิต. พระเถรี, ภิกษุณีผู้ใหญ่; หญิงแก่, หญิงชรา

  • เถรีคาถา

อิต. เถรีคาถา, คาถาของพระเถรี, ชื่อคัมภีร์หมวดหนึ่งในขุททกนิกาย เถว ป. หยดน้ำ, หยาดน้ำ

  • เถวติ

ก. ส่องแสง, เป็นประกายดุจหยาดน้ำ, สุกแดงเรื่อๆ

  • โถก

(วิ.) น้อย, นิดหน่อย, หน่อยหนึ่ง. ถุจฺ ปสาเท, โณ, จสฺส โก.

  • โถกโถก

(วิ.) ละเล็ก, ละน้อย.

  • โถม

(ปุ.) การชม,การชมเชย,การยกย่อง,การสรรเสริญ,ความชม,ฯลฯ,คำชม,ฯลฯ.โถมฺสิลาฆายํ,อ,ยุ.

  • โถมน

(นปุ.) การชม,การชมเชย,การยกย่อง,การสรรเสริญ,ความชม,ฯลฯ,คำชม,ฯลฯ.โถมฺสิลาฆายํ,อ,ยุ.

  • โถมนา

(อิต.) การชม,การชมเชย,การยกย่อง,การสรรเสริญ,ความชม,ฯลฯ,คำชม,ฯลฯ.โถมฺสิลาฆายํ,อ,ยุ.

  • โถก, โถกก

ค., นป. นิดหน่อย, น้อย, เล็กน้อย, ไม่สำคัญ; สิ่งเล็กๆ น้อยๆ

  • โถกโถก

อ. ทีละน้อยๆ

  • โถก

อ. นิดหน่อย, เล็กน้อย

  • โถเมติ

ก. ยกย่อง, ชมเชย, สรรเสริญ, สดุดี

สารบัญ ขึ้นเล่ม ท.

[แก้ไข]

(วิ.) ให้, ผู้ให้. ทา ทาเน, อ. อุ. ปโยท เมฆ.

  • ทก

(นปุ.) น้ำ. อุทิ เกฺลทเน, ณฺวุ, อุโลโป ส. ทก.

  • ทกสีตลิก

(นปุ.) จงกลนี. วิ. ทกํ สีตลํ กโรตีติ ทกสีตลิกํ. ณิก ปัจ.

  • ทกฺข

(วิ.) มีฝีมือ, ขยัน, ขันแข็ง, แข็งแรง, ฉลาด, สามารถ, เร็ว, ว่องไว, คล่องแคล่ว, ชำนาญ, เหมาะ, สันทัด. วิ. ทกฺขติ กุสลธมฺเม อญฺญสฺมิญฺจ กิจฺจากิจฺเจ อทนฺธตาย สีฆํ คจฺฉตีติ ทกฺโข. ทกฺขฺ วุฑฺฒิหึสาคติสีเฆสุ, อ. ทลฺ ทิตฺติยํ วา, โข, ลสฺส โก. ส. ทกฺษ.

  • ทกฺขิณ

(วิ.) ขวา, ใต้. ส. ทกฺษิณ.

  • ทกฺขิณกฺขิ

(นปุ.) นัยน์ตาข้างขวา, ตาข้าง ขวา, ตาขวา.

  • ทกฺขิณคฺคิ

(ปุ.) ไฟคือทักขิณา, ไฟคือทักษิณา, ทักขิเณยยัคคิ ทักขิเณคยัคคี.

  • ทกฺขิณโต

(อัพ. นิบาต) เบื้องขวา, ข้างขวา, โดยเบื้องขวา, โดยข้างขวา.

  • ทกฺขิณนิกาย

(ปุ.) นิกายฝ่ายใต้, ทักษิณ นิกายชื่อนิกายสงฆ์ฝ่ายใต้ ( เอาแคว้นมคธ ของชมพูทวีป ( อินเดีย ) เป็นศูนย์กลาง การนับ ) คือนิกายหินยาน ( หีนยาน ) หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า เถรวาท. ดู เถรวาท ด้วย.

  • ทกฺขิณา

(อิต.) ทักขิณา ทักษิณา ชื่อทาน อันบุคคลเชื่อกรรมและผลของกรรมแล้ว จึงให้ กมฺมผลํ สทฺทหิตฺวา ทาตพฺพทานํ ทกฺขิณา ชื่อทานเพื่อผลอันเลิศ ชื่อทาน สมบัติอันเจริญ ชื่อทานอันทายกทายิกา บำเพ็ญอุทิศผลให้ผู้ล่วงลับไปแล้ว, ของ ทำบุญ, ใต้, ทิศใต้, เบื้องขวา, ทางขวา, ข้างขวา, ด้านขวา, ด้านใต้. วิ. ทกฺขนฺติ โภคสมฺปทาทีหิ ยาย สา ทกฺขิณา. ทกฺขฺ วุฑฺฒิยํ, อิโณ. เวสฯ ๔๕๔ วิ. ทกฺขนฺติ วหนกมฺเม อทนฺธตาย สิงฺฆํ คจฺฉนฺตีติ ทักขิณา. ต ปัจ. แปลงเป็น อีณ รัสสะ. ส. ทกฺษิณา.

  • ทกฺขิณาทาน

(นปุ.) การให้ของทำบุญ.

  • ทกฺขิณานุปทาน

(นปุ.) การเพิ่มให้ซึ่ง ทักษิณา, ทักขิณานุปทาน ทักษิณา- นุปทาน คือ การทำบุญอุทิศส่วนกุศลเพิ่ม ให้แก่ผู้ล่วงลับไปแล้วหรือการทำบุญทุกๆ เจ็ดวัน นอกจากเจ็ดวันแรก ก่อนครบ ๕๐ วัน มักทำเป็นการภายในไม่บอกแขก.

  • ทกฺขิณานุสฺสรณ

(นปุ.) ทักขิณานุสรณ์ ทักษิณานุสรณ์ ชื่อของการทำบุญครบ ๗ วัน นับแต่วันมรณะ มักทำเป็นการบอก แขกใหญ่ ที่เรียกว่า สัตตมวาร สัตมวาร ( ครบเจ็ดวัน ).

  • ทกฺขิณาปถ

(ปุ.) ประเทศฝ่ายทิศใต้, ทักษิณาบถ.

  • ทกฺขิณายน

(นปุ.) ทักขิณายน คือการที่พระ อาทิตย์เป็นไปสู่ทิศใต้ ( ตามสายตาของ ชาวโลก ) วิ. ทกฺขิณํ ทิสํ อยติ สุริโย เอตฺถาติ ทกฺขิณายนํ. ทกฺขิณาปุพฺโพ, อยฺ คติยํ, ยุ.

  • ทกฺขิณาวฏฺฏ

(ปุ. นปุ.) การเวียนไปทางขวา, ความเวียนไปทางขวา, การเวียนขวา, ทักษิณาวัฏ , ทักษิณาวรรต. การเดิน เวียนขวา เป็นการแสดงความเคารพ อย่างหนึ่ง. เวียนขวาหรือการเวียนขวา นั้น คือสิ่งที่เราจะเวียนอยู่ขวามือของเรา. ส. ทกฺษิณาวรฺต.

  • ทกฺขิเณยฺย

(วิ.) ผู้ควรเพื่ออันรับซึ่งทักษิณา วิ. ทกฺขิณํ ปฏิคฺคหิตุ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย. ผู้ควรซึ่งทักษิณา วิ. ทกฺขิณํ อรหตีติ ทกฺขิเณยฺโย. ทกฺขิณาย อนุจฺฉวิโก โหตีติ วา ทกฺขิเณยฺโย. เณยฺยปัจ. บาลีไวยากรณ์ ลง เอยฺย ปัจ.

  • ทกฺขิเณยฺย ทกฺขิเณยฺยปุคฺคล

(ปุ.) บุคคลผู้ ควรเผื่ออันรับซึ่งทักษิณา , บุคคลผู้ควร ซึ่งทักษิณา, บุคคลผู้ควรแก่ทักษิณา, ทักขิเณยยบุคคล, พระทักขิเณยยบุคคล, พระทักขิไณยบุคคล.

  • ทกฺขิโณทก

(นปุ.) น้ำอันบุคคลพึงให้เพื่อทาน สมบัติอันเจริญ, ทักขิโณทก, ทักษิโณทก. เดิมคำนี้เป็นชื่อของน้ำที่เจ้าภาพถวายแด่ พระก่อนจะฉันภัตตาหาร เพื่อใช้บ้วนปาก ล้างมือหรือชุบมือ ( กรณีฉันด้วยมือ ) แต่ปัจจุบันนี้หมายถึงน้ำที่เจ้าภาพหลั่ง ( เทให้ใหลลงช้าๆ โดยไม่ขาดสาย ) เวลา ทำบุญ เพื่ออุทิศส่วนกุศลแด่ผู้ล่วงลับไป แล้ว หรือเป็นชื่อของน้ำที่เจ้าของสิทธิ์ หลั่งลง เป็นการแสดงการมอบของที่ไม่ สามารถยกได้ให้เป็นสิทธิ์ขาด อีกอย่าง หนึ่ง เป็นชื่อของเต้าน้ำ ราชาศัพท์ใช้ว่า พระเต้าษิโณทก คำกลอนมักตัดทักออก ใช้ว่า ษิโณทก.

  • ทกฺขิต ทิกฺขิต

(วิ.) ผู้บวช, ผู้ประพฤติพรต. ทกฺขฺ ทิกฺขฺ วา มุณฺฑิเย, โต, อิอาคโม.

  • ทสน

(นปุ.) ฟัน ( กระดูกเป็นซี่ๆอยู่ในปาก ). ทํสฺ ทํสเน, ยุ. ส. ทํศน.

  • ทณฺฑ

(ปุ.) ทัณฑะ ( รุกรม ) ชื่ออุบายเอาชนะ อริราชศัตรูอย่างที่ ๒ ใน ๔ อย่าง ( อีก ๓ อย่างคือ เภทะ การทำให้แตกกัน สามะ การผูกไมตรี ทานะ การให้สินบน ). ทณฺฑฺ ทณฺฑนิปาตเน, อ. ทมุ ทมเน วา, โฑ. แปลง มฺ เป็น ณฺ ทฑิ อาณาปหรเณสุ, อ, นิคฺคหิตาคโม.

  • ทณฺฑก

(ปุ.) ไม้ท่อนเล็ก, ท่อนไม้เลก. ก ลงใน อปฺป. ไม้, ท่อนไม้, ไม้เท้า, ไม้ สักกะเท้า, ก้าน. ก สกัด.

  • ทณฺฑกฏฺฐ

(นปุ.) ไม้สำหรับลงอาชญา.

  • ทณฺฑกกมฺม

(นปุ.) กรรมอัน... พึงทำด้วย อาชญา, กรรมคืออาชญา, การลงโทษ, การทำโทษ, การลงอาญา, การลงอาชญา, ทัณฑกรรม ( การลงโทษทางวินัย เช่น ให้กวาดลานวัด ตักน้ำรดต้นโพธิ์เป็นต้น ) . ส. ทณฺฑกรฺม.

  • ทณฺฑกา

(อิต.) ด้าม, มีดมีด้าม, เขียงรอง.

  • ทณฺฑฆาต

(ปุ.) การฆ่าด้วยอาชญา, ทัณฑฆาตชื่อเครื่องหมายสำหรับฆ่าอักษร ทำให้ไม่ต้องออกเสียงอักษรตัวนั้น มีรูป ดังนี้ ์

  • ทณฺฑช

(วิ.) เกิดแต่อาชญา วิ. ทณฺฑโต ชาโต ทณฺฑโช. เป็นนามกิตก์ ทณฺฑ บท หน้า ชนฺ ธาตุ กฺวิ ปัจ. ก็ได้ เป็น ปัญฺจ. ตัป. ก็ได้.

  • ทณฺฑนิติ ทณฺฑนีติ

(อิต.) ทัณฑนิติศาสตร์ ตำราว่าด้วยกิจการบ้านเมือง ตำราว่าด้วย การลงทัณฑ์.

  • ทณฺฑปาณิ

(ปุ.) พระยม.

  • ทณฺฑหตฺถโคปาลสทิส

(วิ.) เช่นกับด้วย บุคคลผู้เลี้ยงโคผู้มีท่อนไม้อยู่ในมือ.

  • ทณฺฑวินิปาต

(วิ.) อันยังอาชญาให้ตกไป โดยไม่เหลือวิเศษ, ลงไม้, ลงอาชญา, เฆี่ยน, ตี.

  • ทณฺฑสตฺถก

(นปุ.) มีดประกอบด้วยไม้, มีด มีด้าม.

  • ทณฺฑาทณฺฑิ

(นปุ.) การรบนี้ตีด้วยท่อนไม้ และตีด้วยท่อนไม้เป็นไป วิ. ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา อิทํ ยุทฺธํ ปวตฺตตีติ ทณฺฑาทณฺฑิ. ทีฆะในท่ามกลาง แปลง อ ที่สุดศัพท์เป็น อิ รูปฯ ๓๔๑.

  • ทณฺฑิก ทณฺฑี

(ปุ.) คนมีไม้เท้า, คนแก่.

  • ทตฺตก

(ปุ.) ลูกอันเข้าให้, ลูกบุญธรรม, ลูกเลี้ยง. ทา ธาตุ ตฺตก ปัจ. รัสสะ ส. ทตฺตก ทฺตฺตกปุตร.

  • ทตฺติ

(อิต.) อันให้, การให้, เครื่องบูชา. ทา ธาตุ ติ ปัจ. รัสสะ แปลง ติ เป็น ตฺติ หรือ ซ้อน ตฺ หรือลง ตฺติ ปัจ. ส. ทตฺติ.

  • ทตฺติม

(วิ.) เกิดแล้วด้วยการให้, เกิดแล้ว ด้วยทาน. วิ. ทาเนน นิพฺพตฺตํ ทตฺติมํ. ทาน+ตฺติม ปัจ. ลบ อาน รูปฯ ๖๕๔.

  • ทตฺติย

(วิ.) มีความเป็นของอัน... ให้แล้ว.

  • ทตฺตุ

(วิ.) เขลา, โง่. ทา กุจฺฉิตคมเน, ตุ, ทฺวิตฺตํ, รสฺโส จ.

  • ทท

(ปุ.) การให้, บุคคลผู้ให้. ทา ทาเน, อ. เท๎วภาวะ ทา รัสสะ อา ทั้งสอง หรือตั้ง ทท.

  • ททน

(นปุ.) การให้, การบริจาค. ยุ ปัจ.

  • ททฺทร

(ปุ.) ทัททระ ชื่อภูเขา.

  • ททฺทรี

(ปุ.) ทัททรี ชื่อกลอง, กลองมีหู ( เป็น กลองใหญ่). ททฺทอิติ สทฺทํ กโรตีติ ททฺทรี. ททฺทปุพฺโพ, กรฺ กรเณ, อี, กโลโป. ททฺ ทาเน วา, รี. แปลง ทฺ เป็น ทฺท หรือ ทรฺ วิทารเณ, อี. ฎีกาอภิฯ เป็น ททฺทริ ลง อิ หรือ ริ ปัจ.

  • ททฺทุ

(อิต.? ) หิด, หิดเปื่อย. วิ. ทุกฺเวทนํ ททาตีติ ททฺทุ. ททฺ ทาเน, ทุ. แปลว่า หิตด้าน ก็มี. รูปฯ ๖๖๑.

  • ททฺทุร

(ปุ.) กบ ( สัตว์ครึ่งน้ำครึ่งบก) วิ. อตฺตานํ ททาตีติ ททฺทุโร. ททฺ ทาเน, อุโร. แปลง ทฺ เป็น ทฺท.

  • ทธิ

(นปุ.) นมส้ม, นมเปรี้ยว. วิ. ฆต มาทธาตีติ ทธิ. ธา ธารเณ, อิ. เท๎วภาวะ ธา รัสสะ แปลง ธ เป็น ท. สัททนีติ วิ. ชนสฺส ตุฏฺฐึ ทธเตติ มธฺ ธารเณ, อิ.

  • ทธิมณฺฑ

(นปุ.) เนยเหลว, เนยใส. วิ. ทธิโต มณฺฑํ สาโร ทธิมณฺฑํ.

  • ทธิโสณ

(ปุ.) ลิง, วานร. ส. ทธิโศณ.

  • ทนุ

(อิต.) ทนุ ชื่อมารดาอสูร, มารดาของ มานพ. วิ. ทายตีติ ทนุ. ทา อวขณฺฑเน, นุ, รสฺโส.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ธ.

[แก้ไข]

  • ธก ธงฺก

(ปุ.) นกกา, นกยาง. ธกฺ ธํกฺ โฆรวาสิเต, อ. นกเหยี่ยว, ธกฺ ธกํ ปริฆาเต, อ.

  • ธช

(ปุ.) ธง, ธงชัย, ธงชาย (ธงรูปสามเหลี่ยม), ธงแผ่นผ้า, เครื่องหมาย, ลอยตรา, ลักษณะ, ธวัช, ธุช. ธชฺ คติยํ, อ. ส. ธฺวช.

  • ธชปฏากกทฺทลิอาทิ

(วิ.) มีธงชายและ ธงแผ่นผ้าและต้นกล้วยเป็นต้น.

  • ธชวนฺตุ ธชาลุ

(วิ.) มีธง, มีธงมาก (ศัพท์ ที่ ๒).

  • ธชคฺค

(ปุ. นปุ.) ยอดแห่งธง,ปลายแห่งธง,ยอดธง,ชายธง.

  • ธชนี ธชินี

(อิต.) เสนา, กองทัพ, กองทัพบก.

  • ธฺชน

(นปุ.) การไป, ความไป, ธชฺ คติยํ, ยุ, นิคฺคหิคาคโม.

  • ธฺ

(วิ.) มีบุญ, มีสิริ, ดี, เจริญ, มั่งมี, รุ่งเรือง, ร่าเริง, สำราญ, เลิศ. ธนฺ ธญุเญ, โย, นฺยสฺส โย. ทฺวิตฺตํ. รูปฯ ๓๙๓ ณฺย ปัจ. ๖๔๔ ย ปัจ. โมคฯ ณาทิกัณฑ์ ๓๐ วิ. ธนาย สํวลฺลตีติ ธญฺญํ (เป็นไปเพื่อ ทรัพย์). ส. ธนฺย

  • ธฺกรณ

(นปุ.) ลานนวดข้าว, ลานข้าว. วิ. ธญฺานิ กโรนฺติ มทฺทนุติ อสฺมินฺติ ธญฺญกรณํ. ส. ธนฺยกรณ

  • ธฺชาติ

(อิต.) ข้าวเปลือก. ชาติ สกัด.

  • ธฺมฺพิล

(นปุ.) น้ำส้ม วิ. ธญฺโต วีหิโต ชาตํ อมฺพลํ ธญฺมฺพิลํ.

  • ธฺมาส

(ปุ.) ธัญญามาส ชื่อมาตรานับ ๗ อูกาเป็น ๑ ธัญญมาส. ธญฺโ วีหิ เยว ปริมาณิตพุพตฺตา มาโส จาติ ธญฺมาโส. ส. ธนฺยมาษ

  • ธฺมูล

(นปุ.) น้ำส้มพะอูม. ส. ธนฺยมูล

  • ธฺาหาร

(ปุ.) อาหารคือข้าว. ส. ธนฺยาหาร

  • ธตรฏฺ

(ปุ.) ธตรฐ, ธตรษฐ์ ท้าว ธตรษฐ์ ชื่อท้าวโลกบาลประจำทิศตะวันออก ซึ่ง เป็นอธิบดีแห่งคนธรรพ์ วิ. ธาริดตํ รฏฺ มเนนาติ ธตรฏฺโ.

  • ธน

(นปุ.) เงิน, ทรัพย์, สิน (เงิน ทรัพย์), สินทรัพย์. สมบัติ, ทรัพย์สมบัติ. อภิฯ วิ. มม อิทนฺติ ธนายิตพฺพํ สทฺทายิตพฺพนฺติ ธนํ. ธนฺ ธญฺเ, สทฺเท วา, อ. เวสฯ ๔๘๗ วิ. ธนียติ อิจฺฉียตีติ ธนํ. ธนฺ อิจฺฉายํ, อ. ส. ธน, ทฺรวฺย.

  • ธนกิต ธนกฺกีต

(ปุ.) ทาสที่ถ่ายมาด้วยทรัพย์, ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์. วิ ธเนน กีโต ธนกีโต. ธนํ ทตฺวา ทาสภาวํ กโรตีติ วา ธนกีโต. ศัพท์หลังซ้อน กฺ.

  • ธนทฺฑ

(ปุ.) การปรับไหม (ให้ผู้ทำผิดชำระเงินแทนการทำความผิดแก่ผู้เสียหาย). ส. ธนทณุฑ

  • ธนธฺปุตฺตทาราทิ

(วิ.) มีทรัพย์และข้าว เปลือกและบุตรและภรรยาเป็นต้น.

  • ธนาธานี

(อิต.) เมืองแห่งทรัพย์, เมืองเป็นที่ เก็บซึ่งทรัพย์, คลังที่เก็บทรัพย์, คลังที่ เก็บสินค้า, คลังสินค้า, กุดังสินค้า, โกดังสินค้า.

  • ธนปติ

(ปุ.) คนผู้เป็นใหญ่ในทรัพย์, เจ้าของทรัพย์, ธนบดี, ท้าวกุเวร.

  • ธนภูติ

(วิ.) มีทรัพย์ วิ. ธน มสฺส ภวตูติ ธนภูติ.

  • ธนสามิ

(ปุ.) เจ้าของแห่งทรัพย์, เจ้าของ ทรัพย์.

  • ธนสาร

(นปุ.) ทรัพย์อันเป็นแก่น, ทรัพย์ อันเป็นแก่นสาร. ธน+สาร, ทรัพย์อันเป็นแก่นแห่งทรัพย์. ธน+ธนสาร ลบ ธนศัพท์หลัง.

  • ธนาคม

(ปุ.) การมาแห่งทรัพย์, การมาแห่ง กำไร, กำไร (ผลที่เกิดจากทุนที่ลงไป). วิ. ธนานํ สมฺปตฺตกาเล อาคโม ธนาคโม.

  • ธนาคาร

(ปุ. นปุ.) เรือนแห่งเงิน,คลังแห่งเงิน,ธนาคารชื่อสถานที่ทำการค้าด้วยเงินคือรับฝากและให้กู้เงิน.ส.ธนาคาร

  • ธนาตฺติ

(อิต.) การบังคับในเพราะเงิน, การบังคับเกี่ยวกับเงิน, ธนาณัติ คือการส่งเงินทางไปรษณีย์ตราสารซึ่งไปรษณีย์แห่งหนึ่งส่งไปให้ไปรษณีย์อีกแห่งหนึ่งตามที่ผู้ส่งเงินต้องการให้ส่ง.

  • ธนิ

(ปุ.) เสียง. ธนฺ สทฺเท. อิ. รูปฯ ๖๖๓.

  • ธนิก

(ปุ.) คนผู้ประกอบด้วยทรัพย์, คนมั่งมีทรัพย์, คนรวย, เจ้าหนี้. ส. ธนิก.

  • ธนิฏฺา

(อิต.) ธนิฏฐา ธนิษฐา ชื่อดาวฤกษ์ กลุ่มที่ ๒๓ มี ๔ ดวง, ดาวกา, ดาวไซ, ดาวศรวิษฐาก็เรียก. วิ. ธนํ เอสนฺติเอตฺถาติ ธนิฏฺา. เอสฺ มคฺคเน, โต, ตสฺส ฏฺโ, เอสฺส อตฺตํ. ธนติ วา วิภูติ นิธานํ ธนิฏฺา. ฏีกาอภิฯ ส. ธนิษฺา.

  • ธนิต

(วิ.) เป็นไปกับด้วยเสียง, ทำเสียง, เสียงสนั่น. ธนฺ สทฺเท, โต, อิอาคโม.

  • ธนี

(วิ.) มีทรัพย์, มีเงิน, มั่งคั่ง. วิ ธนํ อสฺส อตฺถีติ ธนี. อี ปัจ. ตทัสสัตถีคัท. ส. ธนินฺ.

  • ธนุ

(นปุ.) ธนู วิ. ธนติ สทฺทํ กโรตีติ ธนุ. ธนฺ สทฺเท, อุ. หนุ. หิสายํ วา. อุ. หสฺส โธ. รูปฯ ๖๓๕ ลง ณุ ปัจ. ไม่มีฆะ. ส. ธนุ ธนุสฺ. ธนว.

  • ธนุก

(ปุ.) ธนูน้อย, ธนูน้อยๆ.

  • ธนุคฺคห

(ปุ.) นายขมังธนู (พรานธนู).

  • ธนุทุม

(ปุ.) ไม้ไผ่.

  • ธนุปฺจสต

(นปุ.) ร้อยห้าแห่งธนู, ห้าร้อย ชั่วธนู, ห้าร้อยชั่วธนู, ห้าร้อยชั่วธนูเป็น ๑ โกสะ. วิ. อาโรปิตานํ อาจริยธนูนํ ปญฺจสตํ ธนุปญฺจสตํ. วิ. นี้เฉพาะคำแปลหลัง. ธนุปญฺจสตํ โกโส นาม.

  • ธนุพฺเพธา

(อิต.) วิชาแผลงศร.

  • ธเนสฺส ธเนสฺสร

(ปุ.) คนผู้เป็นเจ้าของแห่งทรัพย์, คนมั่งมี, คนมั่งคั่ง, คนรวย, ท้าวกุเวร. ธน+อีส, ธน+อิสฺสร.

  • ธม

(ปุ.) คนก่อไฟ, พระจันทร์, พระยม, พระกฤษณะ, พระพรหม. ธมฺ สทฺทคติ- สํโยเคสุ, อ. ส. ธม.

  • ธมก

(ปุ.) ช่างเหล็ก. ธมฺ+อปัจ. ก สกัด. ส. ธมก.

  • ธมกรก

(ปุ.) คนที (หม้อน้ำ หม้อมีหู เต้า น้ำ, ธัมกรก, ธมกรก (ธะมะกะหรก) ชื่อบริขารของ ๑ ใน ๘ อย่าง ของภิกษุ เป็นกระบอกก้นกลวง ผูกผ้าไว้ข้างบนปิดสนิท เจาะรูตรงกลางใส่หลอดยาวประมาณ ๔ นิ้ว มีหูสองข้างหลอด สำหรับใช้กรอง น้ำ เป็น ธมการก ก็มี.

  • ธมณฺณ

(ปุ.) คนผู้ยืม, ลูกหนี้. อิณ+ธร ลบ ร แปลง อิ เป็น อ กลับบท มฺ อาคม ซ้อน ณฺ หรือแปลง ร เป็น ม ไม่ต้องลง มฺ อาคม.

  • ธมน

(ปุ.) ไม้อ้อ, ไม้เลา (ต้นไม้จำพวกอ้อ ดอกสีขาวมอๆ). ธมฺ สทฺทคสิสํโยเคสุ. ยุ.

  • ธมนวส

(ปุ.) ขลุ่ย, ปี่.

  • ธมนิ

(อิต.) เอ็น, เอ็นนำรสไป, เส้นเอ็น, ไม้อ้อ. ธมฺ สทฺเท, ยุ. อิดิถิยํ อิ. หรือ ธมฺ+อนิ ปัจ. รูปฯ เป็น ธมณิ.

  • ธมนิสนฺลตคตฺด

(วิ.) ผู้มีตัวสะพรั่งแล้วด้วย เอ็น.

  • ธมนี

(อิต.) เอ็น, เอ็นนำรสไป, เส้นเอ็น, เส้นประสาท. วิ. ธมนฺติเอเตน วีณาทโยติธมนี. ธมฺ สทฺเท. ยุ. อนิ วา, อิตฺถิยํ อี.

  • ธมฺม

(วิ.) หนักแน่น อุ. ทฬฺหธมฺม แม่นยำ และหนักแน่น ส. ธรฺม

  • ธมฺมกลา

(อิต.) วาจาเป็นเครื่องกล่าวแสดงซึ่งธรรม, วาจาเป็นเครื่องกล่าวซึ่งธรรม, การกล่าวธรรม, ถ้อยคำอันเป็นธรรม. ส. ธรฺมกลา

สารบัญ ขึ้นเล่ม น.

[แก้ไข]

(วิ.) เต็ม, เต็มพร้อม, สมบรูณ์, บริบรูณ์. อุ. นคร ที่เป็นที่เต็มพร้อมแห่งเรือน, ที่เป็น ที่สมบรูณ์ด้วยเรือน, พระนคร. วิ. นํ สมุปนฺนํ ฆรํ เอตฺถาติ นครํ. น+ฆร แปลง ฆ เป็น ค. งาม, ดี. อุ. นาคนฺตุก แขกผู้มาดี (สุนฺทรคต อาคนฺตุก) น+อาคนฺตุก.

  • นกุฏ

(นปุ.) จมูก. ส. นกุฏ.

  • นกุล

(ปุ.) พังพอน วิ. นตฺถิ กุลํ เอตสฺส สปุเปลูติ นกุโล. น+กุล. สปฺเป นาเสตีติ วา นกุโล. นกฺกฺ นาสเน. อุโล, กฺโลโป. ใน วิ, ใช้ นสฺ ธาตุแทน. ส. นกุล.

  • นกฺก

(ปุ.) จระเข้ วิ. น กมตีติ นกฺโก. นปุพโพ กมฺ คติยํ, กฺวิ. ลบที่สุดธาตุ ซ้อน กฺ คง น ไว้ไม่แปลง หรือตั้ง นกฺกฺ นาสเน, อ. ส. นกฺร.

  • นกฺข

(นปุ.) การไป,การดำเนินไป,ความเป็นไป.นกฺขุคติยํ,อ.ความเกี่ยวเนื่อง,ความสัมพันธ์.นกฺขฺสมฺพนฺเธ,อ.

  • นกฺขน

(ปุ.) การไป,การดำเนินไป,ความเป็นไป.นกฺขุคติยํ,อ.ความเกี่ยวเนื่อง,ความสัมพันธ์.นกฺขฺสมฺพนฺเธ,อ.

  • นกฺขน

(ปุ.) การไป,การดำเนินไป,ความเป็นไป.นกฺขุคติยํ,อ.ความเกี่ยวเนื่อง,ความสัมพันธ์.นกฺขฺสมฺพนฺเธ,อ.

  • นกฺขตฺต

(นปุ.) ลาว, ดวงดาว, ดาวฤกษ์, ฤกษฺ (ดาวที่มีลักษณะเป็นกลุ่มแก๊ส ทรงกลมสามารถแผ่รังสีออกได้รอบตัว), นักษัตร (ดาวฤกษ์มี ๒๗ กลุ่ม). วิ.ปุนปฺปุนํ อุทยโต น ขียเตติ นกฺขตฺตํ. นปุพฺโพ, ขี ขเย. โต. แปลง อี เป็น อ แปลง ต เป็น ตฺต ซ้อน กฺ. อตฺตโน คมนฏานํ น ขรติ น วินาเสตีติ วา นกฺขตฺตํ ขรฺ ขเย, นกฺขตีติ วา นกฺขตฺตํ. นกฺขฺ คติยํ, โต. เอตโต อิโต จาติ วิสมคติยา อคนฺตฺวา อตฺตโน วีถิยา ว คมเนน นกฺขนํ คมนํ ศายตีติ วา นกฺขตฺตํ. ตา เต วา ปาลเน. ส. นกฺษตฺร.

  • นกฺขตฺตปถ

(ปุ.) ทางแห่งนักษัตร, คลอง แห่งนักษัตร, อากาศ.

  • นกฺขตฺตราช

(ปุ.) นักขัดตราช ชื่อของ พระจันทร์ชื่อ ๑ ใน ๑๔ ชื่อ, พระจันทร์, ดวงจันทร์, เดือน.

  • นกฺขตฺตวิชฺชา

(อิต.) ความรู้เรื่องดวงดาว, วิชาดูดาว, วิชาดูฤกษ์ยาม.

  • นกฺขตฺตกีฬน

นป. การละเล่นในงานนักขัตฤกษ์, การเล่นฉลองตามฤดูกาล

  • นกฺขตฺตกีฬา

อิต. ดู นกฺขตฺตกีฬน

  • นกฺขตฺตปท

นป. กลุ่มดาว, ดาวฤกษ์

  • นกฺขตฺตปาก

ป. โหร; ผู้บอกฤกษ์, นักดาราศาสตร์

  • นกฺขตฺตปีฬน

นป. การเบียดเบียนแห่งนักษัตร, ชะตาตก, สิ้นชะตา

  • นกฺขตฺตมาลา

อิต. มาลาคือดาว, พวงดอกไม้คือดาว, กลุ่มดาว

  • นกฺขตฺตโยค

ป. การประกอบดาวฤกษ์, การผูกดวงชะตา

  • นกฺขตฺตราชา

ป. เจ้าแห่งนักษัตร, พระจันทร์

  • นข

(ปุ. นปุ.) เล็บ(ทั้งเล็บมือเล็บเท้า),เดือยไก่,วิ.นตฺถิขํอินฺทฺริยํเอตฺถาตินโข(ไม่มีความรู้สึก).ส.นข.

  • นขทารณ

(ปุ.) นกผู้มีเล็บเป็นเครื่องทำลาย สัตว์อื่น, นกผู้ทำลายสัตว์อื่นด้วยเล็บ, เหยี่ยว ชื่อนกจำพวกหนึ่งมีหลายชนิด มีเล็บยาวและคม โฉบสัตว์ที่เล็กกว่ากิน เป็นอาหาร.

  • นขร

(ปุ.) เล็บมือ, นขระ ชื่อผักหอมชนิด หนึ่ง.

  • นขเฉทน

(นปุ.) การตัดเล็บ, วัตถุสำหรับตัด ซึ่งเล็บ, มีดตัดเล็บ, แหนบตัดเล็บ.

  • นขลิขิต

(นปุ.) การขีดด้วยเล็บ, การเขียน ด้วยเล็บ, การเขียนทำเหมือนรูปเล็บ, นขลิขิต. ไทยใช้ นขลิต เป็นชื่อของเครื่อง หมายรูปดังนี้ ( ) เรียกว่าวงเล็บเปิด วงเล็บปิด.

  • นขเลขา

(อิต.) การขีดด้วยเล็บ, การเขียน ด้วยเล็บ, รอยเล็บ, การเขียนที่เล็บ, การทาเล็บ.

  • นขสิขา

(อิต.) ปลายเล็บ.

  • นขก, นขี

ค. มีเล็บ, ประกอบด้วยเล็บ

  • นค

(ปุ.) ต้นไม้, ภูเขา, วิ. น คจฺฉคติ นโค. นปุพฺโพ, คมฺ คติยํ, กฺวิ. สญฺาสทฺทตุตา น อตฺตํ (ไม่แปลง น เป็น อ). รูปฯ ๕๗๐. แปลว่า ปราสาท ก็มี นิคคหิตอาคม เป็น นงฺค บ้าง. ส. นค.

  • นคช

(ปุ.) ชนเกิดที่ภูเขา, คนชาวเขา, ชาว เขา, สัตว์เกิดที่ภูเขา, ช้าง.

  • นคร

(วิ.) ผู้มีปราสาท วิ. นโค อสฺส อตฺถีติ นคโร. รปัจ, ตทัสสัดถิคัท.

  • นครทฺวารปาลก

(ปุ.) คนผู้รักษาซึ่งประตู แห่งพระนคร, ยามรักษาประตูพระนคร.

  • นครโสภินี

(อิต.) หญิงผู้ยังนครให้งาม วิ. นครํ โภเภตีติ นครโสภิณี. หญิงผู้งามในนคร วิ. นคเร โสภิณี นครโสภิณี. หญิง งามเมือง, หญิงคนชั่ว, หญิงแพศยา, หญิงนครโสภิณี, หญิงนครโสเภณี. อภิฯ และ ฏีกาอภิฯ เป็น นครโสภินี.

  • นครวาสี

(วิ.) ผู้อยู่ในพระนคร, ฯลฯ. ดู ธมฺมจารี เทียบ.

  • นคฺค

(วิ.) เปล่า, เปลือย, เปลือยกาย. วิ. น คจุฉตีติ นคฺโค. นปุพฺโพ คมฺ คติยํ, กฺวิ. ลบ มุ แปลง ค เป็น คฺค หรือตั้ง ลคฺค สงฺเค, อ. แปลง ล เป็น น หรือ ตั้ง นชิ ลชิ ชิเลย, โณ. แปลง ช เป็น ค แล้วแปลงเป็น คฺค ธาตุหลังแปลง ล เป็น น. ส. นคฺน.

  • นคฺคต

(ปุ.) คนเปลือย, คนแก้ผ้า, ชีเปลือย, ส. นคฺน.

  • นคฺคตมาล

(ปุ.) กุ่มน้ำ, สลอดน้ำ.

  • นคฺคสมณ

(ปุ.) สมณะเปลือย, ชีเปลือย.

  • นครก

นป. เมืองเล็กๆ , นครน้อยๆ

  • นครกถา

อิต. การพูดถึงเรื่องเมือง

  • นครคุตฺติก

ป. เจ้าเมือง, ผู้ครองเมือง, นายกเทศมนตรี

  • นครวร

นป. นครที่ประเสริฐ, เมืองที่ประเสริฐ, เมืองเจริญ

  • นครวิถี

อิต. นครวิถี, ถนนในเมือง, ทางเดินในเมือง

  • นครโสธก

ป. ผู้ทำความสะอาดเมือง

  • นครูปการิกา

อิต. เมืองที่มีกำแพงล้อมรอบอย่างมั่นคง

  • นครูปม

ค. อันเปรียบด้วยนคร, อุปมาเหมือนนคร

  • นคฺคจริยา

อิต. การประพฤติเปลือย, การเปลือย

  • นคฺคตฺต

นป. ความเป็นผู้เปลือย, การเปลือยกาย

  • นคฺคโภคฺค

ป. ผู้มีการเปลือยเป็นสมบัติ, นักบวชเปลือยกาย

นคฺคิย

  • นป. ดู นคฺคตฺต
  • นงฺคล

(นปุ.) ไถ ชื่อเครื่องมือสำหรับไถดิน วิ. ภูมินงฺคํ กโรนฺโต ลุนาตีติ นงฺคลํ, ภูมินงฺคํ กโรนฺโต ลุนาตีติ นงฺคลํ. ภูมินงฺคปุพฺโพ, ลุ เฉทเน, อ, ภูมิโลโป.

  • นงฺคลทณฺฑ

(ปุ.) คันแห่งไถ. คันไถ.

  • นงฺคลสีส

(นปุ.) งอนแห่งไถ, งอนไถ.

  • นงฺคลผาลาทิอุปกรณปูร

(วิ.) อันเต็มด้วย อุปกรณ์มีไถและผาล เป็นต้น.

  • นงฺคลยนฺต

(นปุ.) เครื่องยนต์สำหรับไถนา, ไถยนต์.

  • นงฺคลสีสมตฺตขนฺธ

(วิ.) มีลำต้นมีงอนแห่ง ไถเป็นประมาณ. เป็น ฉ.ตุล. มี. ฉ.ตัป. และ ฉ.ตุล เป็นภายใน.

  • นงฺคุฏฺ

(นปุ.) หาง, หางม้า. วิ. น องฺคตีติ นงฺดุฏฺ. นปุพฺโพ, องฺคฺ ดมเน. อภิฯ ลง ฏฺปัจ. ฏีกาอภิฯ และรูปฯ ลง  ปัจ. ซ้อน ฎฺ แปลง อ ที่ ค เป็น อุ.

  • นงฺคลกฏฺกรณ

นป. การไถนา

  • นงฺคลผาล

ป. ผาล

  • นงฺคลี

ค. คนไถนา

  • นงฺคลีสา

อิต. งอนไถ

  • นงฺคุล

นป. ดู นงฺคุฏฺ

  • น

(อัพ. นิบาต) แล, ปูรณตฺเถ นิปาโล. รูปฯ.

  • นจฺจ

(นปุ.) การฟ้อน, การรำ, การฟ้อนรำ, การเต้น, การเต้นรำ, การรำแพน (ใช้ กับนกยูง). อีกอย่างหนึ่ง คำ การรำแพน เป็นชื่อของการเล่นไต่ลวดมในงานหลวง มือถือหางนกยูงสองมือ. วิ. นตนํ นจฺจํ, นตฺ คตฺตนาเม, โย. แปลง ตฺย เป็น จ แล้วแปลง จ เป็น จฺจ รูปฯ ๖๔๔. หรือแปลง ตฺย เป็น จฺจ ก็ได้ หรือ วิ. นฎนํ นจฺจํ. นฏฺ นตฺยํ, โย แปลง ฏฺ เป็น ตฺ รวมเป็น ตฺย แปลง ตฺย เป็น จฺจ.

  • นจฺจก

(ปุ.) คนฟ้อน, คนรำ, ฯลฯ.

  • นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสน

(นปุ.) การฟ้อน รำและเพลงอันบุคคลพึงขับและดนตรี อันบุคคลพึงประโคมและการดูการเล่น อันเป็นข้าศึกแก่กุศล, การฟ้อนและการขับและการประโคมดนตรีและการดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล. สำนวนการแปลแรกที่แปล คีต และ วาทิต ว่าพึงนั้นแปลตามรูป วิ. เคตพฺพนฺคิ คีตํ. วาทิตพฺพนฺติวาทิตํ.

  • นจฺจคีตวาทิตาทิรติปฺปเภท

(วิ.) มีความยินดี ในการเล่นมีการฟ้อนและการขับและการประโคมเป็นต้นเป็นประเภท. เป็น ฉ. ตุล. มี ส. ทวัน., ฉ. ตุล. และ สงตัป. เป็นท้อง.

  • นจฺจฉายารูป

(นปุ.) ภาพยนต์.

  • นจฺจฉายารูปสาลา

(อิต.) โรงภาพยนต์.

  • นจฺจน

(นปุ.) การเต้น, การรำ, การเต้นรำ, การฟ้อนรำ. นตฺ คตฺตวิมาเน, ยุ ลง ย ปัจ. ประจำหมวดธาตุ แปลง ตฺย เป็น จฺจ ยุ เป็น อน.

  • นจฺจาปน

(วิ.) ให้ฟ้อนอยู่. นตฺ ธาตุ ย ปัจ. ประจำธาตุ ณาเป ปัจ. เหตุ. ยุ ปัจ. แปลง ตฺย เป็น จฺจ ลบ ณฺ และ เอ แปลง ยุ เป็น อน.

  • นจฺจาสนฺน

(วิ.) ไม่ใกล้นัก, ไม่ชิดนัก. น+ อติ+อาสนฺน. แปลง อติ เป็น จฺจ.

  • นชฺโช

(อิต.) แม่น้ำ ท. นทีศัพท์ โยวิภัติ แปลง อี เป็น ย รวมเป็น นทฺย แปลง ทฺย เป็น ช แปลง ช เป็น ชฺช หรือแปลง ทฺย เป็น ช ซ้อน ชฺ หรือแปลง ทฺย เป็น ชฺช แปลงโยเป็น โอ เป็นการต่อศัพท์กับวิภัติ รูปฯ ๑๘๘.

  • นชฺชา

(อิต.) แม่น้ำ.

  • นชฺชนตร

(นปุ.) นัชชันดร ชื่อมหานทีที่ ๕.

  • นชฺชุพ

(ปุ.) นกโพระดก

  • นฎ นฎก นฏฏ นฏฏก

(ปุ.) คนเต้น, คนรำ, คนเต้นรำ, ลิเก, ตัวลิเก, ตัวละคร. นฏฺ นตฺยํ. ศัพท์ที่ ๑, ๓ อ ปัจ. ศัพท์ ที่ ๒, ๔ ณฺวุ ปัจ. ศัพทืที่ ๓, ๔ แปลง ฏ เป็น ฏฺฏ. ส. นฎ, นรฺตก.

  • นฏน นฏฺฏ นตฺตน

(นปุ.) การฟ้อน, การรำ, การฟ้อนรำ, การเต้น, การเต้นรำ. ศัพท์ที่ ๑, ๒ นฎ นตฺยํ. ศะพท์ตัน ยุ ปัจ. ศัพท์ที่ ๒ อ ปัจ. และแปลง ฏ เป็น ฏฺฏ ศัพท์ที่ ๓ นตฺ คตฺตวิมาเน. ลง ย ปัจ. ประจำธาตุ และ ยุ ปัจ. นามกิตก์ แปลง ตฺย เป็น จฺจ ยุ เป็น อน. ส. นรฺตน, นฤดี.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ป.

[แก้ไข]

.?

  • ปฺลว

ป. แพ, ทุ่น

  • ปฺลวน

นป. การกระโดด, การลอย

  • ปฺลวงฺคม

ป. ลิง, วานร

  • ปสุ

ป. ฝุ่น, ปุ๋ย

  • ปสุกูล

๑. นป. กองฝุ่น; ๒. ค. คลุกด้วยฝุ่น (ผ้า)

  • ปสุกูลจีวร

นป. ผ้าบังสุกุล, ผ้าคลุกฝุ่น

  • ปสุกูลิก

ค. ผู้ใช้ผ้าบังสุกุลเป็นวัตร

  • ปกฏฺ

ค. ดียิ่ง

ปกต

กิต. ทำทั่วแล้ว

  • ปกตตฺต

ค. ดี, เรียบร้อย

  • ปกติ

อิต. ปรกติ, ธรรมดา, คงที่

  • ปกติก

ค. มีความคงที่, เป็นไปตามธรรมดา

  • ปกติคมน

นป. การไปอย่างธรรมดา

  • ปกติจิตฺต

นป. จิตปกติ

  • ปกติสีล

นป. ศีลปกติ

  • ปกปฺปติ, ปกปฺเปติ

ก. ดำริ, สำเร็จ

  • ปกปฺปน

นป., - นา อิต. การจัดแจง, ความดำริ, ความสำเร็จ, การให้เหตุผล

  • ปกมฺปติ

ก. หวั่นไหว, สั่นสะเทือน

  • ปกมฺปน

นป. การหวั่นไหว, การสั่นสะเทือน

  • ปกรณ

นป. การทำทั่ว, โอกาส, ตำรา, คัมภีร์

  • ปการ

ป. การทำทั่ว, วิธี, อาการ, อย่าง, ชนิด

  • ปกาส

ป. การประกาศ, แสงสว่าง, การอธิบาย

  • ปกาสก

ค. ผู้ประกาศ, ผู้อธิบาย

ปกาสติ

ก. ประกาศ, ส่องแสง

  • ปกาสน

นป. การประกาศ

  • ปกาสิต

กิต. ประกาศแล้ว

  • ปกาเสติ

ก. ดู ปกาสติ

  • ปกิณฺณก

ค. เรียงราย, กระจัดกระจาย, คละกัน

  • ปกิตฺติต

กิต. สรรเสริญแล้ว, แสดงแล้ว

  • ปกิตฺเตติ

ก. สรรเสริญ, แสดง, พูด

  • ปกิรติ

ก. เรี่ยราด, กระจัดกระจาย, โปรย

  • ปกุชฺฌติ

ก. โกรธ

  • ปกุปฺปติ

ก. เคือง

  • ปกุพฺพติ

ก. ทำ

  • ปกฺก

กิต. สุกแล้ว

  • ปกฺกฏฺิต

กิต. ร้อน, เดือด, ดุ

  • ปกฺกม

ป. การก้าวไป, การจากไป, การหลีกไป

  • ปกฺกมติ

ก. หลีกไป

  • ปกฺกมน

นป. ดู ปกฺกม

  • ปกฺกมิ

ก. หลีกไปแล้ว

  • ปกฺกามิ

ก. ดู ปกฺกมิ

  • ปกฺโกสติ

ก. ร้องเรียก

  • ปกฺโกสน

นป., - นา อิต. การร้องเรียก

  • ปกฺโกสิต

กิต. ร้องเรียกแล้ว

  • ปกฺข

ป. ข้าง, ส่วน, ฝ่าย, สีข้าง, ปีก, ปักษ์, คนขาเขยก, พรรค

  • ปกฺขนฺทติ

ก. แล่นไป, กระโดดไป

  • ปกฺขนฺทน

นป. การแล่นไป, การกระโดดไป

  • ปกฺขนฺทิกา

อิต. โรคลงแดง, โรคบิด

  • ปกฺขนฺที

ป. ผู้แล่นไป, คนขี้คุย, คนคุยโต

  • ปกฺขปาส

ป. เพดาน

  • ปกฺขพิลาล

ป. นกเค้าแมว, ค้างความแม่ไก่ (ค้างคาวใหญ่ บางตัวมีช่วงปีกกว้างถึงห้าฟุต)

  • ปกฺขลติ

ก. สะดุด, ถลา, พลาด

  • ปกฺขลน

นป. การสะดุด, การถลา, การพลาด

  • ปกฺขลิต

กิต. สะดุดแล้ว, ถลาแล้ว, พลาดแล้ว

  • ปกฺขาเลติ

ก. บ้วนปาก, ล้าง, ชำระ

  • ปกฺขิก

ค. เป็นไปในฝ่าย, เป็นไปในปักษ์

  • ปกฺขิกภตฺต

นป. อาหารที่ให้ประจำปักษ์

  • ปขุม

นป. ขนตา

  • ปคพฺภ

ค. กล้า, องอาจ, คะนอง, ห้าว

  • ปคาฬฺห

กิต. ดำน้ำ, โจนน้ำ, จมน้ำ

  • ปคาหติ

ก. ดำน้ำ, โจนน้ำ, จมน้ำ

  • ปคิทฺธ

กิต. ติดแน่น, เกาะแน่น, จะกละ, ละโมบ, อยากจัด

  • ปคุณ

ค. คล่องแคล่ว, ซื่อตรง

  • ปคุณตา

อิต. ความเป็นผู้คล่องแคล่ว

  • ปคุมฺพ

ป. พุ่มไม้, กอไม้

  • ปคฺคณฺหาติ

ก. ประคับประคอง, ยกย่อง

  • ปคฺคห

ป. การยกย่องประคับประคอง, อุปถัมภ์, เพียร

  • ปคฺคหณ

นป. ดู ปคฺคห

  • ปคฺคหิต

กิต. ยกย่องแล้ว, อุปถัมภ์แล้ว, ช่วยเหลือแล้ว

  • ปคฺคาห

ป. ดู ปคฺคห

  • ปคฺฆรณ

นป. การไหลซึม, การเปียกโชก, การไหลออกมา

  • ปคฺฆรติ

ก. ไหลซึม, ไหลออก

  • ปฆณ

ป. ระเบียบ

  • ปฆาณ

ป. ดู ปฆณ

  • ปงฺก

ป. เปือกตม

  • ปงฺกช

นป. เกิดแต่เปือกตม, บัว

  • ปงฺเกรุห

นป. ดู ปงฺกช

  • ปงฺคุ, ปงฺคุล

ป., ค. ขาเขยก, คนพิการ

  • ปจติ

ก. หุง, ต้ม

  • ปจน

นป. การหุง, การต้ม

  • ปจรติ

ก. ประพฤติ, เที่ยวไป

  • ปจลายติ

ก. ง่วงนอน, พยักหน้า, หงุบหงับ, เคลิ้มหลับไป

  • ปจลายิกา

อิต. การง่วงเหงาหาวนอน, การเคลิ้มหลับไป

  • ปจาเปติ

ก. ให้หุง, ให้ต้ม

  • ปจารก

ป. ผู้ให้หุง, ผู้ให้ต้ม

  • ปจาลก

ค. หมุน, แกว่ง, เอน, เอียง

  • ปจินาติ

ก. สะสม, ก่อ, เก็บ

  • ปจุร

ค. เจริญ, มากมาย

  • ปจฺจกฺโกสติ

ก. ด่าตอบ, แช่งตอบ

  • ปจฺจกฺข

ค. ประจักษ์, ชัดเจน, แจ่มแจ้ง, แน่นอน

  • ปจฺจกฺขาติ

ก. กล่าวตู่, บอกปัด, ไม่ยอมรับ, บอกคืน

  • ปจฺจกฺขาน

นป. การกล่าวตู่, การบอกปัด, การบอกคืน

  • ปจฺจคฺฆ

ค. มีค่ามาก

  • ปจฺจงฺค

นป. ส่วนย่อย, สาขา

  • ปจฺจติ

ก. อันเขาหุงต้ม, ย่อมได้รับทุกข์

  • ปจฺจตฺต

ค. เฉพาะตัว

  • ปจฺจตฺถรณ

นป. การปูลาด, เครื่องปูเครื่องลาด

  • ปจฺจตฺถิก

ป. มีประโยชน์ขัดกัน, มีความต้องการขัดกัน, ข้าศึก, คู่แข่ง

  • ปจฺจน

นป. การหุงต้ม, การเดือดร้อน

  • ปจฺจนีก

ค. เป็นข้าศึกกัน, ตรงกันข้าม, ปัจนึก

  • ปจฺจานุภวติ

ก. เสวยผลตอบ, ได้รับ

  • ปจฺจานุโภติ

ก. ดู ปจฺจานุภวติ

  • ปจฺจนฺต

ค. สุดเขต, สุดแดน

  • ปจฺจนฺตวาสี

ป. ผู้อยู่สุดแดน

  • ปจฺจนฺตวิสย

ป. ประเทศชายแดน

  • ปจฺจนฺติม

ค. เกิดในที่สุดแดน

  • ปจฺจย

ป. เหตุ, เครื่องอาศัย

  • ปจฺจยาการ

ป. อาการแห่งเหตุ, การบังเกิดขึ้นแห่งเหตุ, การอาศัยกันเกิดขึ้น

  • ปจฺจยิก

ค. ควรไว้วางใจ, ควรเชื่อถือได้

  • ปจฺจยุปฺปนฺน

กิต. เกิดขึ้นแล้วจากเหตุ

  • ปจฺจรี

ป. แพ

  • ปจฺจเวกฺขณ

นป. การพิจารณา, การไตร่ตรอง

  • ปจฺจเวกฺขณา

อิต. ดู ปจฺจเวกฺขณ

  • ปจฺจเวกฺขติ

ก. พิจารณา, ไตร่ตรอง

  • ปจฺจสฺโสสิ

ก. ฟังแล้ว

  • ปจฺจากต

กิต. ไม่ทำตอบ, บอกปัด

  • ปจฺจาโกฏิต

กิต. ทุบ, รีด, บุ

  • ปจฺจาคจฺฉติ

ก. กลับมา

  • ปจฺจาคมน

นป. การกลับมา

  • ปจฺจาชายติ

ก. เกิด, กลับมาเกิด

  • ปจฺจาเทส

ป. การบอกคืน, ไม่ยอมรับ

  • ปจฺจามิตฺต

ป. ข้าศึก

  • ปจฺจาสึสติ

ก. หวัง, ปรารถนา, รอท่า

  • ปจฺจาหรติ

ก. นำมาคืน

  • ปจฺจุคฺคจฺฉติ

ก. ต้อนรับ

  • ปจฺจุคฺคมน

นป. การต้อนรับ

  • ปจฺจุฏฺาติ

ก. ลุกขึ้นรับ

  • ปจฺจุฏฺาน

นป. การลุกขึ้นรับ, การนับถือ

  • ปตฺต

(นปุ.) การตก, การตกไป. ปตฺ ปตเน, โต.

  • ปตฺตกลฺล

(วิ.) คล่องถึงที่แล้ว.

  • ปตฺตคาห

(ปุ.) การถือบาตร, การประคองบาตร การอุ้มบาตร

  • ปตฺตงฺค

(วิ.) อันบุคคลย้อมแล้วด้วยจันทน์แดง วิ. ปตฺตงฺเคน รตฺตํ วตฺถํ ปตฺตงฺคํ ณ ปัจ. ราคาทิตัท.

  • ปตฺตชีว

(ปุ.) ต้นไทรใหญ่.

  • ปตฺตชีวก

(วิ.) ผู้ถึงแล้วซึ่งการเลี้ยงชีพ วิ. ชีวิกํ ปตฺโต ปตฺตชีวโก. กลับบทหน้าไว้หลัง รูปฯ ๓๓๖.

  • ปตฺตโธวน

(นปุ.) น้ำสำหรับล้างซึ่งบาตร, น้ำล้างบาตร.

  • ปตฺตปาล

(ปุ.) มีดใหญ่.

  • ปตฺตปาลี

(ปุ.) กรรไกร.

  • ปตฺตปิธาน

(นปุ.) วัตถุสำหรับปิดซึ่งมาตร, ฝาบาตร.

  • ปตฺตปิณฺฑิกงฺค

(นปุ.) องค์แห่งภิกษุผู้มีการถือเอาอาหารในบาตรเป็นวัตร, องค์แห่งภิกษุผู้ถือการฉันอาหารในบาตรเป็นวัตร, องค์แห่งภิกษุผู้ถือการฉันเฉพาะในบาตร เป็นวัตร, ปัตตปิณฑิกังคะ ชื่อธุดงค์อย่างที่ ๖ ในธุดงค์ ๑๓.

  • ปตฺตปูฏ

(ปุ.) ห่อแห่งใบ, ถุงบาตร, ถลกบาตร.

  • ปตฺตยาน

(นปุ.) สัตว์ผู้ไปด้วยปีก, นก. วิ. ปตฺเตน ยาตีติ ปตฺตยาโน. ยา คติยํ, ยุ.ปตฺตํ ยานํ เอตสฺสาติ ปตฺตยาโน (มีปีกเป็นยาน). ณ ปัจ. ตทัสสัตถิตัท.

  • ปตฺตวก

(ปุ.) ขี้เหล็ก, บอระเพ็ด.

  • ปตฺตวงฺคิ

(ปุ.) เห็ด. ปตฺต +วงฺก+อิปัจ. แปลง ก เป็น ค.

  • ปตฺตาธาร

(ปุ.) เชิงบาตร, ตีนบาตร.

  • ปตฺตานึก

(ปุ.) คนสี่คนมีศัตราพร้อม ชื่อ ปัตตานีกะ, พลเดินเท้า, ปัตตานีกะ, ปัตตานึก. เป็น ปตฺตาณีก บ้าง.

  • ปตฺตานุโมทนา

(อิต.) ความยินดีตามซึ่งส่วนบุญอันถึงแล้ว, การอนุโมทนาซึ่งส่วนบุญ อันมาถึงแล้ว. ปตฺตาปตฺติ + อนุโมทนา. การอนุโมทนาส่วนบุญที่ผู้อื่นให้แล้ว ทินฺนปตฺติ + อนุโมทนา ลบ ทินฺน, การ อนุโมทนาส่วนบุญ ปตฺติ + อนุโมทนา.

  • ปตฺตานุโมทนามย

(วิ.) (บุญ) สำเร็จด้วยความยินดีตามซึ่งส่วนบุญอันถึงแล้ว, ฯลฯ.

  • ปตฺตาฬหก

(ปุ.) การเล่นตวงทรายด้วยใบไม้.

  • ปตฺติ

(ปุ.) ทหารเดินเท้า, พลเดินเท้า, ทหารราบ, กองพลราบ. วิ. ปตฺตีติ ปตฺติ. ปตฺ คมเน, อิ, ทฺวิตฺตํ. ปเทน อตตีติ วา ปตฺติ. ปทปุพฺโพ, อตฺ สาตจฺจคมเน, อิ, อโลโป, ทสฺส โต. คนกล้าหาญ ก็แปล.

  • ปตฺติก

(วิ.) ผู้ไปด้วยเท้า. ปทสา คตา อิก สกัด.

  • ปตฺติการก

(ปุ.) ทหารราบ, กองเดินเท้า.

  • ปตฺติทาน

(นปุ.) การให้ส่วนบุญ. การให้บุญ.

  • ปตฺติทานมย

(วิ.) สำเร็จด้วยการให้ส่วนบุญ.

  • ปตฺตี

(ปุ.) ลูกธนู, ลูกศร, ลูกปืน. ปตฺต+ อีปัจ.

  • ปตฺตุณฺณ

(นปุ.) ผ้าโกเสยยะที่ซักแล้ว โกเสยฺย เมว โธตํ ปตฺตุณณํ นาม. เมืองแขก, ผ้าเมืองแขก, ผ้าที่เกิดในเมืองปัตตุณณรัฐ วิ. ปตฺตุณฺณรฏฺเฐ ชาตตฺตา ปตฺตุณฺณํ.

  • ปตฺเตยฺย

(วิ.) อัน...ควรถึง วิ. ปาตพฺพนฺติ ปตฺเตยฺยํ. ปทฺ คติยํ, เตยฺโย.

  • ปตฺถ

(ปุ.) ปัตถะ ชื่อมาตราตวง ๔ กุฑุวะ หรือ ๔ ปสตะ เป็น ๑ ปัตถะ, แล่ง, กอบคือ ๒ ฟายมือ, ทะนาน.

  • ปตฺถนา

(อิต.) ความมุ่งหมาย, ความต้องการ, ความอยากได้, ความปรารถนา. ปตฺถยาจนายํ, ยุ, อิตถิยํ อา. ส. ปรารถนา.

  • ปตฺถร

(นปุ.) การลาด, การปู, เครื่องลาด, เครื่องปู, ที่นอน. ปปุพฺโพ. ถรฺ สนฺถรเณ, อ.

  • ปตฺถทฺธ

(วิ.) ปั้นปึ่ง (วางท่าเฉยไม่พูดจา), เย่อหยิ่ง, ไม่พอใจ, ไม่ใยดีด้วย. ป + ถทฺธ ศัพท์ ซ้อน ตฺ.

  • ปตฺถาว

(ปุ.) โอกาส, ครั้ง, คราว, หน, รุ่น, ต้นเหตุ. ปปุพฺโพ, ถุ อภิตฺถเว,โณ. ตฺสํโยโค.

  • ปตฺถิว

(ปุ.) บุคคลผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน, พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน. วิ. ปถวิยา อิสฺสโร ปตฺถิโว. ปถวี + ณ ปัจ. ราคาทิตัท. แปลง ถ เป็น ตฺถ แปลง อ ที่ ถ เป็น อิ ลบ อี ที่ วี ลบ ณฺ เหลือ อ วฺ อาศัย อ.

  • ปถ

(ปุ.) ทาง, หนทาง, ถนน, คลอง, แถว, แนว, ถิ่น. วิ. ปถติ เอตฺถาติ ปโถ. ปถติ อเน นาติ วา ปโถ. อุปฺปนฺนกิจฺจากิจฺเจหิชเนหิ ปถียตีติ วา ปโถ. ปถฺ คติยํ, อ. ถ้ามาคู่กับ อุปถ อุปฺปถ ทางผิด แปล ปถ ว่า ทางถูก.

  • ปถทธิ

(อิต.) ทางเดินได้ตลอด. ทางไม่ตัน. ปถ+อทฺธิ.

  • ปถน

(นปุ.) การไป, การถึง, การเป็นไป. ปถฺ คติยํ, ยุ. ความแผ่ไป, ความพิสดาร, ความกว้างขวาง. ปถฺ วิตฺถาเร, ยุ.

  • ปถพฺย

(นปุ.) ดิน, แผ่นดิน. ปถวี + ณ ปัจ. ภาวตัท. สกัด รัสสะ อี เป็น อิ แปลง อิ เป็น ย วฺ เป็น พฺ.

  • ปถวี

(อิต.) ดิน, แผ่นดิน. ปุถฺ วิตฺถาเร, กฺวิ, ออาคโม. แปลง ปุถฺ เป็น ปุถุ แปลง อุ เป็น อว อุ ที่ ปุ เป็น อ อี อิต. อถวา,ปถวติ เอตฺถา ติ ปถวี. ปปุพฺโพ, ถวฺ คติยํ. สพฺพตฺถ ปตฺถ รตีติ วา ปถวี. ปปุพฺโพ, ถรฺ สนฺถรเณ, รสฺส โว. รูปฯ ๖๖๐ แปลง ปุถ เป็น ปุถุ, ปถ. ที่เป็น ปวี เพราะแปลง ถ เป็น .

  • ปถาวี ปถิก

(ปุ.) คนไปในหนทาง, คนไปสู่ หนทาง, คนเดินทาง วิ. ปเถ ปถํ วา คจฺฉตีติ ปถาวี. วี ปัจ. ทีฆะ อ ที่ ถ เป็น อา. อภิฯ ลง วี ปัจ.รูปฯ และ โมคฯ ลง อาวี ปัจ. ศัพท์ หลัง วิ. เหมือน ปถาวี. อภิฯ ลง อิก ปัจ.รูปฯ ลงณิก ปัจ.

  • ปถม

(วิ.) ก่อน, แรก, เบื้องต้น, ครั้งแรก, ทีแรก, เริ่มแรก, ดั้งเดิม, ต้น, เบื้องต้น, เป็นประธาน. ดู ปม ด้วย.

  • ปถิต

(วิ.) ปรากฏ, มีชื่อเสียง. ปถฺ วิขฺยาเต, โต, อิอาคโม.

  • ปท

(นปุ.) ปทะ ชื่อของพระนิพพาน, พระ นิพพาน. วิ. อริเยหิ ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา คนฺตพฺพตฺตา ปทํ.

  • ปทกฺขิณ

(วิ.) ดี, เจริญ, รุ่งเรือง, สุจริต, ( ตรง ซื่อ ซื่อตรง ไม่เอนเอียง จริง).

  • ปทค

(ปุ.) ทหารเดินเท้า, พลเดินเท้า, ทหาร ราบ. วิ. ปเทหิ คจฺฉตีติ ปทโค. กฺวิ ปัจ.

  • ปทจร

(ปุ.) คนเที่ยวไปด้วยเท้า, คนเดินเท้า, การเที่ยวไปด้วยเท้า, การไปด้วยเท้า, บทจร. ไทยใช้ บทจร เป็นกิริยาว่าเดินไป.

  • ปทเจติย

(นปุ.) พระเจดีย์คือรอยแห่งพระบาท ( รอยเท้าของพระพุทธเจ้า ) .

  • ปทฏฺาน

(วิ.) เป็นเหตุใกล้.

  • ปทน

(นปุ.) การไป, การถึง, การดำเนินไป, ความเป็นไป. ปทฺ คติยํ, ยุ.

  • ปทปรม

(วิ.) มีบทเป็นอย่างยิ่ง, ปทปรมะ ( โง่จนสั่งสอนไม่ได้ ) .

  • ปุญฺญ

น. บุญ, บุนย์. ส. ปุนฺย

สารบัญ ขึ้นเล่ม ผ.

[แก้ไข]

(ปุ.) ลม, การบูชา, การเซ่นสรวง, ความโกรธ.

  • ผคฺคว

(ปุ.) ขี้เหล็ก, บอระเพ็ด. วิ. ยํ วาตํ คณฺหาตีติ ผคฺคโว. ผปุพฺโพ, คหฺ คหเน, อ, หสสฺ โว.

  • ผคฺคุน

(ปุ.) เดือน ๔, มีนาคม, เดือนมีนาคม, อภิฯ วิ. ผคฺคุนิยา ปริปุณฺเณนฺทุยุตฺตาย ยุตฺโต มาโสผคฺคุโน. บท ปริปุณฺเณฯ ตัดบทเป็น ปริปุณฺณ+อินทฺ+ยุตฺต. รูปฯ ๓๖๒ วิ. ผคฺคุนิยา ยุตฺโต มาโส ผคฺคโน. เป็น ผคฺคุณ เพราะแปลง น เป็น ณ บ้าง.

  • ผคฺคุนมาส

(ปุ.) เดือนอันมีพระจันทร์เสวยนักษัตรผคฺคุนี, เดือนประกอบ ด้วยผัคคุนฤกษ์, เดือน ๔, มีนาคม, เดือนมีนาคม. เป็น ผคฺคุณมาส บ้าง.

  • ผคฺคุนี

(อิต.) ผัคคุนี ชื่อดาวฤกษ์กลุ่มที่ ๑๑ วิ. ผลํ คณฺหาเปตีติ ผคฺคุนี. ผลปุพฺโพ, คหฺ อุปาทาเน, ยุ, อี, ลสฺส โค, หสฺส อุ. แปลง ยุ เป็น อณ เป็น ผคฺคุณี บ้าง. หรือลบที่สุดธาตุแปลง อ ที่ ค เป็น อุ ก็ได้.

  • ผคฺคุ

ป. สมัยอดอาหาร

  • ผคฺคุณ

ป. เดือนผัคคุณ, เดือนที่ ๔ ทางจันทรคติ (ราวเดือนกุมภาพันธ์ – มีนาคม)

  • ผคฺคุณี

อิต. ดาวผัคคุณี, ชื่อดาวนักษัตรกลุ่มหนึ่ง

  • ผณ

(นปุ.) แง่ง, แผ่น, แม่เบี้ย, พังพาน. ผณฺ คติยํ, อ.

  • ผณก

(นปุ.?) หวี.

  • ผณิชฺชก

(ปุ.) เฉียงพร้ามอญ ชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่ง กิ่ง ใบ และต้นสีม่วงดำ ใช้ทำยา เฉียงพร้ามอง ก็เรียก. วิ. ผณึ ชยตีติ ผณิชฺชโก. ผณีปุพฺโพ, ชี ชเย, อ. แปลง อี เป็น เอ เอ เป็น อย แปลง ย เป็น ก เป็น ผณิชฺฌก โดยแปลง ชฺ เป็น ฌฺ บ้าง. ผักคราด ตะไคร้ แมงลัก ก็ว่า.

  • ผณี

(ปุ.) สัตว์มีแม่เบี้ย, งู.

  • ผนฺทน

(วิ.) ไหว, สั่น, เคลื่อน, เต้นตุบๆ, เขม่น, โยกโคลง. ผทิ กิญฺจิจลเน, ยุ.

  • ผนฺทน ผนฺทนรุกฺข

(ปุ.) ตะคร้อ สะคร้อ ชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่ง ต้นสูงใหญ่ ผลคล้ายมะไฟ มีรสเปรี้ยว.

  • ผนฺทติ

ก. ดิ้นรน, สั่นสะเทือน, หวั่นไหว, ตื่นเต้น

  • ผนฺทิต

ค. ดู ผนฺทน ๒

  • ผนฺทิตตฺต

นป. ดู ผนฺทน ๑

  • ผรณ

(วิ.) แผ่ไป, ซ่านไป, ซาบซ่าน. ผรฺ ผรเณ, ยุ.

  • ผรณา

(อิต.) บ้าง.

  • ผรณาปีติ

(อิต.) ปริติอันแผ่ไป, ฯลฯ, ผรณาปีติ ชื่อปีติที่เกิดแล้วทำให้รู้สึกซาบซ่านไปทั่วร่างกาย.

  • ผรสุ

(ปุ.) พร้ามีด้าม, ผึ่ง, ขวาน, ขวานถาก. วิ. ปเร ชเน อุสาเปตีติ ผรสุ. ปรปุพฺโพ, สสุหึสายํ, อุ, ปสฺส โผ, สโลโป จ. หรือตั้ง สุธาตุในความเบียดเบียน. เป็น ปรสุ โดยไม่แปลง ป เป็น ผ บ้าง. ว่าเป็น อิต. ก็มี.

  • ผรุส

(วิ.) ขรุขระ, หยาบ, หยาบคาย, อย่างหยาบ, ปอน, เศร้าหมอง.

  • ผรุสวาจา

(อิต.) วาจาหยาบ คำหยาบ.

  • ผรุสวาท

(ปุ.) วาจาหยาบ, คำหยาบ, วาทหยาบ, คำด่า, ผรุสวาท.

  • ผล

(นปุ.) เครื่องหมายบุรุษ, เครื่องหมายสตรี, นิมิตบุรุษ, นิมิตสตรี, อวัยวะสืบพันธุ์ (ของบุรุษ-สตรี). วิ. ผลติ เอเตน ปุตฺตนฺติ ผลํ. ผล. นิปฺผตฺติยํ, อ.

  • ผลก

(นปุ.) โล่, กระดาน, แผ่น, แผ่นกระดาน. ผลฺ วิสรเณ, ณฺวุ.

  • ผลคณฺฑ

(ปุ.) ช่างไม้. ดู ปลคณฺฑ ด้วย.

  • ผลวนฺตุ

(วิ.) มีผล. ผล+วนฺตุ ปัจ.

  • ผลวิปาก

(ปุ.) ความสุกวิเศษแห่งผล, ความสุกวิเศษแห่งผลแห่งกรรม.

  • ผลสมาปตฺติ

(อิต.) สมาบัติอันประกอบพร้อมแล้วด้วยผล.

  • ผลาผล

(นปุ.) ผลไม้และวัตถุมิใช่ผลไม้, ผลและผลอันเจริญ, ผลน้อยและผลใหญ่, ผลเล็กและผลใหญ่, ผลเล็กใหญ่.

  • ผลิก

(ปุ.) แก้วผลึก ชื่อแก้วหินอย่างหนึ่งมีสีขาวใส.

  • ผลิกา

(อิต.) แก้วผลึก ชื่อแก้วหินอย่างหนึ่งมีสีขาวใส.

  • ผลิกภาชน

(นปุ.) แก้วน้ำ.

  • ผลิน ผลี

(วิ.) มีผล. อิน, อี ปัจ.

  • ผลุ ผฬุ

(นปุ.) ข้อ, ข้อไม้, ปล้อง. ผลฺ วิสรเณ, อุ.

  • ผสฺส

(ปุ.) อันกระทบ, อันถูกต้อง, การกระทบ, การถูกต้อง, ความกระทบ, ความถูกต้อง. วิ. ผุสนํ ผสฺโส. ผัสสะ อารมณ์ วิ. ผุสิยเตติ ผสฺโส ผุสิตพฺโตติ วา ผสฺโส. ผุสฺ สมฺผสฺเส, อ, ผสสฺส ผสฺโส (แปลง ผุส เป็น ผสฺส). อภิฯ. รูปฯ ๕๖๑ ลง ณ ปัจ. สัมปยุตตธรรม ประกอบด้วยสิ่งนั้น ชื่อผัสสะแต่ละอย่าง เช่น ตากระทบรูป เป็นต้น.

  • ผสฺสน

(นปุ.) อันกระทบ, ฯลฯ, ความถูกต้อง. ยุ ปัจ. แปลว่า การถือ ก็มี.

  • ผสฺสาหาร

(ปุ.) อาหารคือผัสสะ.

  • ผฬุ

(นปุ.) ข้อ, ข้อไม้, ปล้อง. ส. ผฑุ

  • ผาณิต

(นปุ.) น้ำอ้อย, น้ำตาล, น้ำอ้อยงบ. ผาณฺ คติยํ, ติ, อิ อาคโม.

  • ผาติ

(อิต.) อันทวี, อันทวีขึ้น, อันเจริญ, อันเจริญขึ้น, อันเพิ่ม, อันเพิ่มขึ้น, การทวี, ฯลฯ, ความทวี, ฯลฯ. ผา ผายฺ วา วุฑฺฒิยํ, ติ. ถ้าตั้ง ผายฺ ธาติพึงลบ ยฺ. การผ่า, การตัด, การฉีก, การแหก, การแยก, การแบ่ง. ผา ผาลเน, ติ.

  • ผาติกมฺม

(นปุ.) การทำให้เจริญ, ผาติ กรรม ชื่อคำที่ใช้ในวินัยสงฆ์ว่าด้วยการจำหน่ายครุภัณฑ์ โดยเอาของสงฆ์ที่เลวกว่า (มีค่าน้อยกว่า) แลกของดี (มีค่ามากกว่าให้สงฆ์) ฯลฯ.

  • ผารุส ผารุสก

(ปุ.) มะปราง, ลิ้นจี่?

  • ผารุสก

(นปุ.) ผารุสกะ ชื่อสวนหรือป่าของท้าวสักกะ, สวนหรือป่าของพระอินทร์. วิ. ผารุสการนํ ยตฺถ สนฺติ ตํ ผารุสกํ. ณ ปัจ.

  • ผาล

(ปุ.) ผาล ชื่อเหล็กสำหรับสวมหัวหมู เครื่องไถ. วิ. ภูมึ ผาลตีติ ผาโล. ผาลฺ วิเลขเณ, โณ. ผาลยติ ภูมึ เยน โส ผาโล.

  • ผาลน

(นปุ.) การผ่า, ฯลฯ, การทำลาย. ผลฺ วิทารเณ, ยุ, ทีโฆ จ.

  • ผาลุสก

(นปุ.) ลิ้นจี่.

  • ผาสิกา

(อิต.) สีข้าง, ซี่โครง. ปา รกฺขเณ, สุ, ปสฺส โผ, อุสฺสิตฺตํ, สกตฺเถ โก, อิตฺถิยํ อา.

  • ผาสุ

(นปุ.) ความอิ่มใจ, ความพอใจ, ความยินดี, ความสำราญ, ความสุข, ความสบาย. ผสฺสฺ สินิเยฺห, ณุ. ลบ สฺ สังโยคทีฆะต้นธาตุ. อภิฯ และฎีกา อภิฯ

  • ผาสุก

(ปุ.) ความอิ่มใจ, ฯลฯ. ก สกัด. ส. ผาสุก.

  • ผาสุกา

(อิต.) สีข้าง, ซี่โครง. ปา รกฺขเณ, สุ, ปสฺส โผ, สกตฺเถ โก, อิตฺถิยํ อา.

  • ผาสุลิกา

(อิต.) สีข้าง, ซี่โครง. รากศัพท์เหมือนผาสุกา ต่างแต่ลง ลิ อาคมหน้า ก. อภิฯ

  • ผาสุวิหารธมฺม

(ปุ.) ธรรมเป็นเครื่องอยู่สบาย, ธรรมเป็นที่อยู่สบาย.

  • ผาฬน

(นปุ.) ดู ผาลน. ส. ผาฑน

  • ผิต ผีต

(วิ.) แผ่ไป, เผล็ต, บาน, แพร่หลาย, มั่งคั่ง, ผึ่งผาย, กว้าง, กว้างขวาง. ผิ คมเน, โต. ศัพท์หลังทีฆะ.

  • ผิตก ผีตก

(วิ.) แผ่ไป, ฯลฯ. ก สกัด.

สารบัญ ขึ้นเล่ม พ.

[แก้ไข]

  • พล

(นปุ.) ใบ, ใบไม้, ส่วน, ส่วนแบ่ง,ฝัก, ฝักดาบ, ท่อน, ตอน, กลีบ, กลีบดอกไม้. วิ. ทลตีติ ทลํ วิกสเน, อ. เป็น ทลฺล บ้าง ส. ทล.

  • พก

(ปุ.) นกยาง, นกยางโทน ชื่อนกยางชนิดหนึ่ง. วิ. วกติ โคจรํ อาททาตีติ พโก. วกฺ อาทาเน, อ, วสฺส โพ. เวสฯ เป็น พกฺอาทาเน.

  • พกสกุณิกา

(อิต.) นกยางตัวเมีย, นางนกยาง.

  • พกุล

(ปุ.) ไม้พิกุล, ต้นพิกุล. ดู วกุล ด้วย.

  • พตฺตีส

(อิต.) สามสิบสอง. ทฺวิ+ตึส แปลง ทฺวิ เป็น พา รัสสะ ซ้อน ตฺ.

  1. พทร

(วิ.) ทำลายซึ่งความกระวนกระวายอันเป็นไปทั่วแล้ว, อันทำลายซึ่งความเร่าร้อนอันเป็นไปทั่วแล้ว. ปวตฺตปุพฺโพ, ทร วิทารเณ, อ, ลบ วตฺต แปลง ป เป็น พ.

  • พทรา พทรี

(อิต.) ฝ้าย, พุทรา, ต้นพุทรา, กระเบา. พทฺ เถริเย, อโร. อา อี อิต.

  • พทฺท

(วิ.) งาม, ดี, เจริ, รุ่งเรือง, ผุดผ่อง, ประเสริฐ, สุข, สบาย, สำราญ. ภทิ กลฺยาเณ, โท. แปลง ภ เป็น พ.

  • พทฺธ

(ปุ.) บ่วง. พนฺธฺ พนฺธเน, โต. แปลง ต เป็น ทฺธ ลบ นฺธฺ.

  • พทฺธเวร

(นปุ.) การผูกเวร. เวร+พทฺธ กลับบทหน้าไว้หลัง.

  • พทฺธสีมา

(อิต.) เขตอันสงฆ์ผูกแล้ว, แดนอันสงฆ์ผูกแล้ว, พัทธสีมา คือเขตแดนที่สงฆ์กำหนดขึ้น มีศิลาเป็นต้น เป็นครื่องหมายเขต.

  • พทฺธา

(อิต.) การตี, การประหาร, การทำให้ปั่นป่วน, การเบียดเบียน, ความหยิ่ง. พาธฺ วิโลลเน, โต. แปลง ต เป็น ทฺธ ลบ ธฺ รัสสะ อา เป็น อ.

  • พธก

(วิ.) ผู้ผูก, ฯลฯ. พธฺ พนฺธเน, ณฺวุ.

  • พธิร

(ปุ.) คนหนวก. พนฺธฺ พนฺธเน, อิโร, นฺโลโป. พธฺ พนฺธเน วา, อิโร.

  • พนฺธ

(ปุ.) บ่วง, บ่วงผูก.

  • พนฺธกรณี

(ปุ.) ข้อผูกพัน.

  • พนฺธกี

(อิต.) หญิงไม่ดี วิ. พนฺธน มนุพนฺธํ กายตีติ พนฺธกี.

  • พนฺธน

(นปุ.) การผูก, ฯลฯ, การจำ, การจองจำ, เครื่องผูก, เครื่องจองจำ, จั่น, ห่วง, บ่วง, แร้ว. ยุ ปัจ.

  • พนฺธนสุตฺตก

(วิ.) อันเป็นด้ายถัก.

  • พนฺธนการ

(ปุ.) การจองจำ.

  • พนฺธนาคาร

(ปุ. นปุ.) เรือนเป็นที่จองจำ, เรือนจำ, ตะราง (ที่คุมขังนักโทษ).

  • พนฺธนาลย

(ปุ.) เรือนเป็นที่จองจำ, เรือนจำ, ตะราง (ที่คุมขังนักโทษ).

  • พนฺธนาคาริก

(ปุ.) คนผู้อยู่ในเรือนเป็นที่จองจำ, นักโทษ. วิ. พนฺธนาคาเร วสตีติ พนฺธนาคาริโก. คนปกครองเรือนจำ วิ. พนฺธนาคารํ ปาเลตีติ พนฺธนาคาริโก. ณิกปัจ. ราคมทิตัท.

  • พนฺธปตฺต

(นปุ.) ใบผูกพัน, ใบกู้, พันธบัตร.

  • พนฺธว

(ปุ.) ญาติ, มิตร. พนฺธุ เยว พนฺธโว. แปลง อุ เป็น อว.

  • พนฺธุ

(ปุ.) พวกพ้อง, พงศ์, พงศ์พันธุ์, ญาติ, ญาติพี่น้อง, วงศ์, วงศ์วาน. วิ. พนฺธตีติ พนฺธุ. พนฺธียติ สิเนหภาเวนาติ วา พนฺธุ. พนฺธฺ พนฺธเน, อุ, ณุ วา. อตฺตนิ ปรํ พนฺธตีติ วา พนฺธุ. อยํ อมุหากํ วํโสติ สมฺพนฺธิตพฺพฏฺเน เปมพนฺธเนน พนฺธตีติ วา พนฺธุ.

  • พนฺธุก พนฺธูก

(ปุ.) ชบา. พนฺธฺ พนฺธเน, อุ, สตฺเถ โก. ศัพท์หลังทีฆะ.

  • พนฺธชีว พนฺธชีวก

(ปุ.) ชบา. พนฺธุ เอว ชีวโก พนฺธุชีวโก.

  • พนฺธม

(ปุ.) พันธุมะ ชื่อพระเจ้าแผ่นดิน.

  • พนฺธุมตี

(อิต.) พันธุมดี ชื่อเมือง.

  • พนฺธุล

(ปุ.) พันธุละ ชื่อพระเจ้าแผ่นดิน.

  • พปฺป

(ปุ.) น้ำตา วิ. วปติ พหิ หทยคตโสเกนาติ พปฺโป. วปฺ นิกฺขมเน, โป, วสฺส โพ.

  • พพฺพุ

(ปุ.) เสือปลา, แมว, พังพอน. พพฺพฺ คติยํ, อุ.

  • พฺยคฺฆ

(ปุ.) เสือ, เสือลาย, เสือโคร่ง, ปีขาล. วิ. วีนํ หนฺตฺวา อาฆายตีติ วฺยคฺโฆ พฺยคฺโฆ วา. ฆา คนฺโธปาทาเน, โณ.

  • พฺยคฺฆสวจฺฉร

(ปุ. นปุ.) ขาล, ปีขาล, ปีเสือ.

  • พฺยคฺฆี

(อิต.) มะอึก วิ. ภยกรณวเสน พฺยคฺฆสทิสตาย พฺยคฺฆี. อี ปัจ.

  • พฺยคฆีนส

(ปุ.) เหยี่ยว, นกเหยี่ยว. สตฺตานํ หึสนโต พฺยคฺโฆ วิย พฺยคฺฆี, สตฺเตนาเสตีตินโส. พฺยคิฆี เอว นโส พฺยคฺฆีนโส.

  • พฺยฺชน

(วิ.) เป็นเครื่องให้ปรากฏ.

  • พฺยฺชสโยค

(ปุ.) การซ้อนกันของพยัญชนะ, พยัญชนสังโยค คือพยัญชนะที่ใช้ซ้อนกันได้ตามกฎเกณฑ์ หรือพยัญชนะที่เป็นตัวสกดตามอักขรวิธี.

  • พฺยฺชนโส

(อัพ. นิบาต) โดยลักษณะ, ฯลฯ.

  • พฺยตฺต

(วิ.) ผู้เป็นไปวิเศษ, ปรีชา, ฉลาด, เฉียบแหลม, แจ้ง แจ่มแจ้ง. วิเสส+อทฺ ธาตุในความเป็นไป ต ปัจ.

  • พฺยตฺตวาจา

(อิต.) วาจาของบุคคลผู้มีปรีชา, ฯลฯ, วาจาฉลาด, ฯลฯ.

  • พฺยตฺตย

(ปุ.) ความแปรปรวน, ความตรงกันข้าม. วิ อติปุพฺโพ, อยฺ คมเน, อ. แปลง อิ ที่ วิ เป็น ย แมลง วฺ เป็น พ. ลบ อิ ที่ ติ บวก อย ซ้อน ตฺ.

  • พฺยตฺติ

(อิต.) ความฉลาด, ฯลฯ, ความจัดเจน, ความจัดจ้าน, ความประจักษ์แจ้ง, ความปรากฏ. วิปุพฺโพ, อทฺ คติยํ, ติ. แปลง ติ เป็น ตฺติ ลบ ทฺ หรือ คง ติ ไว้แปลง ทฺ เป็น ตฺ ก็ได้.

  • พฺยตฺติราค

(ปุ.) สีแดงเรื่อ, แดงเรื่อ.

  • พฺยติเรก

(วิ.) แปลกออกไป. วิ+อติ+เอก รฺ อาคม.

  • พฺยถน

(วิ.) เป็นทุกข์, ลำบาก, รบกวน, สะดุ้ง, กลัว, ไหว, สั่น, รัว, สั่นรัว.

  • พฺยธ

(ปุ.) การเจาะ, การแทง, การไช. วิธฺ วิชฺฌเน, อ.

  • พฺยนฺติภูต

(วิ.) เป็นของมีที่สุดไปปราศแล้ว, เป็นของหมดสิ้นไป. พฺยนฺติ+ภูต.

  • พฺยนฺตีกรณ

(นปุ.) การทำให้สิ้นสุด. พฺยนฺต+กรณ อี อาคม หรือแปลง อ ที่ ต เป็น อี.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ภ.

[แก้ไข]

(ปุ.) ผึ้ง, แมลงภู่.

  • ภกมฺปิ

(นปุ.?) หวั่นไหว. ปปุพฺโพ, กปิ จลเน, อิ. แปลง ป เป็น ภ.

  • ภกุฏิ

(อิต.) สยิ้วหน้า. ปปุพฺโพ, กุฏฺ โกฏิลฺเล, อิ.

  • ภกฺข

(ปุ. นปุ.) การกิน, การเลี้ยง, ของกิน, ของบริโภค, อาหาร, ภักษ์, ภักษา. ภทฺขฺ อทเน, อ. ส. ภกฺษ.

  • ภกฺขา

(อิต.) การกิน, การเลี้ยง, ของกิน, ของบริโภค, อาหาร, ภักษ์, ภักษา. ภทฺขฺ อทเน, อ. ส. ภกฺษ.

  • ภกฺขก

(วิ.) โลภอาหาร, จะกละ, ตะกละ. ภกฺข อทเน, ณฺวุ.

  • ภกฺขณ ภกฺขน

(วิ.) กิน, เคี้ยว, เคี้ยวกิน, กัดกิน, บริโภค.

  • ภกฺขติ

ก. กิน, เลี้ยง

  • ภกฺขน

นป. การกิน

  • ภกฺเขติ

ก. ดู ภกฺขติ

  • ภค

(นปุ.) นิมิตสตรี, เครื่องหมายเพศของสตรี. วิ. ภชนฺตยสฺมินฺติ ภคํ. ภชฺ เสวายํ, อ. ชสฺส โค.

  • ภคณฺฑ ภคนฺท

(วิ.) รด, ราด, โปรย, รดน้ำ. ภคณฺฑฺ ภคนฺทฺ จ เสจเน, อ.

  • ภคณฺฑล ภคนฺทล

(นปุ.) ริดสีดวง, บานทะโรค. ภคณฺฑ ภคนฺทฺ ธาตุ อล ปัจ. อภิฯ เป็น ภคนฺทฬา และ แปลง ล เป็น ร เป็น ภคนฺทร บ้าง.

  • ภคณฺฑลา ภคนฺทลา

(อิต.) ริดสีดวง, บานทะโรค. ภคณฺฑ ภคนฺทฺ ธาตุ อล ปัจ. อภิฯ เป็น ภคนฺทฬา และ แปลง ล เป็น ร เป็น ภคนฺทร บ้าง.

  • ภควนฺตุ

(ปุ.) พระผู้มีพระภาคเจ้า. ศัพท์นี้ใช้เป็นพระนามของพระพุทธเจ้าเท่านั้น และใช้เป็น ๓ วจนะ คือ เอกวจนะ ท๎วิวจนะ และ พหุวจนะ ใช้เป็นพระนามของพระพุทธเจ้าทั้งปวงด้วย ที่เป็น อาลปนะ แปลว่า พระพุทธเจ้าข้า ได้. พระนามนี้มีอรรถมากตามธาตุ. ภชฺ เสวายํ ภาชเน จ ทาเน จ. ภญฺชฺ อวมทฺทเน, วนฺตุ ปัจ. แปลง ช เป็น ค ถ้าตั้ง ภญฺชฺ ธาตุ พึงลบ ญฺ สังโยค. ไตร. ๒๙, ๓๐.

  • ภคินี

(อิต.) พี่น้องหญิง, พี่หญิง, น้องหญิง. ภชฺ เสวายํ, อ, ชสฺส โค, อิตฺถิยํ อินี.

  • ภคินีปติก ภคินีสามิ

(ปุ.) พี่เขย, น้องเขย.

  • ภคุ

(ปุ.) ภคุ ชื่อฤาษีผู้แต่งมนต์ตน ๑ ใน ๑๑ ตน วิ. ภํ นกฺขตฺตํ คจฺฉติ ชานาตีติ ภคุ, ภปุพฺโพ, คมฺ คติยํ, อุ. ลบที่สุดธาตุ. ภรตีติวา ภคุ. ภรฺ ภรเณ, คุ, รฺโลโป.

  • ภคฺย

(นปุ.) ความเป็นแห่งส่วน, ความเป็นแห่งบุคคลผู้มีส่วน. ภาค+ณฺย ปัจ. ภาวตัท. รัสสะ อา เป็น อ หรือ ภค+ณฺย.

  • ภคฺค
  • ภคนฺทลา

อิต. โรคริดสีดวง

(ปุ.) ภัคคะ ชื่อชนบท ๑ ใน ๒๑ ของอินเดียโบราณ, ภญฺช อวมทฺทเน, อ. แปลง ญฺช เป็น คฺค.

  • ภงฺค

(ปุ.) ระลอก, คลื่น, ภังคะ, ภางค์. วิ. สยเมว ภิชฺชตีติ ภงฺโค. ภญฺชฺ อวมทฺทเน, อ. แปลง ช เป็น ค ญฺ เป็น นิคคหิต แล้วแปลงเป็น งฺ. จันทร์กะพ้อ ชื่อพรรณไม้ชนิดหนึ่ง ดอกขาวคล้ายดอกพะยอมหอมคล้ายดอกจันทน์?.

  • ภงฺคกฺขณ

ป. ขณะหรือเวลาที่สลายไป

  • ภงฺคาปุปสฺสนา

อิต. ปัญญาพิจารณาการแตกทำลาย

  • ภจฺจ

(ปุ.) สัตว์อันบุคคลพึงเลี้ยง, บ่าว, ไพร่, บ่าวไพร่, ข้าใช้, คนรับใช้, คนใช้, อำมาตย์. วิ. ภรียตีติ ภจฺโจ. ภรฺ ธารณโปสเนสุ, ริจฺจปจฺจโย. ลบ รฺ, รฺ และ อิ. ภริตพฺโพติ วา ภจฺโจ. รูปฯ ๕๔๒. โมคฯ ลง ย ปัจ. แปลงเป็น จฺจ ลบ รฺ อีกอย่างหนึ่งว่ามาจาก ภต ศัพท์ แปลง ต เป็น จ ซ้อน จฺ ว่านน้ำ ก็แปล.

  • ภชก

(วิ.) ผู้คบ, ผู้เสพ, ผู้รับใช้, ผู้คุ้นเคย. ภชฺ เสวายํ วิสฺสเส จ. ณฺวุ.

  • ภชน

(นปุ.) การคบ, ฯลฯ. ยุ ปัจ.

  • ภชติ

ก. คบ, ส้องเสพ, สมาคม, คบหา

  • ภชฺชติ

ก. ปิ้ง, ย่าง

  • ภฺ

(นปุ.) ความเป็นแห่งการกล่าว. ภน+ณฺย ปัจ. ภาวทัต. การกล่าว. ณฺย ปัจ. สกัด.

  • ภฺชก

ค. ผู้หัก, ผู้ทำลาย

  • ภฺชติ

ก. หัก, ทำลาย

  • ภฺชน

นป. การหัก, การทำลาย

  • ภฏ

(ปุ.) คนอันท่านเลี้ยง, คนที่เขาเลี้ยง, บ่าว, ไพร่, พลรบ, นักรบ, อำมาตย์. กฏฺ ภตฺยํ, อ.

  • ภฏฺ

(วิ.) ตก, พลัด, หล่น, เคลื่อน. ภสฺ อโธปตเน, โต.

  • ภฏเสนา

อิต. ทหารราบ

  • ภณ ภน

(ปุ.?) การออกเสียง, การกล่าว, การพูด, การบอก. ภณฺ สทฺเท, อ, ยุ . ศัพท์ที่ ๒ แปลง ณ เป็น น.

  • ภณน

(นปุ.) การออกเสียง, การกล่าว, การพูด, การบอก. ภณฺ สทฺเท, อ, ยุ . ศัพท์ที่ ๒ แปลง ณ เป็น น.

  • ภณฺฑ

(นปุ.) ราคาทรัพย์, ต้นทุน, ทรัพย์อันเป็นต้นทุน, สมบัติ, ทรัพย์สมบัติ, เครื่อง (สิ่ง สิ่งของ), สิ่งของ, ข้าวของ, ของใช้, เครื่องใช้, สิ่งของเครื่องใช้, เครื่อง ใช้สอย, เครื่องทัพพสัม ภาระ, เครื่องประดับ, เครื่องแต่งตัว, ลอม (ของที่รวมตะล่อมเข้าเป็นกอง), ทรัพย์อันบุคคลพึงห่อ, สินค้า. ภฑิ ภณฺฑตฺเถ, โก, นิคฺคหิตาคโม, กโลโป.

  • ภณฺฑก

(ปุ.) มะแว้งเครือ.

  • ภณฺฑคพฺภ

(ปุ.) ห้องเป็นที่เก็บไว้ซึ่งภัณฑะ, ห้องเก็บของ.

  • ภณฺฑน

(นปุ.) การทะเลาะ, การทะเลาะกัน, การทุ่มเถียงกัน, การเถียงกัน, การแก่งแย่ง, การหมายมั่น, การด่า, การบริภาษ. ภฑิ ภณฺฑ ภณฺที ปริภาสเน, ยุ.

  • ภณฺฑากี

(อิต.) มะเขือ, ภณฺฑ ปริภาสเน, ยุ.

  • ภณฺฑาคาร

(ปุ. นปุ.) เรือนเป็นที่ไว้ของ, เรือนสำหรับเก็บของ, โรงไว้ของ, โรงเก็บของ, เรือนคลัง, กุดัง, โกดัง, คลังสิ่งของ, คลังสินค้า.

  • ภณฺฑาคาริก

(วิ.) ผู้ประกอบในเรือนคลัง, ผู้รักษาเรือนคลัง, ฯลฯ.

  • ภณฺฑิก

(ปุ.) ชบา. ภณฺฑ+อิก ปัจ.

ภณฺฑิล

(ปุ.) ไม้ซึก (ต้นจามจุรี). ภณฺฑฺ ปริภาสเน, อิโล.

  • ภณฺฑี

(ปุ.) หงอนไก่.

  • ภณฺฑุ

(วิ.) โล้น, ล้าน.

  • ภณฺฑุกมฺม

(นปุ.) การโกนหัว, การปลงผม, ภัณฑกรรม คือการขออนุญาตปลงผมผู้ที่จะบวชอันภิกษุทำเอง เป็น อปโลกนกรรม.

  • ภณติ

ก. กล่าว, สวด

  • ภณิต

กิต. กล่าวแล้ว, สวดแล้ว

  • ภณฺฑ, - ฑก

นป. สิ่งของ, สินค้า

  • ภณฺฑติ

ก. ทะเลาะ, ก่อการวิวาท

  • ภณฺฑิกา

อิต. ห่อของ

  • ภเณ

(อัพ. นิบาต) พนาย, แน่พนาย, เป็นคำสำหรับผู้มีศักดิ์สูงกว่า พูดกับผู้มีศักดิ์ต่ำกว่า.

  • ภต

(วิ.) ผู้อัน......เลี้ยงแล้ว, ผู้อันเขาเลี้ยง.

  • ภตก

(ปุ.) ชนผู้บริโภคซึ่งค่าจ้าง, ลูกจ้าง, คนรับใช้ คนใช้. วิ. ภตึ ภุญฺชตีติ ภตโก. ภติ ก ปัจ. แปลง อิ เป็น อ อภิฯ.

  • ภติ

(อิต.) การเลี้ยง, การเลี้ยงดู. ภรฺ โปสเน, ติ.

  • ภติก

(วิ.) ผู้เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง, ผู้ทำซึ่งค่าจ้าง. ภติ+กรฺ+กฺวิ ปัจ.

  • ภตฺต

(ปุ.) ผัว, สามี. ภรฺ ภรเณ, โต.

  • ภตฺตการ ภตฺตการก

(ปุ.) คนหุงข้าว, พ่อครัว. วิ. ภตฺตํ กโรติ กริสฺสติ อกาสีติ ภตฺตกาโร ภตฺตการโก วา. ศัพท์หลัง ก สกัด.

  • ภตฺตกาล

(ปุ.) เวลาแห่งภัต, ภัตกาล คือ เวลาฉันอาหารของภิกษุ-สามเณร หรือ ผู้รักษาอุโบสถศีล.

  • ภตฺตกิจฺจ

(นปุ.) กิจด้วยภัต คือ การฉันอาหาร.

  • ภตฺตคฺค

(ปุ.) โรงแห่งภัต, โรงสำหรับฉันอาหาร, โรงฉัน, หอฉัน.

  • ภตฺตคฺควตฺต

(นปุ.) มารยาทในโรงฉัน, ข้อปฏิบัติในโรงฉัน.

  • ภตฺตปจนกฏาห

(นปุ.) กระทะหุงข้าว.

  • ภตฺตาหาร

(ปุ.) อาหารคือข้าว, ข้าวและอาหาร, ภัตาหาร คือ อาหารต่างๆ ที่จัดไว้สำหรับถวายพระ.

  • ภตฺติ

(อิต.) การแบ่ง, การแจก, การให้, การให้ปัน. ภชฺ ภาชน-ทาเนสุ, ติ แปลง ติ เป็น ตฺติ ลบ ชฺ.

  • ภตฺตุ

(ปุ.) ผัว, ภัสดา, ภัศดา, ภรรดา. ภรฺโปสเน, ริตุ, แปลง รฺ เป็น ตฺ ลบ ริ หรือ แปลง ตุ เป็น ตฺตุ ลบ รฺ และ ลบ ริ. อภิฯ. รูปฯ ๕๕๙ ลง ตุ. ปัจ. แปลง รฺ เป็น ตฺ. ส. ภฺรตถุ.

  • ภตฺตุเทสก ภตฺตุทฺเทสก

(วิ.) ผู้แสดงซึ่งภัต, ผู้แจกซึ่งภัต, ผู้แสดงภัต. ผู้แจกภัต.

  • ภตฺตการ

ป. คนทำอาหาร, พ่อครัว

  • ภตฺตปุฏ

นป. ห่อข้าว

  • ภตฺตวิสฺสคฺค

ป. การแจกจ่ายอาหาร

  • ภตฺตเวตน

นป. อาหารและค่าจ้าง

  • ภตฺตเวลา

อิต. เวลาอาหาร

  • ภทนฺตุ

(ปุ.) บุคคลผู้เจริญ, ท่านผู้เจริญ.

  • ภทนฺเต

(อัพ. นิบาต) ดู ภนฺเต.

  • ภทฺท

(วิ.) งาม, ดี. (ตรงข้ามกับชั่ว), ดีนัก, เป็นที่ชอบใจ, เป็นสุข, เจริญ ,จำเริญ, เรือง, รุ่งเรือง, ผุดผ่อง, ประเสริฐ, น่ารัก, น่าชม, สบาย, สำราญ, สวัสดี, เป็นมงคล, หล่อ (งาม). ภทิ กลฺยาณสุขภาเวสุ, โท, รูปฯ ๖๕๕. ดู ภทฺร ด้วย.

  • ภทฺทา

(ปุ.) หญิงผู้งาม, นางผู้งาม, ฯลฯ.

  • ภทฺทกจฺจานา ภทฺทกจฺจายา

(อิต.) ภัททกิจจานา ภัททกัจจายนา พระนามของพระมเหสีเจ้าชายสิทธัตถะ, พระนางพิมพา.

  • ภทฺทกปฺป

(ปุ.) กัปอันเจริญ, คือ กัปปัจจุบันนี้ ที่จัดเป็นภัทรกัป เพราะมีพระโพธิสัตว์มาตรัสรู้ถึง ๕ พระองค์

  • ภทฺทกุมฺภ

(ปุ.) หม้ออันเจริญ, หม้อมงคลอันเต็มด้วยน้ำ, หม้อน้ำมงคล, หม้อมงคล. วิ. ชลปุณฺรตฺตา ภทฺโท กุมฺโภ ภทฺทกุมฺโภ.

  • ภทฺททารุ

(ปุ.) เทพทาโร, ไม้เทพทาโร. วิ. เทวานํ ตนุภูตตฺตา ภทฺทญฺจ ตํ ทารุ เจติ ภทฺททารุ.

  • ภทฺทปท ภทฺทปทมาส

(ปุ.) เดือน ๑๐, กันยายน, เดือนกันยายน.

  • ภทฺทปทา

(อิต.) ภัทรปทา ภัทรบท ชื่อดาวฤกษ์.

  • ภทฺทปี

(นปุ.) เก้าอี้, ราชอาสน์. วิ. ภทฺทํ กลฺยาณํ ปี ภทฺทปี.

  • ภทฺทมุฏฺ ภทฺทมุฏก

(ปุ.) แห้วหมู, หัวแห้วหมู.

  • ภทฺทมุตฺต

(นปุ.) กะเม็ง ชื่อหญ้าต้นเตี้ยๆ ไม่มีแก่น ลำต้นสีม่วง ใบเขียวมีขนคายดอกขาว ชอบขึ้นในที่ชื้นแฉะ ใช้ทำยา, หญ้าปากกา. มุจฺ โมจเน, โต. โรคหรณตฺตา ภทฺทญฺจ ตํ มุตฺตญฺเจติ ภทฺทมุตฺตํ.

  • ภทฺทาลิ

(ปุ.) ภัททาลิ ชื่อพระ วิ. ภทฺทํ ยสํ ลาตีติ ภทฺทาลิ. อิ ปัจ. กัจฯ ๖๖๙.

  • ภทฺธ

(วิ.) มีพรหมเป็นเทวดา?

  • ภทฺร

(วิ.) งาม, ฯลฯ. ภทฺท แปลง ท เป็น ทฺร ลบ ทฺ สังโยค อภิฯ หน้า ๒๘๔.

  • ภทนฺต, ภทฺทนฺต

ค. ท่านผู้เจริญ, พระผู้เป็นเจ้า, พระคุณเจ้า (ใช้สำหรับพระสงฆ์)

  • ภทฺทก

นป. โชค, ของดี

  • ภทฺทปท

นป. ชื่อเดือน ๑๐

  • ภทฺทมุข

ค. มีหน้างาม

  • ภทฺทยุค

นป. สมัยเจริญ

  • ภทฺทา, ภทฺทิกา

อิต. หญิงที่มีความเจริญดี

  • ภทฺเท

อ. แน่ะ, ดูกร, ข้าแต่นางผู้เจริญ

  • ภนฺตตฺต

(นปุ.) ความเป็นแห่งความประหลาดใจ.

  • ภนฺตร

(นปุ.) ภันดร ชื่อดาวฤกษ์กลุ่ม ๑, นักษัตรที่ ๑๓. เตรสมณกฺขตฺต ฎีกาอภิฯ.

  • ภนฺติ

(อิต.) ความไม่ตั้งลง, การหมุน, ความหมุน, ภมฺ อนวฏฺาเน, ติ แปลง ติ เป็น นฺติ ลบ มฺ.

  • ภนฺเต ภทนฺเต

(อัพ. นิบาต) เป็นคำสำหรับฆราวาสพูดกับนักบวช หรือนักบวชผู้มีพรรษาอ่อนพูดกับนักบวชผู้มีพรรษาแก่กว่า แปลว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านเจ้าข้า เจ้าข้า พระเจ้าข้า พระพุทธเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ, ฯลฯ.

  • ภนฺทก

(วิ.) งาม, ฯลฯ. ดู ภทฺท.

  • ภนฺต

กิต. หมุนแล้ว

  • ภนฺเต

อ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญใช้เรียกพระผู้ใหญ่

  • ภพฺพ

(วิ.) ผู้ควรหลุดพ้น, อันเขาย่อมเป็น, เหมาะ, ควร, ชอบ, มี, เป็น, จักมี, จักเป็น, ดี, งาม. วิ. สมควร, ภูยเตติ ภพฺพํ. ภวนํ วา ภพฺพํ. ภู สตฺตายํ, โณฺย. แปลง ณฺย กับ อู ที่ ภู เป็น อพฺพ รูปฯ ๕๓๙ โมคฯ ลง ย ปัจ.

  • ภพฺพรูป

(วิ.) ผู้ควรเป็นรูป, ผู้มีรูปสมควร.

  • ภพฺพตา

อิต. ความสามารถ, ความเหมาะสม

  • ภม

(ปุ.) ทางน้ำไหล, ท่อ, ท่อน้ำ, เครื่องกลึง. ภมุ อนวฏฺเน, อ.

  • ภมการ

(ปุ.) ช่างกลึง. ภม+การ.

  • ภมการนฺเตวาสี

(ปุ.) ลูกมือช่างกลึง.

  • ภมน

(นปุ.) การหมุนไป, การแล่นไป, ความหมุนไป, ความแล่นไป. ยุ ปัจ.

  • ภมร

(ปุ.) ผึ้ง, แมลงผึ้ง, แมลงภู่, ภมร, ภมริน, วิ. ปุปผมตฺถเก ภมตีติ ภมโร. ภมุ อนวฏฺเน, อโร. แปลว่าเครื่องกลึง ก็มี.

  • ภมรี

(อิต.) ผึ้งตัวเมีย, นางผึ้ง, ฯลฯ.

  • ภมุ ภมุก

(ปุ.) คิ้ว. วิ. ภมติ จรตีติ ภมุ ภมุโก ภมุกา วา. ภมุ อนวฏฺเน, อุ. ศัพท์หลัง ก สกัด หรือ อุก ปัจ.

  • ภมุกา

(อิต.) คิ้ว. วิ. ภมติ จรตีติ ภมุ ภมุโก ภมุกา วา. ภมุ อนวฏฺเน, อุ. ศัพท์หลัง ก สกัด หรือ อุก ปัจ.

  • ภมุกโลม

(ปุ. นปุ.) ขนของคิ้ว, ขนคิ้ว.

  • ภมติ

ก. หมุน, กลึง

  • ภมริกา

อิต. ลูกข่าง

  • ภมุ, ภมุกา

อิต. คิ้ว

  • ภย

(วิ.) สะดุ้ง, กลัว, หวาด, เป็นที่กลัว.

  • ภยงฺกร

(วิ.) ทำซึ่งภัย, กระทำซึ่งภัย, น่ากลัว, น่าสพึงกลัว. ทุ. ตัป. อลุตตสมาส.

  • ภยานก

(ปุ.) ภยานกะ ชื่อนาฏยรสอย่าง ๑ ใน ๗ อย่าง. ภโยปจยสภาโว ภยานโก.

  • ภยงฺกร ภยานก

(นปุ.) สิ่งอันน่าสพึงกลัว. ความขลาด, ฯลฯ.

  • ภยทสฺสาวี

(วิ.) ผู้เห็นซึ่งภัยโดยปกติ วิ. ภยํ ปสฺสติ สีเลนาติ ภยทสฺสาวี. ฯลฯ. ดู ธมฺมจารี. ภย+ทิสฺ ธาตุ อาวี ปัจ. แปลง ทิสฺ เป็น ทสฺส.

  • ภยนฺตราย

(ปุ.) ภัยและอันตราย, อันตราย, อันน่ากลัว, อันตรายที่น่ากลัว.

  • ภยปตฺต ภยปฺปตฺต

(วิ.) ถึงแล้วซึ่งภัย.

  • ภยาคติ

(อิต.) ความลำเอียงอันเกิดจากความกลัว, ความลำเอียงเพราะความกลัว.

  • ภยูปรต

(วิ.) ผู้มีความกลัวยังไม่สิ้น, ผู้ยังมีความกลัว. ภย+อุปรต.

  • ภยทสฺสาวี, - ทสฺสี

ค. ผู้เห็นภัย

  • ภร

(วิ.) เลี้ยง, พอกพูน, มากมาย, เต็ม. ภรโปสเน, อ.

  • ภรณ

(นปุ.) การเลี้ยง, การพอกพูน, การค้ำจุน.

  • ภรณี

(อิต.) ภรณี ชื่อดาวฤกษ์กลุ่มที่ ๒ มี ๓ ดวง, ดาวก้อนเส้า. วิ. ยมสทิส-ตฺตา สพฺพตฺร ภรตีติ ภรณี. ภรฺ โปสเน, ยุ, อิตฺถิยํ อี.

  • ภรณีภู

(ปุ.) พระราหู (ผู้เกิดจากดาวภรณี).

  • ภริยา

(อิต.) หญิงอันบุรุษพึงเลี้ยง, ภรรยา, ภารยา, ภริยา, เมีย. ภริตพฺพโต ภริยา. ภรฺ โปสเน, โย อิอาคโม.

  • ภรุ

(ปุ.) ชายผู้เลี้ยง, ผัว, สามี, ภัสดา. ณุ ปัจ.

  • ภรติ

ก. เลี้ยงดู, รักษาไว้,แบกหาม

  • ภลฺลาตก ภลฺลี

(ไตรลิงค์) รักดำ, รกฟ้า.

  • ภลฺลิก

(ปุ.) ภัลลิกะ ชื่อพ่อค้าคู่กับตปุสสะ ผู้ถวายสัตตุก้อน สัตตุผง แด่พระพุทธเจ้า.

  • ภลฺลาตก

ป. ไม้รกฟ้า

  • ภว

(ปุ.) ความมี, ความเป็น, ความเจริญ, ความเกิด, การเกิด, การถึง, ธาตุมีกามธาตุเป็นต้น, สังสาร, สัสสติทิฏฐิ, ประเทศที่เกิด, ที่เกิด, ภพ. ภู สตฺตายํ, อ. แปลว่า โลก แผ่นดิน ก็มี.

  • ภวคฺค

(ปุ.) ภวัคคะ ชื่อภพของพรหม ชื่อพรหมผู้เกิดในชั้นภวัคคะ, ภวัคคพรหม.

  • ภวงฺค

(นปุ.) องค์แห่งภพ, ภวังค์ คือส่วนที่สืบต่อระหว่างปฏิสนธิกับจุติ อีกอย่างหนึ่ง คือภพของจิต ที่อยู่ของจิต.

  • ภวงฺคจิตตฺ

(นปุ.) จิตเป็นองค์แห่งภพ, จิตตกลงสู่กระแสภวังค์, จิตเป็นภวังค์, ภวังคจิต คือ จิตตกลงสู่กระแสภวังค์ เป็นอยู่โดยไม่รู้สึกตัว สืบต่อไว้ซึ่งภพ บังเกิดติดต่อกันดุจกระแสน้ำไหล ทำหน้าที่รักษาภพชาติให้ดำรงอยู่ อีกบรรยายหนึ่งจิตที่เกิดต่อจากปฏิสนธิ จิตทำหน้าที่รักษาภพชาติให้ดำรงอยู่เท่าที่อายุของสังขารจะอยู่ได้ในภพที่ปฏิสนธิ (เกิด) นั้น เกิดดับโดยไม่ขาดสายจนกว่าจะถึงจุติจิต (ตาย) จิตนั้นจะขาดจากภวังค์เมื่อขึ้นสู่วิถีรับอารมณ์ทางทวารทั้ง ๖ ก็ขาดจากภวังค์ เมื่อรับอารมณ์แล้ว จิตก็ตกกระแสภวังค์ต่อไป วนอยู่อย่างนี้.

  • ภวตณฺหา

(อิต.) ความอยากในความมี, ความอยากในความเป็น, ความอยากในความเกิด, ความปรารถนาในความมี, ฯลฯ, ความอยากมี, ฯลฯ, ตัณหาเป็นไปในภพ, ตัณหาในภพ, ความกำหนัดแห่งจิตอันสหรคตด้วยภวทิฏฐิ, ความอยากเป็นอยู่ในภพ, ความอยากเป็นนั่นเป็นนี่.

  • ภวทิฏฺฐ

(อิต.) ความเห็นว่ามี, ความเห็นว่าเป็น, ความเห็นว่าเที่ยง, ความเห็นในความมี, ฯลฯ.

  • ภวน

(นปุ.) ความมี, ความเป็น, ความมีอยู่, ความเป็นอยู่, ที่เป็นที่เกิด, ห้อง, ที่นั่ง, ที่อยู่, บ้าน, เรือน, บ้านเรือน, ภพ. ภู สตฺตายํ, ยุ.

  • ภวนฺต

(วิ.) ผู้เจริญ. ถ้าเป็นวิเสสนะของนาม อิต. เป็น โภตี.

  • ภวนฺตุ

(ปุ.) ปูชารหบุคคล, พระผู้มีพระภาคเจ้า, พระพุทธเจ้า (ชิน).

  • ภวนิกฺขมน

(นปุ.) อันออกไปจากภพ, ความออกไปจากภพ.

  • ภวนิสฺสรณ

(นปุ.) ธรรมชาติเป็นเครื่องออกไปจากภพ, ธรรมชาติเป็นเครื่องสกัดออกจากภพ.

  • ภวเนตฺติ

(วิ.) ผู้นำไปสู่ภพ.

  • ภวปาร

(นปุ.) ฝั่งแห่งภพ, พระนิพพาน.

  • ภวปารคู

(วิ.) ผู้มีปกติถึงซึ่งฝั่งแห่งภพ วิ. ภวปารํ คมนสีโลติ ภวปารคู. ผู้มีปกติกระทำดีในการถึงซึ่งฝั่งแห่งภพ วิ. ภวปารํ คมเน สาธุการีติ ภวปารคู. รู ปัจ. รูปฯ ๕๗๖.

  • ภวโยค

(ปุ.) เครื่องมัดสัตว์คือความพอใจในความมีความเป็น, เครื่องมัดสัตว์ คือความประกอบอยู่ในภพ.

  • ภวราค

(ปุ.) ความกำหนัดในภพ, ความยินดีในภพ, ความติดใจในภพ, ความพอใจในภพ, ภวราคะ. ดู ไตร. ๓๐ ข้อ ๑๓๖.

  • ภวราคานุสย

(ปุ.) กิเลสอันนอนเนื่องอยู่ในสันดาน คือ ความกำหนัดในภพ.

  • ภวาภว

(ปุ.) ความเป็นอยู่และภาวะมิใช่ความเป็นอยู่, ภพแลภพอันเจริญ, ภพและภาวิมิใช่ภพ, ภพน้อยภพใหญ่, ความเจริญและความเสื่อม.

  • ภวาสว

(ปุ.) ธรรมเป็นเครื่องยังสัตว์ให้ไหลไปในภพ, กิเลสเครื่องหมักดอกในภพ, อาสวะเป็นเหตุอยากเป็น, อาสวะ คือ ภพ, ภาสวะ (ความหมกมุ่นอยู่ในภพ).

  • ภวติ

ก. มี, เป็น, เกิด

  • ภวนฺตคู

ค. ถึงที่สุดแห่งภพ, ไม่เกิดอีก

  • ภสฺตา ภสฺตฺรา

(อิต.) กะทอ, ถุหนัง, สูบ, เครื่องสูบลม, ลูกโป่ง, ย่าม. ภาสฺ ทิตฺติยํ, ต ตฺรณฺ ปัจ. อภิฯ รูปฯ ๖๕๐.

  • ภสฺม

(วิ.) รุ่งเรือง, แหลก, ละเอียด.

  • ภสฺมีกรณ

(วิ.) ทำให้เป็นเถ้า, เผา, ไหม้.

  • ภสฺส

(นปุ.) ถ้อยคำ, คำกล่าว, การกล่าว, การพูด. ภสฺส วจเน, อ.

  • ภสฺสการก

(วิ.) ผู้ทำความอื้อฉาว.

  • ภสฺสน

(นปุ.) คำ, ฯลฯ. ภสฺส วจเน, ยุ.

  • ภสฺสร

(วิ.) แจ่มใส, ผ่องใส, ผุดผ่อง, รุ่งเรือง. ภา ทิตฺติยํ, สโร. รัสสะ อา เป็น อ แปลง ส เป็น สฺส.

  • ภสฺตา

อิต. เครื่องสูบลม, ถุงหนัง

  • ภสฺสติ

ก. พัง, หล่น, ตก, โฉบลง

  • ภสฺสารามตา

อิต. ความพอใจในการพูดเหลวไหล

  • ภา

(อิต.) แสง, แสงสว่าง, รัศมี, ความสว่าง, ความรุ่งเรือง. ภา ทิตฺติยํ, อ.

  • ภากร

(ปุ.) พระอาทิตย์. ภา+กร.

  • ภาค

(วิ.) อันเขาแบ่ง วิ. ภชียตีติ ภาโค. ภชฺ ภาชเน, โณ, ชสฺส โค.

  • ภาคเธยฺย

(นปุ.) กรรมดี, กรรมไม่ดี, โชคดี, โชคไม่ดี, โชคดีโชคร้าย, เคราะห์กรรม. วิ. อิฏฺานิฏฺวิปากภาโค ธึยติ เอตฺถาติ ภาคเธยฺยํ. ณฺย ปัจ.

  • ภาคฺย

(วิ.) อันเขาแบ่ง. วิ. ภชิยเตติ ภาคฺยํ.

  • ภาคินี

(อิต.) หญิงผู้มีส่วน.

  • ภาคิเนยฺย

(ปุ.) หลาน, หลานชาย (ลูกของพี่สาว ลูกของน้องสาว), ภาคิไนย. วิ. ภคินิยา อปจฺจํ ภาคิเนยฺโย. เณยฺย ปัจ.

  • ภาคิเนยฺยา

(อิต.) หลาน, หลานสาว.

  • ภาคี

(วิ.) มีส่วน. ภาค+อี ปัจ. ตทัสสัตถิตัท.

  • ภาคีรถี

(อิต.) แม่น้ำคงคา.

  • ภาชน

(นปุ.) การแจก, การจำแนก, ความแจก, ความจำแนก, วัตถุเป็นที่แบ่ง. ภชฺภาชเน, ยุ, ภาชฺ วา ปุถกมฺมนิ.

  • ภาชนฺตร

(นปุ.) กระโถน.

  • ภาชี

(วิ.) ผู้แจก, ผู้แจกเป็นปกติ. ณี ปัจ. รูปฯ ๖๓๑.

  • ภาณ

(นปุ.) การบอก, การกล่าว, การพูด, การสวด. ภณฺ สทฺเท, โณ.

  • ภาณก

(วิ.) ผู้บอก, ฯลฯล ณฺวุ ปัจ.

  • ภาณินี

(อิต.) หญิงผู้บอก, ฯลฯ.

  • ภาณี

(วิ.) ผู้บอก

  • ภาณุ ภานุ

(ปุ.) พระอาทิตย์, ภาณุมาศ ภาณุมาต ๒ คำหลังนี้ใช้ในคำกลอนโดยมาก. ภา ทิตฺติยํ, ณุ, นุ. รูปฯ ๖๖๕.

  • ภาตพฺย

(ปุ.) ลูกของพี่ชาย วิ. ภาตุโน ปุตฺโต ภาตโพฺยฺ. ณฺย ปัจ. โคตตตัท. แปลง อุ ที่ ตุ เป็น อว ว เป็น พ ลบ อ ที่ ว ด้วย อำนาจ ณฺ ลบ ณฺ รูปฯ ๓๕๕.

  • ภาติก

(ปุ.) พี่น้องชาย, พี่ชายน้องชาย, พี่ชาย, น้องชาย, พี่น้อง, พี่, น้อง, ภาดร, ภาดา, ภราดา, ภราดร. ส. ภฺราตถฺ.

  • ภาติย

(ปุ.) หลาน (ลูกของพี่ชาย ลูกของน้องชาย).

  • ภาตุ

(วิ.) ผู้เป็นพี่น้องชายกัน, ฯลฯ. วิ. ภาตีติ ภาตา. ภาสฺ วิยตฺติยํ วาจายํ, ราตุ. ลบ สฺ ลบ รา. ผู้พูดก่อน (พี่ชาย) วิ. ปุพฺเพภาสตีติ ภาตา.

  • ภาตุปุตฺต

(ปุ.) หลาน หลานชาย (ลูกของพี่ชาย หรือลูกของน้องชาย).

  • ภาตุธีตุ

(ปุ.) หลาน, หลานสาว (ลูกของพี่ชาย หรือลูกของน้องชาย).

  • ภาณุมนฺตุ ภานุมนฺตุ

(ปุ.) ไฟ, พระอาทิตย์. วิ. ภาณุ ภานุ วา อสฺส อตฺถีติ ภาณุมา ภานุมา วา. มนฺตุปัจ.

  • ภายน

(นปุ.) ความสะดุ้ง, ควาหวาด, ความกลัว. ภี ภเย, ยุ.

  • ภาร

(วิ.) หนัก, หยาบ, หนา.

  • ภารกิจฺจ

(นปุ.) งานหนัก, กิจหนัก, ภารกิจ (งานที่ต้องทำ).

  • ภารตี

(อิต.) ถ้อยคำ, คำพูด, ภาษา, ภารดี.

  • ภารทฺวาช

(ปุ.) ภารทวาชะ ชื่อ ฤาษีผู้แต่งมนต์ ๑ ใน ๑๑ ท่าน.

  • ภารปาทตา

(อิต.) ตีนทู่, เท้าทู่, โรคตีนทู่, โรคเท้าทู่.

ภารวาห

(ปุ.) คนนำของหนักไป, คนผู้แบก, คนผู้หาบ. วิ. ภารํ วหตีติ ภารวาโห. ภารปุพฺโพ, วหฺ ปาปุณเน, โณ.

  • ภาริก

(ปุ.) คนนำของหนักไป. ณิกปัจ.

  • ภาริย

(วิ.) ผู้อันบุคคลพึงเลี้ยง. ภรฺ โปสิน, โณฺย, อิ คาคโม.

  • ภาว

(วิ.) มี, เป็น อุ. มูลภาว เป็นรากเหง้า, ปรากฏ, เกิด, เจริญ, สรรเสริญ.

  • ภาวน

(นปุ.) คุณชาติเป็นเครื่องยัง...ให้เกิด, คุณชาติเป็นเครื่องยัง...ให้เจริญ, ความมี, ฯลฯ.

  • ภาวนา

(อิต.) คุณชาติเป็นเครื่องยังกุศลให้เกิด, คุณชาติเป็นเครื่องยัง...ให้เจริญ, ความมี, ฯลฯ, ภาวนา (สำรวมใจตั้งความปรารถนา การทำให้มีขึ้น ให้เป็นขึ้น ให้เจริญขึ้น การอบรมให้เจริญขึ้น). ภู สตฺตายํ, ยุ.

  • ภาวนามย

(วิ.) สำเร็จด้วยภาวนา, สำเร็จด้วยการเจริญภาวนา.

  • ภาวิตตฺต

(วิ.) ผู้มีตนอันให้เจริญแล้ว, ผู้มีตนอัน อบรมแล้ว. ภาวิต+อตฺต.

  • ภาส

(วิ.) กล่าว, บอก, พูด. ภาสฺ วิยตฺติยํ วาจายํ, อ.

  • ภาสกร

(ปุ.) พระอาทิตย์ (ทำแสงสว่าง).

  • ภาสน

(นปุ.) อันกล่าว, ฯลฯ, การกล่าว, ฯลฯ, คำกล่าว, ฯลฯ, ภาสน์ ภาษณ์ (การพูด).

  • ภาสปกฺขิ

(ปุ.) นกแซงแซว, นกตระไน, นกกระไน. วิ. สุนฺทรากาเรน ปกฺเขน ยุตฺโต สกุโณ ปกฺขิ ภาสปกฺขิ.

  • ภาสา

(อิต.) วาจาอันตนกล่าว, วาจาเป็นเครื่องกล่าว, คำกล่าว, ถ้อยคำ, คำพูด, ภาสา ภาษา (เสียง หรือ กิริยาอาการซึ่งทำความเข้าใจกันได้).

  • ภาสิต

(นปุ.) คำอัน...พึงกล่าว, ถ้อยคำ, คำพูด, คำกล่าว, คำที่กล่าว, ภาสิต ภาษิต คือคำกล่าวที่มีคติความฟัง คำกล่าวที่เป็นประโยชน์. ภาสฺ+ต ปัจ. อาคม.

  • ภาสุร

(วิ.) แจ่มใส, เปล่งปลั่ง, ผุดผ่อง, สวยงาม, สว่าง, ส่องสว่าง, รุ่งเรือง, มีรัศมี. ภา ทิตฺติยํ, สโร, อสฺสุ, ภาสุ ทิตฺติยํ วา, อุโร.

  • ภาฬ ภาฬิ

(ปุ.) การะเกด.

  • ภากุฏิก

ค. ขมวดคิ้ว, หน้าสยิ้ว

  • ภาคโส

อ. โดยส่วน

  • ภาชก

ป. ผู้แบ่ง, ผู้แจก

  • ภิ

(นปุ.) ธรรมชาตอันบุคคลพึงกลัว, ภัย.

  • ภิกฺข

(ปุ.) ประชุมแห่งภิกษา. ณ ปัจ. สมุหตัท.

  • ภิกฺขณ

(อัพ. นิบาต) เนืองๆ, บ่อยๆ, ร่ำไป.

  • ภิกฺขน

(นปุ.) อันขอ, การขอ. ภิกฺขฺ ยาจเน, ยุ.

  • ภิกฺขา

(อิต.) อันขอ, การขอ, การขอทาน. ภิกฺขฺ ยาจเน, อ, อิตฺถิยํ อา.

  • ภิกฺขาจริยา

(อิต.) ความประพฤติในอันขอ, การเที่ยวขอ.

  • ภิกฺขาจาร

(ปุ.) การเที่ยวไปเพื่ออันขอ, การเที่ยวไปเพื่ออันขออาหาร, การเที่ยวขออาหาร, การเดินบิณฑบาต, การเที่ยวบิณฑบาต. ภิกษาจาร. ส. ภิกฺษาจาร.

  • ภิกฺขาวจน

(นปุ.) การกล่าวซึ่งภิกษา, การออกชื่อภิกษา, การออกชื่ออาหาร.

  • ภิกฺขุ

(ปุ.) ภิกษุ ชื่อของคนวรรณพราหมณ์ระยะที่ ๔ ของชีวิต ยังชีพโดยภิกขาจาร.

  • ภิกฺขุนี

(อิต.) ภิกษุณี พระผู้หญิง ของพระพุทธ ศาสนา เป็นบริษัทที่ ๒ ในบริษัท ๔. ภิกฺขุ+อินี อิต. เป็นพระที่บวชจากสงฆ์ ๒ ฝ่าย คือจากภิกษุณีสงฆ์ และภิกษุสงฆ์รักษาสิกขาบท (ศีล) ๓๑๑ สิกขาบท.

  • ภิกฺขุสงฺฆ

(ปุ.) หมู่แห่งภิกษุ, ภิกษุสงฆ์.

  • ภิกฺขุสตสหสฺสปริวาร

(วิ.) มีแสนแห่งภิกษุเป็นบริวาร. เป็น ฉ. ตลุ. มี ฉ. ตัป. เป็น ท้อง.

  • ภิงฺก

(ปุ.) ช้างรุ่น วิ. มาตาปิตูหิ ภริตพฺพตฺตา ภิงฺโก. ภรฺ โปสเน, อ. แปลง ภร เป็น ภิงฺก. แปลว่า กบ เขียด ก็มี.

  • ภิงฺการ ภิงฺคาร

(ปุ.) คนทีน้ำ, คนโทน้ำ, เต้า (หม้อน้ำ), น้ำเต้า, เต้าน้ำ, เต้าน้ำทอง, หม้อน้ำ, ภาชนะทอง. วิ. ภรติ อุทกมิติ ภิงฺการโร. ภรฺ ภรเณ ธารเณ จ, อาโร. แปลง ภรฺ เป็น ภึก.

  • ภิงฺค

(ปุ.) แมลงภู่, เขียด, กบ. ภมุ อนวฏฺฐาเน, อ.

  • ภิงฺคราช

(ปุ.) ตองแตก ชื่อต้นไม้ เถาใบเป็นสองแฉก. วิ. ภมตีติ ภิงฺโค วุจฺจติ ภมโร. ตพฺพณฺรํ กตฺวา เตสํ รญฺเชตีติ ภิงฺคราโช.

  • ภิสน

(วิ.) น่ากลัว, น่าหวาดเสียว, น่าสะดุ้ง, น่าสพึงกลัว. ภี ภเย, ยุ. รัสสะ อี เป็น อิ นิคคหิตอาคม. และ สฺ อาคม หรือ ลง รึสน ปัจ. หรือ ภิสิ ภเย.

  • ภิชฺชน

(นปุ.) อันแตก, อันทำลาย, อันสลาย, การแตก, ฯลฯ. ภิทิ เภทเน, ยุ. ลง ย ปัจ. ประจำหวดธาตุ ลบ อิ แปลง ทฺย เป็น ชฺช ยุ เป็น อน.

  • ภิฺาณ

(นปุ.) เครื่องหมาย, รอย.

  • ภิฺโ

(อัพ. นิบาต) ยิ่ง, โดยยิ่ง, ยิ่งขึ้นไป.

  • ภิติ ภีติ

(อิต.) ความกลัว, ฯลฯ. ติ ปัจ. ศัพท์ต้น รัสสะ อี เป็น อิ. ดู ภึสน.

  • ภิตฺติ

(อิต.) ฝา, ฝาเรือน, กำแพง. ภิทิ ทฺวิธากรเณ, ติ.

  • ภิมฺทน

(นปุ.) อันแตก, ฯลฯ. ภิทิ เภทเน, ยุ, นิคฺคหิตา-คโม.

  • ภินฺทิ

(นปุ.) แหลน ชื่อเหล็กกลมยาวปลายแหลมใช้แทง. ทิ วิทารเณ, นิคฺคหิ-ตาคโม.

  • ภินฺทิวาล ภินฺทิวาฬ

(ปุ.) ภินทิวาล ภินทิวาฬ ชื่อหอกชนิดหนึ่ง วิ. ภินฺทนสีลตาย ภินฺที, วาติ คจฺฉติ อเนนาติ วาโล. วา คติยํ, อโล. ภินฺที จ โส วาโล เจติ ภินฺทิวาโล ภินฺทิวาโฬ วา รัสสะ อี เป็น อิ ศัพท์หลัง แปลง ล เป็น ฬ.

  • ภินฺนชงฺฆ

(ปุ.) คนมีแข้งหักแล้ว, คนแข้งหัก.

  • ภินฺนชาติ

(อิต.) ชาติอื่น, ต่างชาติ.

  • ภิยฺย

(วิ.) มาก, มากกว่า, มากยิ่ง. ภี ภเย, โย, ทฺ-วิตฺตํล รสฺโส. อภิฯ.

  • ภิยฺโย

(อัพ. นิบาต) ยิ่ง, ยิ่งขึ้น, ยิ่งขึ้นไป, โดยยิ่ง, อีก, เกิน, มาก, เศษ (สิ่งที่เกิน), นัก, หนักเข้า. รูปฯ ว่าลงใน ปฐมา ทุติยา ด้วย.

  • ภิยฺโยภาว

(ปุ.) ความเจริญยิ่ง.

  • ภิยฺโยโส

(อัพ. นิบาต) โดยยิ่ง, มากขึ้น.

  • ภิส

(นปุ.) แปลเหมือน ภึส. วิสฺ เปรเณ, อ. อภิฯ ลง ณ ปัจ.

  • ภิสก ภิสกฺก ภิสช

(ปุ.) แพทย์, อายุรแพทย์, หมอ. วิปฺพฺโพ, สชฺ วิสชฺชะน, อ. แปลง วิ เป็น ภิ ศัพท์ ที่ ๑ แปลง ช เป็น ก ที่ ๒ แปลง ก เป็น กฺก แปลว่า ศัลยแพทย์ ก็มี.

  • ภิสทพฺภ

(ปุ.) เต่าร้าง ชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่งต้นคล้ายต้นหมาก มีผลเป็นทะลาย, ตะไคร้.

  • ภิสปุปฺผ

(นปุ.) ดอกบัว, ปทุม. วิ. ภิสโตปิ อุคฺคนฺตวา ปุปฺผตีติ ภิสปุปฺผํ. ภิสปุพฺโพ, ปุปฺผฺ วิกสเน, อ.

  • ภิสิ ภิสึ

(อิต.) เสื่อ, ที่นอน, เบาะ, ฟูก, หมอน.

  • ภิสินี

(อิต.) สระมีดอกบัว, สระบัว, ความสะดุ้ง.

  • ภิสีล

(วิ.) ขลาด, กลัว, ขี้ขลาด. วิ. ภี ภยํ สีโล ยสฺสโส ภิสีโล. เป็น ภีสีล โดยไม่รัสสะบ้าง.

  • ภิกฺขก

ป. ผู้ขอ

  • ภิกฺขติ

ก. ขอ

  • ภิกฺขาหาร

ป. อาหารที่ได้มาจากการขอ

  • ภิกฺขุภาว

ป. ความเป็นภิกษุ

  • ภิงฺการ, ภิงฺคาร

ป. เต้าน้ำ, เหยือกน้ำ

  • ภิชฺชติ

ก. แตก, ทำลาย

  • ภิตฺติปาท

ป. เชิงฝา

  • ภินฺทติ

ก. แตก, ทำลาย

  • ภินฺทิวาฬ

ป. หอก

  • ภินฺน

กิต. แตกแล้ว, ทำลายแล้ว

  • ภินฺนตฺต, ภินฺนภาว

นป., ป. สภาพที่แตก, สภาพที่ทำลาย

  • ภินฺนปฏ

นป. ผ้าขี้ริ้ว, ผ้าขาด

  • ภุจฺจ

(นปุ.) ความเป็นจริง. ภูต+ณฺย ปัจ. ภาวตัท. รัสสะ แปลง ตยฺ เป็น จฺจ.

  • ภุช

(ปุ.) มือ, ข้อมือ, งวง, งวงช้าง. วิ. ภุญฺชเต อเนเนติ ภุโช. ภุชฺ ปาลนชฺ-โฌหรเณสุ, อ.

  • ภุชค

(ปุ.) สัตว์ผู้ไปด้วยขนาด, งู, นาค, นาคราช. วิ. ภุ-เชน คจฺฉตีติ ภุชโค. ภุชปุพฺโพ, คมฺ คติยํ, กฺวิ.

  • ภุชงฺค ภุชงฺคม

(ปุ.) แปลเหมือน ภุชค. วิ. ภุเชน คจฺฉตีติ ภุชงฺโค ภุชงฺคโม วา. ศัพท์ต้น กฺวิ ปัจ. ศัพท์หลัง อ ปัจ. ลง นิคคหิตอาคม.

  • ภุชปตฺต

(ปุ.) ไม้เสม็ด, ไม้แสม, ไม้ราชดัด. วิ. ภุโช ปาณิ, ตํสทิสปตฺตตาย ภุชปตฺโต. เป็น ภูชปตฺต บ้าง.

  • ภุชสิร

(ปุ.) บ่า, ไหล่. วิ. ภุชานํ สิโร มตฺถกํ ภุชสิ-โร.

  • ภุชิสฺส

(ปุ.) ความเป็นอิสระ, ความเป็นไทย. ภุชฺ ปาล-เน, อิโส. แปลง ส เป็น สฺส.

  • ภุฺชน

(นปุ.) ของอัน...พึงกิน, ของกิน, การกิน, การบริโภค, การใช้สอย. ภุชฺ อชฺโฌหรเณ, ยุ. ลงนิคคหิตอาคม.

  • ภุฺชนปตฺต

(ปุ.) ภาชนะแห่งของกิน, จาน, ถาด, สำรับ.

  • ภุฺชนปตฺต

(ปุ.) ภาชนะแห่งของกิน, จาน, ถาด, สำรับ.

  • ภุตฺตปาตราส

(วิ.) ผู้มีอาหารอันบุคคลพึงกินในเวลาเช้าอันบริโภคแล้ว.

  • ภุตฺตเสสก

(ปุ.) อาหารเป็นเดน. วิ. ภุตฺตโตเสโส ภุตฺตเสโส. โส เอว ภุตฺตเสสโก. ก สกัด.

  • ภุตฺตาวเสสกภตฺต

(นปุ.) ภัตอันเหลือจากภัตอันภิกษุฉันแล้ว.

  • ภุตฺติ

(อิต.) การกิน, การเสวย, การบริโภค. ภุชฺ โภชเน, ติ.

  • ภุป ภุภุช

(ปุ.) พระยา, พระเจ้าแผ่นดิน. ภู+ปา ธาตุ ภุชฺ ธาตุในความรักษา รัสสะ อู เป็น อุ.

  • ภุมฺม

(ปุ.) ดาวอังคาร, วันอังคาร.

  • ภุมฺมา

(อิต.) เทวดาผู้เกิดบนภาคพื้น วิ. ภูมิยํ ชาตาติ ภุมฺมา.

  • ภุมฺมฏฺ

(วิ.) ผู้ยืนอยู่บนแผ่นดิน, ผู้ยืนอยู่บนพื้นดิน.

  • ภุมฺมตฺถ

(ปุ.) อรรถแห่งสัตมี.

  • ภุมฺมวาร

(ปุ.) วันอังคาร.

  • ภุว ภูว

(ปุ.) โลก, แผ่นดิน, ที่ดิน. ฐานะ.

  • ภุวน

(นปุ.) โลก, ฯลฯ, ฐานะ. ภู สติตายํ, ยุ. แปลง อู เป็น อุว ยุ เป็น อน รูปฯ ๖๓๕. เป็น ภูวน ก็มี.

  • ภุส

(วิ.) กล้า, มีกำลัง, ล้ำ (ยิ่ง), ดี, ดียิ่ง, ใหญ่ยิ่ง, นักหนา, หนักหนา, เลิศ, ประเสริฐ. ภสฺ วิปุลเน, อ, อสฺสุ. เป็น ภูส. บ้าง.

  • ภุกฺกรณ

นป. การเห่า, การหอน

  • ภุงฺกโรติ

ก. เห่า, หอน

  • ภุฺชก

ป. ผู้กิน

  • ภุฺชติ

ก. กิน

  • ภุตฺต

กิต. กินแล้ว

  • ภุมฺมฏฺ

ค. ผู้อยู่บนพื้นดิน

  • ภุมฺมตฺถรณ

นป. การปูบนพื้นดิน, เสื่อ, พรม

  • ภุส

ก.วิ. โดยยิ่ง, บ่อยๆ

  • ภุสฺสติ

ก. เห่า

  • ภู

(อิต.) ดิน, แผ่นดิน, นา, ที่นา, เขา, ภูเขา, ความเจริญ. ภู สตฺตายํ, อ. อภิฯ ลง กฺวิ ปัจ.

  • ภูต

(วิ.) ล่วงไปแล้ว, มีอยู่, เป็นอยู่, เสมอกัน, เท่ากัน, จริง, แท้.

  • ภูตคาม

(ปุ.) ภูตคาม ชื่อพืชที่พรากจากที่แล้วตาย มี ๕ ชนิด ดูบาลี ไตร. ๒ ข้อ ๓๕๕.

  • ภูตธรา

(อิต.) แผ่นดิน, เป็น ปุ. ก็มี.

  • ภูตปติ

(ปุ.) ภูตปติ ชื่อของพระอินทร์ชื่อ ๑ ใน ๒๐ ชื่อ, พระอินทร์. วิ. ภูตานํ สติตานํ ปต ภูตปติ.

  • ภูตปุพฺพ

(วิ.) เป็นแล้วในก่อน, เคยเป็นแล้ว, เคยมีแล้ว, เคยมีมาแล้ว.

  • ภูตปุพฺพ

(อัพ. นิบาต) ในกาลเคยเป็นแล้ว, ในกาลเคยมีแล้ว, ในกาลเคยมีมาแล้ว. นิบาตลงในอรรถกาลสัตมี รูปฯ ๒๘๒.

  • ภูตรูป

(นปุ.) รูปคือสัตว์เกิดแล้ว, รูปอันเกิดแล้ว รูปที่เกิดแล้ว, ภูตรูป คือธาตุทั้ง ๔.

  • ภูตวิกติ

(อิต.) ดาวหาง, ดาวตก.

  • ภูตเวชฺช

(ปุ.) หมอผี.

  • ภูติ

(วิ.) มี, เป็น, มีอยู่, เป็นอยู่, เจริญ, รุ่งเรือง, มั่งคั่ง, สำเร็จ.

  • ภูติณ ภูติณก ภูตินก

(นปุ.) ตะไคร้ วิ. ภูมิยํ ลคฺคํ ติณํ ภูติณกํ วา ภูตินกํ วา. สองศัพท์หลัง ก สกัด ศัพท์ที่ ๓ แปลง ณ เป็น น.

  • ภูธร

(ปุ.) เขา, ภู, ภูเขา. วิ. ภํ ภูมึ ธรตีติ ภูธโร. ภูปุพฺโพ, ธรฺ ธารเณ, อ. ไทยใช้ภูธร เป็นพระนามของพระเจ้าแผ่นดินตามความหมายของสันสกฤต.

  • ภูนาถ ภูป ภูปติ ภูปาล ภูภุช ภูมิธร ภูมินฺท ภูมิป ภูมิ-ปาล

(ปุ.) พระยา, พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน.

  • ภูม

(ปุ.?) ภพ.

  • ภูม ภูมก

(ปุ.) ชั้น, ขอบเขต, พื้น, พื้นดิน, สถานที่.

  • ภูมิ

(อิต.) แผ่นดิน, ที่ดิน, พื้น, พื้นดิน, พื้นเพ, ปัญญา, ภาคพื้น, ขอบเขต, แดน, ชั้น, ลำดับ. วิ. ภวนฺติ อสฺสํ ภูตานีติ ภูมิ. ที่เกิด วิ. ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูมิ. ภู สตฺตายํ, มิ.

  • ภูมิจาล

(ปุ.) การไหวแผ่นดิน, การสั่นแห่งดิน, แผ่นดิน ไหว.

  • ภูมิปปฺปฏก ภูมิปปฺปฏิก

(ปุ.) กระบิดิน ชื่อดินที่บิหรือแยกจากส่วนใหญ่.

  • ภูมิภาค

(ปุ.) ส่วนแห่งแผ่นดิน (การแยกแผ่นดินออกเป็นส่วนๆ), ภูมิภาค (หัวเมือง).

  • ภูมี

(ปุ.) พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน.

  • ภูริ ภูรี

(วิ.) มาก, เจริญ, แข็งแรง, หนา, หนักหนา.

  • ภูริ

(ปุ.) คนมีปัญญา, ฯลฯ, นักปราชญ์. วิ. ภูสงฺขาเต อตฺเถ รมตีติ ภูริ. ภูปุพฺโพ, รมฺ รมเณ, กฺวิ, อิ อาคโม.

  • ภูริปฺ

(วิ.) ผู้มีปัญญาราวกะว่าแผ่นดิน, ผู้มีปัญญากว้างขวางดังแผ่นดิน, ผู้มีปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน, ผู้ประกอบด้วยปัญญากว้างขวางเสมอด้วยแผ่นดิน.

  • ภูริปฺ ภูริปฺปฺ

(ปุ.) ภู-ริปัญญะ พระนามของพระพุทธเจ้าทั้งปวง พระนาม ๑ ใน ๓๒ พระนาม.

  • ภูรุห ภูรูห

(ปุ.) ต้นไม้. ภูปุ-พฺโพ, รุหฺ ปาตุ ภาเว, อ. ศัพท์หลังทีฆะ.

  • ภูวน

(นปุ.) โลก, แผ่นดิน.

  • ภูวนาถ

(ปุ.) คนเป็นที่พึ่งของแผ่นดิน, คนเป็นที่พึ่งของข้าแผ่นดิน, พระเจ้าแผ่นดิน.

  • ภูวิ

(วิ.) มี, เป็น, มีอยู่, เป็นอยู่, เจริญ, รุ่งเรือง. วิ ปัจ.

  • ภูส

(นปุ.) ข้าวลีบ, เปลือกข้าว, แกลบ.

  • ภูสน

(นปุ.) อันประดับ, การประดับ, เครื่องประดับ, เครื่องอาภรณ์. ภูสฺ อลงฺ-กาเร, ยุ.

  • ภูสา

(อิต.) เครื่องประดับ, เครื่องแต่งตัว, เครื่องอาภรณ์, เครื่องนุ่งห่ม, ผ้านุ่ง, ผ้าห่ม, ผ้าทรง. ภูสฺ อลงฺกาเร, อ, อิตฺถิยํ อา.

  • ภูตกาย

ป. ร่างกายที่เป็นแล้ว, ร่างกาย

  • ภูตคาห

ป. ที่อยู่ของปีศาจ

  • ภูตตฺต

นป. ความบังเกิดขึ้น

  • ภูตวาที

ป. ผู้พูดจริง

  • ภูติณ, ภูติณก

นป. ตะไคร้

  • ภูนาถ

ป. พระเจ้าแผ่นดิน

  • ภูปาล

ป. ผู้รักษาแผ่นดิน, พระเจ้าแผ่นดิน

  • ภูมิกมฺปา

อิต. แผ่นดินไหว

  • ภูมิคต

ค. ตั้งอยู่บนพื้นดิน

  • ภูมิตล

นป. พื้นดิน

  • ภูมิปฺปเทส

ป. ภูมิภาค, ส่วนแห่งภาคพื้น

  • ภูมิป

ป. ดู ภูนาถ

  • ภูรี

อิต. แผ่นดิน

  • ภูสิต

กิต. ประดับแล้ว, ตกแต่งแล้ว

  • เภก

(ปุ.) กบ วิ. สปฺปโต ภา-ยตีติ เภโก. ภี ภเย, อิโก, อิสฺส เอ. อถวา, ภายนฺติ เอตสฺมาติ เภโก. ภี ภเย, โก.

  • เภงฺค

(ปุ.) แมลงภู่, เขียด, กบ. ดู ภิงฺค.

  • เภณฺฑิ

(อิต.) ฉมวก ชื่อเครื่องมือสำหรับแทงปลาเป็นต้น ทำเป็น ๓ ง่ามบ้าง ๕ ง่ามบ้าง ปลายง่ามแหลมและมีเงี่ยงเหมือนเบ็ดมีด้ามยาว. ภิทิ วิทารเณ, อิ. แปลง ท เป็น ฑ นิคคหิตอาคม แปลงเป็น ณฺ แปลง อิ ที่ ภิ เป็น เอ.

  • เภตฺตุ

(วิ.) ผู้ทำลาย. ภิทิ วิ-ทารเณ, ตุ.

  • เภท

(วิ.) ต่อย, แตก, ทำลาย, หัก, พัง, เจาะ, ต่าง (ผิดแผก ไม่เหมือนเดิม), แปลก.

  • เภทก

(วิ.) ผู้ทำลาย, ผู้หนี (เรือนจำ).

  • เภทน

(นปุ.) แปลเหมือน เภท.

  • เภทนา

(อิต.) แปลเหมือน เภท.

  • เภทุปาย

(ปุ.) อุบายแห่งการทำลาย, อุบายที่ทำให้เขาแตกกัน.

  • เภทปุเรกฺขารตา

(อิต.) ความเป็นแห่งบุคคลผู้ทำซึ่งการแตกกันในเบื้องหน้า.

  • เภม

(ปุ.) สภาพอันสัตว์พึงกลัว. ภี ภเย, โม.

  • เภรณฺฑ

(ปุ.) หมาจิ้งจอก, หมาไน.

  • เภรว

(วิ.) อันพึงกลัว, อันพึงกลัวมาก, น่าสพึงกลัว.

  • เภริ

(นปุ.) กลอง, เภรี, ไภรี, ไภริน. วิ. ภายนฺติ สตฺต-ชนา เอเตนาติ เภริ. ภี ภเย, วิ. เป็น อิต. ก็มี.

  • เภสช เภสชฺช

(นปุ.) ยา, ยาแก้โรค, เครื่องยา, เภสัช. วิ. ภิสชานํ อิทํ เภสชํ เภสชฺชํ. วา. ณ, ณฺย ปัจ. อภิฯ, ภิสชสฺส ภาโว กมฺวํ วา เภสชฺชํ ณฺย ปัจ. รูปฯ ๓๗๑. ส. ไภษชฺย เภษช.

  • เภสชฺชกร

(ปุ.) บุคคลผู้ปรุงยา, แพทย์ผู้ปรุงยา, เภสัชกร.

  • เภสชฺชกมฺม เภสชฺชยุฺชน

(นปุ.) การปรุงยา.

  • เภสชฺชมูล

(นปุ.) เครื่องยา.

  • เภสชฺชาคาร

(ปุ. นปุ.) ร้านขายยา, ร้านยา.

  • เภสม เภสฺม

(นปุ.) ความพึงกลัว, ความน่าสพึงกลัว. ภี ภเย, สฺมปจฺจโย. ศัพท์ต้นลง อ ปัจ. ประจำธาตุ.

  • เภชฺช

ค. เปราะ, กะเทาะ, แตก

  • เภณฺฑิวาล

ป. หอกซัด

  • เภณฺฑุ, เภณฺฑุก

ป. ลูกกลมๆ สำหรับเล่น

  • เภทกร

ค. ผู้แยก, ผู้แบ่ง

  • เภทนก

ค. น่าทำลาย, ควรทำลาย, น่าแตก

  • เภเทติ

ก. ทำลาย, แบ่ง, แยก, แตก

  • เภรณฺฑก

นป. เสียงร้องของหมาจิ้งจอก

  • เภริจารณ

นป. การตีกลองร้องป่าวประกาศ

  • เภริตล

นป. หน้ากลอง

  • เภริวาทก

ป. คนตีกลอง

  • เภสช, เภสชฺช

นป. ยาแก้โรค

  • เภสชฺชกปาล

นป. หม้อยา, ขันยา

  • เภสม

นป. ภัยที่น่ากลัว

  • โภ

(อัพ. นิบาต) พ่อเฮ้ย, แนะท่านผู้เจริญ. โภ อักษรในอรรถแห่งสัมโพธะก็มี สมโณ ขลุ โภ โคตโม.

  • โภค

(วิ.) ผู้กิน, เป็นที่กิน, เป็นที่บริโภค. ภุชฺ อชฺโฌ-หรเณ, โณ.

  • โภคี

(ปุ.) คนมีทรัพย์, คนมั่งมี, คนมีสมบัติ, คนมีโภคะ, นายบ้าน. โภค+อี ปัจ. ตทัสสัตถิตัท.

  • โภคินี

(อิต.) หญิงผู้มีทรัพย์, ฯลฯ, อันเตปุริกนารี (หญิงอื่นจากมเหษี).

  • โภเคยฺย

(นปุ.) ทรัพย์, สมบัติ, ทรัพย์สมบัติ.

  • โภคฺค

(นปุ.) ของควรกิน, ของควรบริโภค, ของอันเขาได้กินแล้ว, ของอันเขาย่อมกิน, ของอันเข้าจักกิน. วิ. อภุชฺชิตฺถ ภุชฺชติ ภุชฺชิสฺสตีติ โภคฺคํ. ภุชฺ อชฺโฌหรเณ, โณฺย รูปฯ ๕๔๐.

  • โภชก

(ปุ.) นายบ้าน, ผู้ใหญ่บ้าน, พ่อบ้าน (ผู้เป็นหัวหน้าของหมู่บ้าน).

  • โภชน

(นปุ.) วัตถุอัน...พึงกิน, สิ่งอัน...พึงกิน, การกิน, การฉัน, ของกิน, ของบริโภค, เครื่องบริโภค, ข้าว, อาหาร. วิ. ภุญฺ-ชิตพฺพนฺติ โภชนํ. ภุญฺชิ-ยตีติ วา โภชนํ. ภุญฺชนํ วา โภชนํ. ยุ ปัจ.

  • โภชนคพฺภ

(ปุ.) ห้องอาหาร.

  • โภชนาผลก

(นปุ.) โต๊ะอาหาร.

  • โภชนาภาชน

(นปุ.) ภาชนะแห่งโภชนะ, ถ้วย, ชาม, จาน, หม้อ, อวย.

  • โภชนาคาร

(ปุ. นปุ.) ร้านขายอาหาร, ร้านอาหาร.

  • โภชนาสาลา

(อิต.) ศาลาแห่งโภชนะ, หอฉัน.

  • โภชนาหาร

(ปุ.) อาหารอัน...พึงบริโภค, อาหารสำหรับบริโภค.

  • โภชนีย

(นปุ.) ของควรบริโภค, วัตถุอัน...พึงบริโภค.

  • โภชฺช

(นปุ.) ของอัน...พึงกิน, ของควรบริโภค. วิ. ภุญฺ-ชิตพฺพนฺติ โภชฺชํ. ณฺย ปัจ.

  • โภชนิย โภชนีย

(นปุ.) วัตถุอัน...พึงกิน, ของควรบริโภค, ของฉัน.

  • โภต โภตี

(วิ.) ผู้เจริญ. ภู สตฺตายํ. อนฺต ปัจ. เป็น ภวนฺต แปลงเป็น โภต ศัพท์หลังลง อี อิต.

  • โภวาที

(ปุ.) ชนผู้กล่าวว่าพ่อผู้เจริญโดยปกติ, พราหมณ์. วิ. สุภาสุภกถนตฺถํ โภ โภติ วจนํ วทติ สีเลาติ โภวาที. ณี ปัจ.

  • โภคกฺขนฺธ

ป. กองสมบัติ

  • โภคคาม

ป. บ้านส่วย

  • โภคมท

ป. ความเมาในสมบัติ

  • โภควนฺตุ

ค. ผู้มีสมบัติ, ผู้มีทรัพย์, ผู้มีโภคะ

  • โภเชติ

ก. เลี้ยง, ป้อน

  • โภติ

อ. แน่ะนางผู้เจริญ, แม่จำเริญ

  • โภตฺตพฺพ

นป. ดู โภชฺช

สารบัญ ขึ้นเล่ม ม.

[แก้ไข]

(ปุ.) สภาพผู้ยังสัตว์ให้ตาย, สภาพผู้ฆ่า, ความมืด, สภาพอันยังกิเลสให้ตาย, อบาย. มรฺ ธาตุ ร ปัจ.

  • มา

(อิต.) บริษัท, สิริ, มารดา.

  • มกจิ

(นปุ.) ปอ. กจฺ พนฺธเน, อิ. เท๎วภาวะ ก แปลงเป็น ม.

  • มกฏ มกฺกฏ

(ปุ.) ลิง, เสน. วิ. มกตีติ มกโฏ มกฺกโฏ วา. มกิ จลเน, อโต, ตสฺส โฏ. ศัพท์ที่ ๒ ซ้อน ก.

  • มกฏก มกฺกฏก

(ปุ.) แมงมุม, หนังสือเก่า เป็นแมลงมุม. วิ. มกฺกโฏ วิย สาขายํ อตฺตโน ตนฺตุมฺหิ คจฺฉตีติ มกฺกฏโก. ก ปัจ.

  • มกร

(ปุ.) มังกร ชื่อสัตว์ในนิยายของจีน มีรูปร่างคล้ายงู แต่มีตีนมีเขา ชื่อดาวราสีที่ ๑๐. วิ. ปาณิคฺคหเณ มุขํ กิรตีติ มกโร. มุขปพฺโพ, กิรฺ วิกิรเณ, อ. ลบ ย แปลง อุ เป็น อ อิ ที่ กิ เป็น อ. เป็น มงฺกร บ้าง.

  • มกรนฺท

(ปุ.) รสแห่งดอกไม้, รสแห่งอ้อย. วิ. มกฺขิกา รมนฺติ เอตฺถาติ มกรนฺโท. อภิฯ วิ. มกฺขิกา รมนฺติ ยสฺมึ โส มกรนฺโท.

  • มกรสวจฺฉร

(ปุ. นปุ.) มะโรง, ปีงูใหญ่.

  • มกส

(ปุ.) ริ้น, ยุง, บุ้ง, ร่าน. วิ. มกติ โลหิตํ ปิวตีติ มกโส. มกฺ ปาเน, อโส, ส. มศก.

  • มกสกุฏิ มกสกุฏิกา

(อิต.) มุ้งกันยุง, มุ้ง.

  • มกสวีชนี

(อิต.) ไม้ปัดยุง, แซ่ไล่ยุง.

  • มกสาวรณ

(นปุ.) มุ้งกันยุง, มุ้ง.

  • มกุฏ

(วิ.) สูงสุด, ยอดเยี่ยม.

  • มกุล มกุฬ

(วิ.) ตูม.

  • มกุฬรตน

(นปุ.) กำมา คือศอกที่กำนิ้วมือ.

  • มกฺกฏสวจฺฉร

(ปุ. นปุ.) วอก, ปีวอก, ปีลิง.

  • มกฺข

(ปุ.) ความกล้าแข็ง, ความกลบเกลื่อน, ความลบหลู่, ความลบหลู่คุณท่าน, ความหักล้าง. มกฺขฺ มกฺขฺเน, อ.

  • มกฺขน

(นปุ.) การทา, การทำให้เปื้อน, ยุ ปัจ.

  • มกฺขิกา

(อิต.) แมลงวัน วิ. อสูจิอาทีหิ มกฺขตีติ มกฺขิ-ตา. มกฺขิ สํฆาเฏ, ณฺวุ, อิตฺถิยํ อา.

  • มกฺขิกาเภท

(ปุ.) แมลงวัน, ผึ้งขนากเล็ก.

  • มกฺขิกาเภทา

(อิต.) แมลงวัน, ผึ้งขนากเล็ก.

  • มกฺขี

(วิ.) ผู้ลบหลู่, ผู้ลบหลู่คุณท่าน.

  • มค

(ปุ.) เนื้อ, กวาง, จามจุรี. วิ. มคยติ อิโต จิโต โคจรํ ปริเยสตีติ มโค. มคฺ อเนฺวสเน, อ. มคฺคียติ ชีวิกํ กปฺปนตฺถาย มํสาทีหิ อตฺถิเกหิ ลุทฺเทหิ อเนฺวสตีติ วา มโค. มรฺ ปาณจาเค วา, อ, รสฺส โค.

  • มคธ

(ปุ.) มคธ ชื่อชนบทพิเศษของอินเดียโบราณ ปัจจุบันเรียกว่า พิหาร วิ. มเคน สทฺธึ ธาวนฺตีติ มคธา. มคปุพฺโพ, ธาวฺ คติสุทฺธิยํ, อ. ลบที่สุดธาตุ. มํเสสุ คิชฺฌนฺตีติ มคธา. มํสปุพฺโพ, คิธฺ อภิกํขายํ, อ. ลบ อํส และ ธฺ.

  • มคสิร

(นปุ.) มคสิระ ชื่อดาวฤกษ์กลุ่มที่ ๕ ใน ๒๗ กลุ่ม มี ๓ ดวง, ดาวหัวเนื้อ.

  • มคฺค

(ปุ.) ถนน, หน (ทาง), ทาง, หนทาง, ช่อง, อุบาย, เหตุ (ใช้คู่กับคำว่าผล), มรคา, มรรคา, มรรค. วิ. ปถิเกหิ มชฺชเต นิตฺติณํ กรียเตติ มคฺโค. มชฺชฺ สํสุทฺธิยํ, โณ, ชสฺส คตฺตํ. ปถิเกหิ มคฺคียเตติ วา มคฺโค. มคฺคฺ อเนฺวส-เน, อ. ตํ ตํ กิจฺจํ หิตํ วา นิปฺผาเทตุกาเมหิ มคฺคียตี-ติ วา มคฺโค.

  • มคฺคจิตฺต

(นปุ.) จิตประกอบแล้วด้วยมรรค, จิตประกอบด้วยมรรค.

  • มคฺคผลนิพฺพานสุข

(นปุ.) สุขอันเกิดแล้วแต่มรรคและสุขอันเกิดแล้วแต่ผลและสุข คือพระนิพพานง เป็น อ. ทวัน. มี ปญฺจ. ตัป.,ปญฺจ.ตัป. และ อว.กัม. เป็นภายใน.

  • มคฺคเทสิก

(ปุ.) บุคคลผู้เดินทาง, คนเดินทาง.

  • มคฺคน

(นปุ.) การเลือกเฟ้น, การค้นหา, การเสาะหา, การแสวงหา.

  • มคฺคนา

(อิต.) การเลือกเฟ้น, การค้นหา, การเสาะหา, การแสวงหา.

  • มคฺคนายก

(ปุ.) ทางมาร่วมกัน.

  • มคฺคสนฺธิ

(ปุ. อิต.) ทางสองแพร่ง, ทางสี่แพร่ง. วิ. ทฺวินฺนํ จตุนฺนํ วา มคฺคานํ สนฺธิ มคฺคสนฺธิ.

  • มคฺคสมงฺคี

(วิ.) ประกอบด้วยมรรค, มีมรรคสมบูรณ์.

  • มคฺคสมาคม

(ปุ.) ทางมาร่วมกัน.

  • มคฺคเหตุธมฺม

(ปุ.) ธรรมมีเหตุคือมรรคได้แก่ อโลภะ อโทสะ และ อโมหะ ของผู้พรั่งพร้อมด้วยอริยมรรค.

  • มคฺคาธิปติธมฺม

(ปุ.) ธรรมมีมรรคเป็นอธิบดี ได้แก่ ธรรมคือจิตและเจตสิกที่ทำอริยมรรคให้เป็นอธิบดี.

  • มคฺคามคฺคาณ

(นปุ.) ความรู้เป็นเครื่องเห็นว่าทางหรือภาวะมิใช่ทาง, ญาณเป็นเครื่องเห็นว่าทางหรือมิใช่ทาง.

  • มคฺคารมฺมณธมฺม

(ปุ.) ธรรมมีมรรคเป็นอารมณ์ ได้แก่ธรรมคือจิตและเจตสิกที่ทำอริยมรรคให้เป็นอารมณ์.

  • มคฺคิก

(วิ.) ผู้ดำเนินไปในหนทาง.

  • มคฺคุทฺเทสก

(ปุ.) คนผู้นำทาง, คนผู้นำคนอื่นเที่ยว, มัคคุเทสก์ (ผู้นำคนอื่นซึ่งไม่ชำนาญทางหรือสถานที่นั้นๆ เที่ยว).

  • มคฺคุร

(ปุ.) ปลาลำพัน ชื่อปลาชนิดหนึ่ง มีครีบหลังและครีบก้นไปรวมกับครีบหาง. ปลาดุกลำพัน ก็เรียก.

  • มฆวนฺตุ

(ปุ.) มฆวัน มฆวา มฆวาน ท้าวมฆวาน มฆวะ เป็นชื่อของพระอินทร์ทุกคำ วิ. มหิตพฺพตฺตา มฆวา. มหฺ ปูชายํ, วนฺตุ, หสฺส โฆ. เป็น มฆวนฺตุ ลง สิปมา วิภัติ เอา นฺตุ กับ สิ เป็น อา สำเร็จรูปเป็น มฆวา.

  • มฆา

(อิต.) มฆา ชื่อดาวฤกษ์กลุ่มที่ ๑๐ ใน ๒๗ กลุ่ม มี ๕ ดาว, ดาว งู ผู้. วิ. มหียเต การยตฺถิเกหีติ มฆา. มหฺ ปูชายํ, อ, หสฺส โฆ, อิตฺถิยํ อา.

  • มงฺกฺ

(วิ.) เก้อ, กระดาก, ก้มหน้า, ขวยใจ.

  • มงฺกุณ

(ปุ.) เรือด, ชื่อสัตว์เล็กชนิดหนึ่งอยู่ตามร่องและที่นอนกัดกินเลือดคน.

  • มงฺกุณ

(ปุ.) เรือด, ชื่อสัตว์เล็กชนิดหนึ่งอยู่ตามร่องและที่นอนกัดกินเลือดคน.

  • มงฺกุภูต

(วิ.) เป็นผู้เก้อเป็นแล้ว, ผู้เก้อเขิน.

  • มงฺค

(ปุ.) สภาพผู้ทั้งฆ่าทั้งยังสัตว์ให้ถึงอบาย. ม+ค ลง นิคคหิตอาคม แปลงเป็น งฺ วิ. โม จ โส โค จาติ มงฺโค. ภาวะยังสัตว์ให้ถึงอบาย. ม (อปาย)+คมฺ+ร ปัจ.

  • มงฺคล

(วิ.) ดี, เจริญ.

  • มงฺคสฺส

(ปุ.) ม้ามงคล, ม้าพระที่นั่ง.

  • มิจฺฉา

ค. มิจฉา, มิถยา. น. ความผิด. ส. มิถยา

  • มนฺต

น. มนต์ (มนตร์), เวทมนต์ (เวทย์มนตร์). ส.มนฺตฺร

  • เมส

น. (ปุ) แกะ. ส. เมษ

  • โมกฺข

น. ความหลุดพ้น, นิพพาน. ส. โมกฺษ

สารบัญ ขึ้นเล่ม ย.

[แก้ไข]

(ไตรลิงค์) ใด.

  • ยกฺข

(ปุ.) ยักขะ ชื่อกำเนิดเทวดาอย่าง ๑ ใน ๘ อย่าง, เทวะ, สัตว์โลก, ท้าวสักกะ,รากษส, ยักษ์ คืออมนุษย์พวกหนึ่ง รูปร่างใหญ่โต เขี้ยวโง้ง ชอบกินมนุษย์และสัตว์ เป็นบริวารของท้าวกุเวรมหาราช ท้าวกุเวรฯ กับท้าวเวสสุวัณ เป็นเทพองค์เดียวกัน. และยักขะนี้ยังเป็นคำเรียกพระขีณาสพ อีกด้วย. ยกฺขฺ ปูชายํ, อ. ยตฺปยตเน วา, โข, ตสฺส โก.

  • ยกฺขธูป

(ปุ.) กำยาน คือเครื่องหอมสำหรับจุดบูชา.

  • ยกฺขาธิป

(ปุ.) ยักขาธิป ชื่อท้าวโลกบาลผู้เป็นใหญ่ในทิศเหนือ เป็นอธิบดีของยักษ์มีชื่อเรียก ๒ ชื่อ คือ ท้าวกูเวร ๑ ท้าวเวสสุวัณ ๑. วิ. ยกขานํ อธิโป ยกฺขาธิโป.

  • ยกฺขินี

(อิต.) ยักษินี, นางยักษ์.

  • ยกน

(นปุ.) ตับ.

  • ยคฺเฆ

(อัพ. นิบาต) เป็นคำอาลปนะของคนที่ต่ำพูดกับคนที่สูงกว่า แปลว่า ขอเดชะ หรือ สรวมชีพ. และแปลว่า ได้ยินว่า, แล.

  • ยงฺกิฺจิ

(วิ.) อย่างใดอย่างหนึ่ง, ทุกชนิด.

  • ย

(อัพ. นิบาต) เพราะเหตุใด, ด้วยเหตุใด.

  • ยชน

(นปุ.) อันบูชา, การบูชา, การบวงสรวง, พลี. ยชฺ เทวปูชายํ, ยุ.

  • ยชุ

(นปุ.) ยชุ คือคัมภีร์ไตรเพทของพราหมณ์ คัมภีร์ที่ ๒ วิ. ยชนฺเต อเนเนติ ยชฺ. ยชฺ เทวปูชายํ, อุ.

  • ยชุพเพท ยชุเวท

(ปุ.) ยชุพเพท ยชุรเวท ชื่อคัมภีร์ไตรเพทของพราหมณ์ คัมภีร์ที่ ๒.

  • ยฺ

(ปุ.) การบูชา, การเซ่น, การเซ่นสรวง, การบวงสรวง, ยัญ (การบวงสรวงชนิดหนึ่งของพราหมณ์). ยชนํ ยญฺโ. ยชนฺติ อเนนาติ วา ยญฺโ. ยชฺ เทวปูชายํ, โ, ชสฺส โ.

  • ยฺงฺค

(ปุ.) มะเดื่อ, มะเดื่อชุมพร. วิ. ยญฺกมฺมาน มงฺโค เอกงฺคตฺตา ยญฺงฺโค.

  • ยฏฺ

(อิต.) ยัฏ ชื่อมาตราวัดระยะ ๗ รตนะ เป็น ๑ ยัฏ. ไม้เท้า, ไม้สักเท้า, คัน, ด้าม, ลำ, ต้น, ยตฺ ปยตเน, ติ. แปลง ติ เป็น . แปลง ตฺ เป็น ฏฺ หรือแปลง ติ เป็น ฏฺ ลบ ตฺ.

  • ยฏิมธุกา

(อิต.) ชะเอมเครือ วิ. ทณฺฑาการ ตฺตา ยฏฺ จ สา มธุรสตฺตา มธุกา เจติ ยัฏฺมธุกา.

  • ยติ

(ปุ.) ความเพียร, ความขยัน, คนขยัน, ยตฺ ปยตเน, อิ.

  • ยตินฺท

(ปุ.) พระจอมสงฆ์, พระพุทธเจ้า.

  • ยตินฺทฺริย

(วิ.) ผู้มีอินทรย์อันสำรวมแล้ว.

  • ยโต

(อัพ. นิบาต) เพราะ, ด้วยเหตุใด, แต่เหตุใด, เพราะเหตุใด.

  • ยตฺต ยตฺร

(นปุ.) ความเพียร. ยตฺ ปยตเน, ต, ตฺรณฺ ปัจ.

  • ยตฺตก

(วิ.) มีประมาณเท่าใด, เพียงใด, เพียงไร. วิ. ยํ ปริมาณเมตสฺส ยตฺตกํ. ย+ตฺตก ปัจ. รูปฯ ๓๖๙.

  • ยตฺถ ยตฺร

(อัพ. นิบาต) ใน...ใด. ย+ตฺถ, ตฺรปัจ.

  • ยตฺถกตฺถจิ

(อัพ. นิบาต) ในที่ใดที่หนึ่ง, ในที่สำส่อน.

  • ยตฺถกามนิปาตี

(วิ.) มีปกติใคร่ในอารมณ์ใดตกไปในอารมณ์นั้น.

  • ยถตฺต ยถาตฺต

(อัพ. นิบาต) แท้, จริง, แท้จริง, ไม่กลับกลอก, โดยอันมีแท้.

  • ยถริว

(อัพ. นิบาต) ฉันใด, เพียงใดนั่นเทียว.

  • ยถา

(อัพ. นิบาต) ฉันใด, ประการใด, โดยประการใด, อย่างไร, เป็นอย่างไร, ด้วยประการใด, ควร, สมควร, ตาม, เดิม.

  • ยถา ยถาจ ยถา นาม ยถาปิ ยเถว

(อัพ. นิบาต) ฉันใด, เหมือน.

  • ยถากมฺม

(นปุ.) กรรมอย่างไร, ตามกรรม.

  • ยถากฺกม

(วิ.) ตามลำดับ, ตามลำดับกัน.

  • ยถาคม

(นปุ.) ตามพระบาลี.

  • ยถาตจฺฉ

(วิ.) ตามจริง, แท้จริง.

  • ยถาตถ

(นปุ.) อย่างไรอย่างนั้น, ตามจริง.

  • ยถาตถ

(อัพ. นิบาต) อย่างใดอย่างนั้น, อย่างไรอย่างนั้น, ตามจริง, จริง, แท้.

  • ยถานุรูป

(วิ.) พอสมควร, พอเหมาะ, พอเหมาะพอเจาะ, พอเหมาะพอเจาะกัน.

  • ยถานินฺน

(นปุ.) ตามที่ลุ่ม.

  • ยถาปจฺจย

(นปุ.) ควรแก่ปัจจัย, ตามปัจจัย.

  • ยถาปุร

(นปุ.) เหมือนในกาลก่อน.

  • ยถาโปราณ

(วิ.) เหมือนเดิม.

  • ยถาผาสุก

(วิ.) มีความสำราญอย่างไร.

  • ยถาภุจฺจ

(นปุ.) ตามความเป็นจริง.

  • ยถาภูต

(วิ.) เป็นแล้วอย่างไร.

  • ยถาภูตาน

(นปุ.) ความรู้ตามความเป็นจริง.

  • ยถายมฺปทีป

(วิ.) ดุจประทีปดวงนี้.

  • ยถารูป

(วิ.) มีรูปอย่างไร, ตามแบบอย่างนั้น, เช่นนั้น.

  • ยถาลาภ

(นปุ.) ตามได้, ลำดับแห่งลาภ. วิ. โย โย ลาโภ ยถาลาภํ. เย เย วา ลาภา ยถาลาภํ. ลาภสฺส วา ปฏิปาฏิ ยถาลาภํ.

  • ยถาวชฺช

(ปุ.) การเล่นเลียนคนพิการ, การเล่นเลียนคนขอทาน.

  • ยถาวาที

(วิ.) พูดอย่างไร, มีปกติพูดอย่างไร.

  • ยถาสภาว

(ปุ.) ความจริงอย่างไร, ความเป็นจริงอย่างไร.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ร.

[แก้ไข]

(ปุ.) ความปรารถนา, ความรัก, ความใคร่, ไฟ.

  • รกฺข

(ไตรลิงค์) การระวัง, การรักษา, การถนอม, การป้องกัน, การต่อต้าน, การต้านทาน, ความระวัง, ฯลฯ. รกฺข ปาลเน, อ.

  • รกฺขณ รกฺขน

(นปุ.) การระวัง, ฯลฯ. ยุ ปัจ.

  • รกฺขนสทิส

(วิ.) เช่นกับด้วยบุคคลผู้รักษา, ฯลฯ.

  • รกฺขนก

(ปุ.) คนเฝ้ายาม, คนยาม.

  • รกฺขส

(ปุ.) ผีเสื้อ, ผีเสื้อยักษ์ (สิงอยู่ในน้ำ), ผีเสื่อน้ำ, ยักษ์ร้าย, ยักษ์เลว, รักขสะ, รากษส ชื่อกำเนิดเทวดาอย่าง ๑ ใน ๘ อย่าง. รกฺขฺ ปาลเน, โส.

  • รกฺขสี

(อิต.) ผีเสื้อ, นางผีเสื้อ, ฯลฯ.

  • รกฺขิตวนสณฺฑ

(ปุ.) ชัฎแห่งป่าอัน...รักษาแล้ว, ไพรสณฑ์อันนาคคือช้างรักษาแล้ว, ชัฏแห่งป่าชื่อรักขิตวัน.

  • รคา

(อิต.) รคา ชื่อธิดามาร ๑ ใน ๓ วิ. รญฺ ชนติ เอตายาติ รคา, รญฺชฺ ราเค, อ. ลบ ญฺ สังโยค แปลง ช เป็น ค อาอิต.

  • รคฺคฬ

(ปุ.) สลัก, กลอนประตู.

  • รงฺก

(ปุ.) รังกะ ชื่อกวางชนิดหนึ่ง.

  • รงฺค

(ปุ.) การไป, การถึง, การเป็นไป, ความเป็นไป, รคิ คมเน, อ.

  • รงฺคชีว รงฺคาชีว

(ปุ.) บุคคลผู้เลี้ยงชีพด้วยสี, ช่างเขียน.

  • รสิ

(อิต.) แสง, แสงสว่าง, รังสิ, รังสี, รัศมี. วิ. รสนฺติ ตํ สตฺตาติ รํสิ. รสฺ อสฺสาทเน, อิ, นิคฺคหิตคโม.

  • รสมนฺตุ

(ปุ.) พระอาทิตย์, ดวงอาทิตย์. วิ. รํสิ อสฺสาตฺถีติ รํสิมา. มนฺตุ ปัจ.

  • รจน

(วิ.) งาม.

  • รจนา

(อิต.) การแต่ง, การร้อยกรอง, การประพันธ์, รจนา (การแต่งหนังสือ). รจฺ ปฏิยตเน, ยุ.

  • รจฺฉา

(อิต.) ถนน, ทาง, ทางเดิน, ตรอก, รอย, รอยขีด. วิ. รถสฺส หิตา รจฺฉา รทียติ ปถิเกหีติ วา รจฺฉา. รทฺ วิเลขเณ, โฉ. รทิตพฺพาติ วา รจฺฉา, รทนํ วิเลขนํ วา รจฺฉา.

  • รจิต

(วิ.) งาม.

  • รช

(ปุ.) ระดูของหญิง, ประจำเดือนของหญิง, ระดู, ประจำเดือน. วิ. รติยา ชายตีติ รโช รติปุพฺโพ, ชนฺ, ปาตุภาเว, โร. ลบ ติ และ นฺ.

  • รชก

(ปุ.) คนฟอก, คนซัก, คนย้อม, คนฟอกผ้า, ฯลฯ, ช่างฟอก, ฯลฯ. รญฺชฺ ราเค, ณฺวุ.

  • รชต

(นปุ.) เงิน วิ. รญฺชนฺติ ชนา เอตฺถาติ รชตํ. รญฺชฺ ราเค, อโต. แปลง ต เป็น ฏ เป็น รชฏ บ้าง.

  • รชน รชฺชน

(นปุ.) การย้อม, น้ำย้อม, ความกำหนัด, ความยินดี. รญฺชฺ ราเค, ยุ.

  • รชนี รชฺชนี

(อิต.) ค่ำ (เวลามืดตอนต้นของกลางคืน), เวลาค่ำ, เวลามืด, กลางคืน, ค่ำคืน, รัชนี. วิ. รญฺชนฺติ ราคิโน อตฺราติ รชนี. ยุ, อิตฺถยํ อี. ศัพท์หลังแปลง ช เป็น ชฺช.

  • รชนีกร รชฺชนีกร

(ปุ.) พระจันทร์, เดือน.

  • รชสา

(อิต.) โรคละลอก, ละลอก.

  • รโชหรณ

(นปุ.) การนำเสียงซึ่งธุลี, ผ้าอันนำเสียซึ่งธุลี.

  • รชฺช

(นปุ.) ความเป็นแห่งพระราชา, ความเป็นพระราชา, วิ. ราชิโน ภาโว รชฺชํ. ราช+ณยปัจ. รัสสะ อา เป็น อ ลบ อ ที่ ช ลบ ณฺ รวมเป็น รชฺย แปลง ย เป็น ช. ราชสมบัติ ราชอาณาเขต ก็แปล.

  • รชฺชกาล

(ปุ.) เวลาแห่งความเป็นพระราชา, รัชกาล คือ ระยะเวลาครองราชสมบัติของพระราชาองค์หนึ่งๆ.

  • รชสฺสลา

(อิต.) หญิงมีฤดู, หญิงมีระดู, หญิงถึงผ้า. วิ. รชโยคา รชสฺสลา. สล ปัจ.

  • รชสฺสิร

(วิ.) มีธุลีบนหัว.

  • รชฺชทายาท

(ปุ.) บุคคลผู้เป็นทายาทแห่งราชสมบัติ, รัชทายาท (ผู้สืบราชสมบัติ).

  • รชฺชุ

(อิต.) เชือก, สาย, สายเชือก. วิ. รุนฺธติ เอเตนาติ รชฺชุ. รุธิ อา วรเณ, ชุ. เอา อุ ที่ รุ เป็น อ แปลงที่สุดธาตุเป็น ชฺ หรือลบที่สุดธาตุ ซ้อน ชฺ. ศัพท์ที่ ๒ ก สกัด.

  • รชฺชุก

(ปุ.) เชือก, สาย, สายเชือก. วิ. รุนฺธติ เอเตนาติ รชฺชุ. รุธิ อา วรเณ, ชุ. เอา อุ ที่ รุ เป็น อ แปลงที่สุดธาตุเป็น ชฺ หรือลบที่สุดธาตุ ซ้อน ชฺ. ศัพท์ที่ ๒ ก สกัด.

  • รฺชน

(นปุ.) การย้อม, ความย้อม, ความกำหนัด, ความยินดี. วิ. รญฺชนํ รญฺชนํ จันทร์แดง. ว. รญฺชาเปตีติ รญฺชนํ. รญฺชฺราเค, ยุ.

  • รฏฺ

(ปุ.) คนอยู่ในแว่นแคว้น, ชาวเมือง, ราษฎร.

  • รฏฺมฺมนุฺ

(นปุ.) รัฐธรรมนูญ ชื่อกฏหมายสูงสุดของประเทศ เป็นกฎหมายอันเป็นที่พึงพอใจของประชาชนทั้งประเทศ ประชาชนทั้งประเทศอยู่ภายใต้รัฐธรรมนูญนี้. รฏฺ+ธมฺม+มนุญฺ ลบอักษรที่เสมอกันสามตัวเสียตัวหนึ่ง.

  • รฏฺนิยม

(ปุ.) ความกำหนดของบ้านเมือง, รัฐนิยม.

  • รฏฺปาล

(ปุ.) บุคคลผู้ปกครองบ้านเมือง, คณะบุคคลผู้ปกครองบ้านเมือง, รัฐบาล (องค์การปกครองบ้านเมือง องค์การบริหารบ้านเมือง).

  • รฏฺปุริส

(ปุ.) รัฐบุรุษ ชื่อบุคคลผู้ได้รับการยกย่องจากรัฐ เพราะเป็นผู้ที่มีความรู้ความสามารถและมีคุณธรรมในการบริหารบ้านเมืองเป็นอย่างสูง.

  • รฏฺมนฺตี

(ปุ.) คนมีความคิดของบ้านเมือง, คนมีความรู้ของบ้านเมือง, รัฐมนตรี ชื่อบุคคลผู้รับ ผิดชอบในนโยบายบริหารราชการแผ่นดิน และเป็นที่ปรึกษาการบ้านเมือง ผู้เป็นหัวหน้าเป็นใหญ่ในกระทรวง.

  • รฏฺสภา

(อิต.) ที่ชุมนุมของบ้านเมือง, ที่ประชุมของรัฐ, ที่ประชุมปรึกษาการบ้านเมือง, รัฐสภา ชื่อองค์การนิติบัญญัติ.

  • รฏฺาธิป

(ปุ.) บุคคลผู้เป็นใหญ่แห่งแว่นแค้วน, บุคคลผู้เป็นใหญ่แห่งบ้านเมือง, พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน.

  • รณ

(ปุ.) การร้อง, เสียง, เสียงร้อง, การรบ, สงคราม, กิเลส, ความชั่ว, ความเสียหาย, บาป. รณฺ สทฺเท, อ.

  • รณฺชห

(วิ.) สละกิเลส, ละกิเลส. รณปุพฺโพ, หา จาเค, อ. เท๎วภาว หา รัสสะ แปลง ห เป็น ช ซ้อน ญฺ.

  • รณรงฺค

(ปุ.) การไปสู่ที่ เป็นที่รบ, การถึงซึ่งที่เป็นที่รบ, รณ+องฺค (การไป) รฺ อาคม. การรบ, สนามรบ. รณ ลง องฺค สกัด. คำ ณรงค์ที่ไทยใช้ตัดมาจาก รณฺรงฺค.

  • รณฺฑ

(ปุ.) ความเบียดเบียน, นักเลง, นักเลงสุรา. รฑิ หึสายํ, อ.

  • รตน

(วิ.) ประเสริฐสุด.

  • รตนตฺตย

(นปุ.) หมวดสามแห่งรตนะ, รัตนตรัย, พระรัตนตรัย.

  • รตนตฺตยคุณ

(ปุ.) คุณแห่งพระรัตนตรัย.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ล.

[แก้ไข]

  • ลุก อุลูก อุฬุก

(ปุ.) นกเค้า, นกเค้าแมว, นกฮูก, นกแสก, นกพิราบ. อุลฺ คเวสเน, อุโก, อู วา, สกตฺเถ โก. เป็น อุลฺลุก บ้าง. ส. อุลูก.

  • ลการ

ป. เรือ, ส่วนของเรือ, จังกูด

  • ลกุณฺฏก

ป. คนเตี้ย

  • ลกฺขณ

นป. เครื่องหมาย, รอย, ลักษณะ, คุณภาพ, ปกติ

  • ลกฺขณปาก

ค. ผู้ชำนาญในการทายลักษณะ

  • ลกฺขณสมฺปตฺติ

อิต. ความถึงพร้อมแห่งลักษณะ, ความมีลักษณะสวยงาม

  • ลกฺขณสมฺปนฺน

ค. ถึงพร้อมด้วยลักษณะ, มีลักษณะดี

  • ลกฺขิก

ค. ผู้มีโชค

  • ลกฺขี

อิต. โชคดี, ศรี, สมบัติ

  • ลกฺเขติ

ก. หมาย, กำหนด

  • ลคุฬ

ป. ไม้ค้อน

  • ลคฺค

ค. ซึ่งข้อง, ยึด, เกาะ

  • ลคฺคติ

ก. ข้อง, ยึด, เกาะ

  • ลคฺคน

นป. การข้อง, การยึด, การเกาะ

  • ลงฺคี

อิต. กลอนเหล็ก, ดาลเหล็ก

  • ลงฺคุล

นป. หาง

  • ลงฺฆก

ค. ผู้กระโดด, นักกายกรรม

  • ลงฺฆติ

ก. กระโดด, เต้น

  • ลงฺฆน

นป. การกระโดด, การเต้น

  • ลงฺฆี

ป. ผู้กระโดด, ผู้เต้น; ธรณีประตู

  • ลงฺเฆติ

ก. กระโดด, เต้น

  • ลชฺชติ

ก. อาย, ละอาย

  • ลชฺชา

อิต. ความละอาย; ความเกลียด

  • ลชฺชาเปติ

ก. ทำให้ละอาย

  • ลชฺชิตพฺพก

ค. ควรละอาย, น่าอาย

  • ลชฺชี

ค. มีความละอาย, มีความเกลียด

  • ลฺจ

ป. สินบน

  • ลฺจขาทก

ค. ผู้ได้รับสินบน, ผู้กินสินบน

  • ลฺจทาน

นป. การให้สินบน

  • ลฺฉ, - ฉน

นป. เครื่องหมาย, รอย

  • ลฺฉก

ค. ผู้ทำเครื่องหมาย, ผู้ประทับตรา

  • ลฺฉติ

ก. ประทับตรา, ทำเครื่องหมาย

  • ลฏกิกา

อิต. นกมูลไถ

  • ลฏฺิ, - ิกา

อิต. ไม้ถือ, ไม้เท้า; ต้นไม้อ่อน, หน่อไม้

  • ลณฺฑ

นป., - ฑิกา อิต. มูลสัตว์

  • ลตา

อิต. เถาวัลย์, เครือไม้, กิ่ง

  • ลทธฺ

กิต.ได้แล้ว, บรรลุแล้ว

  • ลทฺธภาว

ป. ความสำเร็จ, การบรรลุ

  • ลทฺธา, - ธาน

กิต. ได้แล้ว

  • ลทฺธิ

อิต. ลัทธิ, ความเห็น

  • ลทฺธิก

ค. ซึ่งมีความเห็น, มีลัทธิ

  • ลปติ

ก. พูด, เจราจา

  • ลปน

นป. ปาก, คำพูด, การพูด, การเจรจา

  • ลปนช

ป. ฟัน

  • ลปนา

อิต. ดู ลปน

  • ลปิต

นป. ถ้อยคำ

  • ลพุช

ป. ขนุนสำมะลอ

  • ลพฺภ

นป. วัตถุที่พึงได้

  • ลพฺภติ

ก. ได้รับ, บรรลุ

  • ลพฺภา

อ. พึงได้, พึงบรรลุ

  • ลภติ

ก. ได้รับ, บรรลุ , สำเร็จ

  • ลมฺพ

ค. ห้อย, แขวน

  • ลมฺพก

นป. ของที่ห้อยหรือแขวน

  • ลมฺพติ

ก. ห้อย, แขวน

  • ลมฺเพติ

ก. ให้ห้อย, ให้แขวน

  • ลย

ป. มาตราเวลา = ๑๐ ขณะ ; เสียงรองประสานกับเสียงดนตรี ; จังหวะ

  • ลลนา

อิต. ผู้หญิง

  • ลลิต

นป. ความดี, ความงาม, ความมีเสน่ห์

  • ลว

ป. น้อย; การเกี่ยว, การเก็บ; การหยด, การตก

  • ลวงฺค

นป. สมุนแว้ง, กานพลู

  • ลวณ

นป. เกลือ, รสเค็ม

  • ลวน

นป. การเก็บเกี่ยว

  • ลวิตฺต

นป. เคียว

  • ลสติ

ก. ส่องแสง; เล่น

  • ลสิกา

อิต. ไขข้อ

  • ลสี

อิต. หัวสมอง, มันสมอง

  • ลสุณ

นป. กระเทียม

  • ลาขา

อิต. ครั่ง

  • ลาขาปสาทน

ป. ไม้แสม, ไม้โลทแดง

  • ลางฺคลี

อิต. ไม้พลับพลึง, ไม้ดองดึง

  • ลาช

ป. ข้าวตอก

  • ลาป

ป. นกมูลไถ

  • ลาปุ, - พุ

อิต. น้ำเต้า

  • ลาภ

ป. ลาภ, โชค, สิ่งที่ได้มา

  • ลาภา

ป. น่าได้, น่าต้องการ

  • ลาภี

ค. ผู้มีลาภ

  • ลามก

ค. ลามก, ชั่ว, เลว, ต่ำช้า

  • ลายก

ค. ผู้เก็บเกี่ยว

  • ลายติ

ก. เก็บเกี่ยว

  • ลาลน

นป. การเล่นสนุก, การขับกล่อม

  • ลาลสา

ป., อิต. ความปรารถนา

  • ลาลา

อิต. น้ำลาย

  • ลาเลติ

ก. ทำให้สงบ, ปรบ, กล่อมให้นอน

  • ลาวุ

อิต. น้ำเต้า

  • ลาส, - สน

นป. การละเล่น, กีฬา, การฟ้อนรำ

  • ลิกุจ

ป. ขนุนสำมะลอ

  • ลิโกจก

ป. ไม้ปรู

  • ลิกฺขติ

ก. เขียน, สลัก, จารึก

  • ลิกฺขน

นป. การเขียน, การจารึก, การสลัก

  • ลิกฺขา

อิต. มาตราชั่ง = ๑๒๙๖ อณู ; ไข่เหา

  • ลิงฺค

นป. นิมิตแห่งบุรุษสตรี, เครื่องหมาย, ลักษณะ

  • ลิจฺฉวิ

ป. เจ้าลิจฉวี

  • ลิตฺต

ค. ไล้, ทาแล้ว, ฉาบแล้ว

  • ลิปิ

อิต. การเขียน, ตัวอักษร, อักขระ

  • ลิปิการ

ป. ผู้เขียน, เสมียน

  • ลิมฺปติ

ก. ไล้, ทา, ฉาบ

  • ลิมฺปน

นป. การฉาบทา, การไล้

  • ลิหติ

ก. เลีย

  • ลียติ

ก. หดตัว, เหี่ยวแห้ง; อยาก, ปรารถนา

  • ลียน

นป. ความหดตัว, ความเหี่ยวแห้ง

  • ลีลา

อิต. การเยื้องกราย, กิริยา, มรรยาท, วิลาส, ความสวยงาม

  • ลุก อุลูก อุฬุก

(ปุ.) นกเค้า, นกเค้าแมว, นกฮูก, นกแสก, นกพิราบ. อุลฺ คเวสเน, อุโก, อู วา, สกตฺเถ โก. เป็น อุลฺลุก บ้าง. ส. อุลูก.

  • ลุชฺชติ

ก. หัก, แตกออก

  • ลุชฺชน

นป. การแตก, การสิ้นสุดลง, การทำลาย

  • ลุฺจติ

ก. ลากออก, ดึงออก, ถอยขึ้น

  • ลุทฺท, ลุทฺธ

๑. ค. คนหยาบช้า, คนโหดร้าย; ๒. ป. พราน

  • ลุทฺทก

ป. นายพราน

ลุพาติ

ก. ตัดออก, เก็บเกี่ยว

  • ลุพฺภติ

ก. โลภ, อยาก, ปรารถนา

  • ลุพฺภน

นป. ความโลภ, ความอยาก

  • ลุมฺปติ

ป. ปล้น; กิน

  • ลุมฺปน

นป. การปล้น; การกิน

  • ลุลาย

ป. ควาย

  • ลูข

ค. หยาบ; เศร้าหมอง; ทุกข์ , ขัดสน

  • ลูขจีวร

ค. ผู้ห่มจีวรอันเศร้าหมอง

  • ลูขปฺปมาณิก

ค. ผู้ถือเอาความเศร้าหมองเป็นประมาณ

  • ลูณ, - น

กิต. ตัดแล้ว, เก็บเกี่ยวแล้ว

  • ลูตา, ลูติกา

อิต. แมลงมุม

  • เลข

ป. สิ่งที่เขียน, ปากกา, ดินสอ; แถว, แนว

  • เลขก

ป. ผู้เขียน, เสมียน, เลขา

  • เลขน

นป. การเขียน; อักษร, สิ่งที่เขียน

  • เลขนี

อิต. ปากกา, ดินสอ

  • เลขา

อิต. สิ่งที่เขียน, ตัวอักษร, อักขระ, ไร่ป่า, แถว, แนว

  • เลฑฺฑุ

ป. ก้อนดิน

  • เลณ

นป. ถ้ำที่เป็นเอง, ถ้ำธรรมชาติ; ความปลอดภัย, ที่กำบัง

  • เลป

ป., เลปน นป. การฉาบทา, การไล้

  • เลเปติ

ก. ฉาบทา, ไล้

  • เลยฺย

ค. ซึ่งควรลิ้ม, ควรเลีย, ควรกิน

  • เลส

ป. ของเล็กๆ น้อย ๆ; ข้ออ้าง, เลศนัย, เล่ห์เหลี่ยม

  • โลก

ป. โลก, สัตว์, พลเมือง

  • โลกคฺค

ค. ผู้เป็นใหญ่ในโลก

  • โลกครุ

ป. พระพุทธเจ้า

  • โลกนายก, - นาถ

ป. ผู้เป็นใหญ่ในโลก, ผู้นำของโลก, ผู้เป็นที่พึ่งของโลก

  • โลกนิโรธ

ป. ความสิ้นสุดแห่งโลกความฉิบหายแห่งโลก

  • โลกนฺต

ป. ที่สุดของโลก

  • โลกนฺตคู

ค. ผู้บรรลุถึงที่สุดจากโลกิยะ

  • โลกนฺตร

นป. โลกอื่น; ระหว่างแห่งโลก

  • โลกปาล

ป. ผู้รักษาโลก

  • โลกวชฺช

นป. สิ่งที่ชาวโลกติเตียน

  • โลกาธิปจฺจ

นป. ผู้ปกครองโลก

  • โลกานุกมฺปา

อิต. ความเอ็นดูต่อสัตว์โลก

  • โลกายต

นป. โลกายตศาสตร์

  • โลกายตฺติก

ค. ผู้นับถือนิกายโลกายัต, ผู้มีความเห็นว่าขาดสูญ

  • โลกิก, - กิย

ค. สิ่งที่เป็นโลกิยะ

  • โลกุตฺตร

ค. โลกุตร, สิ่งที่หลุดพ้นแล้วจากโลก

  • โลเกส

ป. พรหม

  • โลจก

ค. ผู้ลาก, ผู้ดึง, ผู้ถอน

  • โลจน

นป. ตา, จักษุ

  • โลณ

๑. นป. เกลือ; ๒. ค. มีรสเค็ม

  • โลณผล

นป., โลณสกฺขรา อิต. ก้อนเกลือ

  • โลณิก

ค. เกี่ยวกับเกลือหรือด่าง

  • โลณี

อิต. หนองน้ำ; อ่างเกลือ

  • โลทฺท

ป. ชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่ง

  • โลป

ป. การตัดออก, การลบออก

  • โลภ

ป. โลภ, ความอยาก, ความดิ้นรน

  • โลม

นป. ขน

  • โลมกูป

ป. ขุมขน, รูขน

  • โลมสปาณก

ป. ตัวบุ้ง

  • โลมหส

ป., โลมหํสน นป. ขนชูชัน

  • โลล

ค. กลิ้ง, โคลง, ไหว; ผู้โลภ

  • โลลตา

อิต. ความโลภ, ความอยาก

  • โลลุป

ค. โลภ, อยาก

  • โลลุปฺป

นป. ความโลภ, ความอยาก

  • โลเลติ

ก. โคลง, ไหว

  • โลห

นป. โลหะ, เหล็ก; ทองแดง; กฤษณาสามัญ

  • โลหการ

ป. ช่างเหล็ก

  • โลหกุมฺภี

อิต. หม้อทองแดง; ชลาลัยคือ บ่อแห่งห้วงน้ำในนรก

  • โลหถาลก

ป. ถาดเหล็ก, ถาดทองแดง

  • โลหปิฏฺ

ป. นกอีลุ้ม, เหยี่ยวแดง

  • โลหมาสก

ป. เหรียญทองแดง

  • โลหสลากา

อิต. เส้นลวด

  • โลหิต

๑. นป. โลหิต, เลือด; ๒. ค. แดง

  • โลหิตกฺข

ค. มีตาแดง

  • โลหิตงฺก

ป. แก้วทับทิม

  • โลหิตจนฺทน

นป. จันทน์แดง

  • โลหิตภกฺข

ค. ซึ่งกินเลือด, สัตว์ที่เลี้ยงด้วยเลือด

สารบัญ ขึ้นเล่ม ว.

[แก้ไข]

  • วมฺปติ

(ปุ.) เจ้าแห่งโค, เจ้าของแห่งโค.

อ. เทียว, แล

  • วก

ป. หมาป่า, หมาใน

  • วกุล

ป. ต้นพิกุล

  • วกฺก

๑. นป. ม้าม, ตับ; ๒. ค. คด

  • วกฺกล

น.,นป. เปลือกไม้, ผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้

  • วกฺกลี

ค. ผู้นุ่งห่มผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้

  • วกฺข

น. วรรข ก. กล่าว. ส. วรฺข

  • วกฺขติ

ก. ย่อมกล่าว, จะกล่าว, จักกล่าว

  • วคฺค

ป. วรรค, พรรค, หมู่, คณะ; วรรคตอนของหนังสือ

  • วคฺคพนฺธน

นป. การรวมกลุ่ม, การจัดตั้งพรรค

  • วคฺคิย

ค. นับเนื่องในหมู่

  • วคฺคุ

ค. น่ารัก, น่าพอใจ

  • วคฺคุวท

ค. ซึ่งพูดอย่างไพเราะ

  • วคฺคุลิ

อิต. ไม้แบบใช้สำหรับตีปิงปองหรือลูกคริกเก็ต

  • วงฺก

๑. ค. คด, งอ, โค้ง; ๒. นป. ชื่อภูเขา; กีบเท้าสัตว์, เบ็ด

  • วงฺกตา

อิต. ความงอ, ความคด

  • วงฺค

ป. ชื่อแคว้นหนึ่งในอินเดีย; ชื่อโรคชนิดหนึ่ง

  • วจ

ป., นป. คำพูด, การกล่าว

  • วจน

นป. คำพูด, คำกล่าว, การแสดงออกทางวาจา

  • วจนกร

ค. ผู้เชื่อฟังคำ

  • วจนกฺขม

ค. ผู้ใคร่อยากทำตามคำกล่าวของคนอื่น

  • วจนตฺถ

ป. ความหมายแห่งถ้อยคำ

  • วจนปถ

ป. วิธีการพูด

  • วจนีย

ค. ควรกล่าว

  • วจา

อิต. ว่านน้ำ

  • วจี

อิต. คำพูด, ถ้อยคำ, คำกล่าว

  • วจี

อิต. คำพูด, ถ้อยคำ, คำกล่าว

  • วจีกมฺม

นป. วจีกรรม

  • วจีคุตฺต

ค. ผู้สำรวมคำพูดได้

  • วจีทุจฺจริต

นป. ความประพฤติชั่วทางวาจา

  • วจีปรม

ค. ผู้ดีแต่พูด, พูดดีแต่ทำไม่ดี

  • วจีเภท

ป. การเปล่งคำพูดออกมา

  • วจีวิฺตฺติ

อิต. วจีวิญญัติ, การกำหนดหมายให้รู้โดยทางคำพูด

  • วจีสุจริต

นป. วจีสุจริต, การประพฤติชอบทางวาจา

  • วจฺจ

นป. ขี้, คูถ ส. วตฺย

  • วจฺจกุฏิ

อิต. กระท่อมที่ถ่ายอุจจาระ, เวจ, ถาน, ส้วม ส. วตฺยกุฏิ

  • วจฺจมคฺค

ป. เวจมรรค, ช่องทวารหนัก วตฺยมารฺค

  • วจฺฉ

ป. ลูกสัตว์ ส. วถฺย

  • วจฺฉตร

ป. วัวหนุ่ม วถฺยตฺร

  • วจฺฉร

นป. ผี ส. วถฺยร

  • วจฺฉล

ค. สนิท, รักใคร่; ละเอียด ส. วถฺยล

  • วจฺฉลา

อิต. แม่โครักลูก ส. วถฺยลา

  • วช

ป. คอกวัว

  • วชติ

ก.ไป, ดำเนินไป

  • วชิร

นป. อาวุธพระอินทร์, รัตนะ, เครื่องมือจาระไนแก้ว, เพชร

  • วชิรปาณิ, - หตฺถ

ป. พระอินทร์, ท้าวสักกะ

  • วชิราวุธ

ค. มีวชิระเป็นอาวุธ, พระอินทร์

  • วชฺช

๑. นป. โทษ, ความผิด; เครื่องดนตรี; สิ่งที่ควรเว้น; ๒. ค. อันเขาพึงกล่าว, ควรพูดติ ส. วาทฺย

  • วชฺชนีย

ค. ควรหลีกเลี่ยง, ควรงดเว้น ส. วาทฺย

  • วชฺชิต

กิต. เว้นแล้ว วาทฺยิต

  • วชฺชี

ป. ชื่อแคว้น วทฺยี

  • วชฺฌ

ค. ควรฆ่า ส. วธฺย

  • วคฺค

ป. วรรค, พรรค, หมู่, คณะ; วรรคตอนของหนังสือ

  • วคฺคพนฺธน

นป. การรวมกลุ่ม, การจัดตั้งพรรค

  • วคฺคิย

ค. นับเนื่องในหมู่

  • วคฺคุ

ค. น่ารัก, น่าพอใจ

  • วคฺคุวท

ค. ซึ่งพูดอย่างไพเราะ

  • วคฺคุลิ

อิต. ไม้แบบใช้สำหรับตีปิงปองหรือลูกคริกเก็ต

  • เวฬุ

น. ไม่ไผ่ ส. เวณุ

สารบัญ ขึ้นเล่ม ส.

[แก้ไข]

  • ส.นาม. นามกร

(ปุ.) อันกระทำซึ่งชื่อ, การทำซึ่งชื่อ, ชื่อ, นามกร. ส.นามกรณ.

  • สณฺฑ

น. ชัฏ, ดง, ที่รก, ที่ทึบ. ส. ษณฺฑ

  • สนฺถว

(ปุ.) ความคุ้นเคย, ความสนิท, ความสนิทสนม, การรู้จัก, การรู้จักกัน, การชม, การชมเชย, การเชยชม, ความชม, ฯลฯ, ตัณหา. สํปพฺโพ, ถุ อภิตฺถเว, โณ, ยุ.

  • สนฺถวน

(นปุ.) ความคุ้นเคย, ความสนิท, ความสนิทสนม, การรู้จัก, การรู้จักกัน, การชม, การชมเชย, การเชยชม, ความชม, ฯลฯ, ตัณหา. สํปพฺโพ, ถุ อภิตฺถเว, โณ, ยุ.

  • สนฺถวตฺติ

(อิต.) ความรักด้วยสามารถแห่งความคุ้นเคย, ฯลฯ, สันถวไมตรี.

  • สนฺถาคาร

(ปุ. นปุ.) เรือนเป็นที่ตั้งพร้อม, โรงรับแขก. สนฺถ สำเร็จรูปมาจาก สํ บทหน้า ถา ธาตุ อ ปัจ.

  • สนฺถาร สนฺถารก

(ปุ.) การลาด, การปู, การปูลาด, ที่รอง. ณ ปัจ. ศัพท์หลัง ก สกัด.

  • สนฺท

(วิ.) ไหล, ไหลออก, ไหลไป, แล่น, สนฺทฺ ปสเว, อ.

  • สนฺทจฺฉาย

(วิ.) มีเงาชิด, มีเงาไม่ขาด, ฯลฯ.

  • สนฺทน

(ปุ.) เกวียน, รถ, รถศึก, ปืน. สนฺทฺ ปสวเน คมเน วา, ยุ.

  • สนฺทพฺภ

(วิ.) ร้องดัง, ร้องลั่น, สํปุพฺโพ, ทภิ สทฺเท, อ.

  • สนฺทพฺภน

(วิ.) กลัว, ขลาด, ขยาด, ทภี ภเย, ยุ.

  • สนฺทสฺสน

(นปุ.) การแสดง, การชี้แจง. สํปุพฺโพ, ทิสฺ เปกฺขเน, ยุ. แปลง ทิส เป็น ทสฺส.

  • สนฺทาน

(นปุ.) เครื่องผูก, สายป่าน, เชือก, เชือกผูกวัว. สํปุพฺโพ, ทา พนฺธเน, ยุ.

  • สนฺทฎ

(ปุ.) เพื่อนเห็น (เห็นครั้งแรกก็เป็นเพื่อนกัน). สํปุพฺโพ, ทิสฺ เปกฺขเน, โต. วิ. กิญจิ กาลํ ปสฺสิตพฺโพติ สนฺทิฏโ.

  • สนฺทิฏก

(วิ.) อันบุคคลผู้ปฏิบัติพึงเห็นเอง, อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง, ณิก ปัจ.

  • สนฺทิฏปรามาสี

(วิ.) ผู้มีความถือมั่นในความเห็นของตน, ผู้มีความยึดมั่นในความเห็นของตน, ผู้ถือมั่นในความเห็นของตน, ผู้ยึดมั่นในความเห็นของตน, ผู้ถือมั่นแต่ความเห็นของตน, ผู้ยึดถือแต่ความเห็นของตน, ผู้ดื้อรั้น.

  • สนฺเทห

(ปุ.) ความฉงน, ความไม่แน่ใจ, ความสงสัย, สนเท่ห์, สํปุพฺโพ, ทิหฺ อุปจเย, โณ. ส. สนฺเทห.

  • สนฺโทห

(ปุ.) ฝูง, หมวด, หมู่, พวก, ประชุม, กอง, คณะ. วิ. สหาวยเวน ทูหยตีติ สนฺเทโห. ทุหฺ ปปูรเณ, โณ. ส. สนฺโทห.

  • สนฺธ

(ปุ.) การต่อ, การเชื่อม, สํปุพฺโพ, ธา ธารเณ,อ.

  • สนฺธาน

(นปุ.) การต่อ, การเชื่อม, การเกี่ยวข้อง, การพัวพัน, การสืบต่อ, ที่ต่อ, สันธาน ชื่อของคำที่เชื่อมประโยคให้เกี่ยวเนื่องกัน. ยุ ปัจ.

  • สนฺธิ

(วิ.) อัน...ต่อ, อันเขาต่อ. วิ. สนฺธียตีติ สนฺธิ. อิ ปัจ.

  • สนฺธิกณฺณ

(ปุ.) มุมแห่งห้อง.

  • สนฺธิจฺเฉท

(วิ.) ผู้ตัดซึ่งที่ต่อ, ฯลฯ, ผู้ตัดช่อง, ผู้ตัดช่องย่องเบา, ผู้ขุดอุโมงค์.

  • สนฺธิสิงฆาฏก

(นปุ.) ทางสามแพร่ง, ทาง สี่แพร่ง, ทางสีแพร่งและสามแพร่ง, ทางสามแยก, ทางสี่แยก.

  • สนฺธิสฺา

(อิต.) สัญญาติดต่อกัน, สนธิ สัญญา คือสัญญาติดต่อกันระหว่างรัฐต่อรัฐ.

  • สนฺนกทฺทุ

(ปุ.) มะหาด ชื่อต้นไม้ขนาดใหญ่ ผลคล้ายมะปราง วิ. สนฺนกา ตาปสา, เตสํ ทุโม สนฺนกทฺทุ. มฺโลโป ทฺสํโยโค.

  • สนฺนทฺธ

(ปุ.) ทหารสวมเกราะ วิ. จมฺเมน สม.มา นทฺธวาติ สนฺนทฺโธ. สํปุพฺโพ, นหฺ พนฺธเน, โต, ตสฺส ทฺโธ, หฺโลโป. ตสฺส วา โธ, หสฺส โท.

  • สนฺนทฺธรถ

(ปุ.) รถเกราะ.

  • สนฺนาห

(ปุ.) เครื่องผูกสอด, เกราะ. ณ ปัจ.

  • สนฺนิกฺเขป

(ปุ.) การตั้งไว้, การวางไว้, สํ นิ ปุพฺโพ, ขิปิ คติยํ, โณ.

  • สนฺนิกฏ

(ปุ.) ความใกล้.

  • สนฺนิกาส

(วิ.) คล้าย, เช่นกัน. สํ นิ ปุพฺโพ, กาสฺ ทิตฺติยํ, อ.

  • สนฺนิเกต

(ปุ.) บ้านของตน, เรือนของตน, ส+นิเกต ซ้อน นฺ.

  • สนฺนิจย

(ปุ.) ฝูง, หมวด, หมู่ พวก, ประชุม, กอง, คณะ.

  • สนฺนิจย สนฺนิจฺจย

(ปุ.) การสะสม, การสั่งสม, การรวบรวม, การสะสม, ฯลฯ. สํ นิปุพฺโพ, จิ จเย, โณ.

  • สนฺนิฏาน

(นปุ.) การตกลง, การตกลงใจ, ความตกลง, ความตกลงใจ, ความสันนิษฐาน (ลงความเห็นเป็นการคาดคะเนไว้ก่อน). สํ นิ ปุพฺโพ, า คตินิวุตฺติยํ, ยุ.

  • สนฺนิธาน

(นปุ.) การนับเนื่อง, การใกล้เคียง, การสะสม, การสั่งสม, ความนับเนื่อง, ฯลฯ. สํ นิ ปุพฺโพ, ธา ธารเณ, ยุ. ส. สนฺนิธาน.

  • สนฺนิธิ

(ปุ.) การรวบรวม, การใก้ลเคียง, การปรากฏเฉพาะหน้า, การสะสม, การสั่งสม, การนับเนื่อง, ความรวบรวม, ฯลฯ. อิ ปัจ. ที่ใกล้ ความประจักษ์ ก็แปล. ส. สนฺนิธิ.

  • สนฺนิปาต

(ปุ.) การประชุม, การประชุมกัน, ที่ประชุม, สันนิบาต. คำ สันนิบาต ไทยใช้เป็นชื่อของไข้ชนิดหนึ่ง มีอาการสั่นเทิ้มและเพ้อ. สํ นิ ปุพฺโพ, ปตฺ คติยํ, โณ. ส. สนฺนิปาต.

  • สนฺนิภ

(วิ.) คล้าย, เช่นกัน. สํ นิ ปุพฺโพ, ภา ทิตฺติยํ, อ. ส. สนฺนิภ.

  • สนฺนิวาส

(ปุ.) การอยู่ร่วม, การอยู่ร่วมกัน, การอยู่ด้วยกัน,การอยู่อาศัย, การอยู่อาศัยร่วมกัน, ความอยู่ร่วม,ฯลฯ.สํ นิ ปุพฺโพ,วสฺ นิวาเส, โณ.

  • สนฺนิเวส

(ปุ.) การตั้งลง, การตระเตรียม, การเข้าไป, การเข้าไปอยู่, ทรวดทรง, สัณฐาน, สํ นิ ปุพฺโพ, วิสฺ ปเวสเน, โณ.

  • สปจ

(ปุ.) คนจัณฑาล, คนดุร้าย, คนต่ำช้า, คนนอกเหล่า. วิ. สํ สุนขํ ปจตีติ สปโจ. สปุพฺโพ, ปจฺ ปาเก, อ.

  • สปฺ สปฺปฺ

(วิ.) ผู้เป็นไปด้วยปัญญา วิ. สห ปฺย วตฺตตีติ สปฺโ. ผู้มีปัญญา ผู้มีปรีชา. ศัพท์ที่ ๒ ซ้อน ปฺ.

  • สปิฎภย สปฺปฎิภย

(วิ.) มีภัยเฉพาะ, มีภัยเฉพาะหน้า, มีภัยจังหน้า.

  • สปติ

(ปุ.) เจ้าของแห่งทรัพย์. ส+ปติ.

  • สปตฺต

(ปุ.) ข้าศึก, ศัตรู, ปรปักษ์. วิ. ทุกฺข-เหตุตฺตา สปตฺตี อิวาติ สปตฺโต. สกาโร รกฺขเส, โส วิย รกฺขโส วิย อฺฺมฺฺฺํ อหิตาสุขํ ปาเปตีติ สปตฺโต.

  • สปถ

(ปุ.) คำด่า, คำแช่ง, การด่า, การแช่ง, การสาบาน,สบถ.วิ.สปนํ สปโถ สปฺ อกฺโกเส,อโถ.

  • สปทาน

(วิ.) ไม่แหว่ง.

  • สปทิ

(อัพ. นิบาต) ขณะนั้น, เดี่ยวนั้น, ทันทีทันใด.

  • สาขา

น. แขนง, ส่วนย่อย ส. ศาขา

  • สุกฺก

(วิ.) วันศุกร์ ส. ศุกฺร

  • สุญฺญ

ค. ศูนย์, ว่างเปล่า ส. ศูนฺย

  • โสส

น. ลมปราณ ส. โศษ

  • โสฬส

ค. สิบหก ส. โษฑศ

สารบัญ ขึ้นเล่ม ห.

[แก้ไข]

(ปุ.) อาวุธ อุ. อินฺทห อาวุธของพระอินทร์.

  • ห ห

(อัพ. นิบาต) แล.

  • หงฺกร

(ปุ.) การรบพุ่ง, สงคราม. กลห+กร ลบ กล ลงนิคคหิตอาคม.

  • ห โห

(อัพ. นิบาต) โอ แสดงการเชื้อเชิญร้อยเรียก.

  • หส

(ปุ.) หงส์, ห่าน. วิ. หนฺติ อทฺธานนฺติ หํโส. หนฺ คติยํ, โส, นิคฺคหิตาคโม. ส. หัสํ.

  • หสน

(นปุ.) ความร่าเริง, ความรื่นเริง, ความอิ่มใจ. หสฺ หํสฺ วา ปีติยํ, อ, ยุ. ถ้าตั้ง หสฺ ธาตุ พึงลงนิคคหิตอาคม.

  • หสปาท

(วิ.) มีสีคล้ายเท้าหงส์ คือแดงปนเหลือง แดงเรื่อ หรือสีแดง ก็ว่า.

  • หสวตีนคร

(นปุ.) นครหงสวดี พระนครหงสาวี ชื่อเมืองหลวงของชาติมอณ.

  • หฺชช

(วิ.) อันพึงใจ, น่าพึงใจ, น่ายินดี, ยินดี, พึงใจ. วิ. หทเย สาธุ หชฺชํ หทยสฺส วา ปิยนฺติ หชฺชํ. หทย+ณฺย ปัจ. ลบอักษรที่สุดแห่งศัพท์ คือ ย ลบ อ ที่ ท และ ลบ ณฺ แปลง ทฺย เป็น ชฺช.

  • หฺติ

ก. ถูกฆ่า, ถูกเบียดเบียน

  • หฺน

นป. การถูกฆ่า, การถูกเบียดเบียน

  • หฏ

กิต. นำไปแล้ว

  • หฏฺ

กิต. ยินดีแล้ว

  • หฎก

(นปุ.) ทอง, ทองคำ. หฎ ทิตฺติยํ, อโก.

  • หฎฺตุฎฺ

(วิ.) ทั้งร่าเริงแล้วทั้งยินดีแล้ว.

  • หฎฺปหฎฺ

(วิ.) ทั้งร่าเริงแล้วทั้งร่าเริงยิ่งแล้ว.

  • ห

(วิ.) ข่มเหง, กุมเหง, หักหาญเอา, พลการ. หฐฺ พลกฺกาเร, อ. ส. ห.

  • หณน หนน

(นปุ.) การกำจัด, ฯลฯ, การกระทบ, ความกำจัด, ความเบียดเบียน. หนฺ หึสายํ, ยุ. ศัพท์ต้นแปลงที่สุดธาตุเป็น ณ. ส. หนน.

  • หณุ หนุ หนุกา

(อิต.) คาง. วิ. หนฺติ โอทนาทีสุ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หณฺ หนุ วา. โภชนํ หนติ เอเตนาติ หณุ หนุ วา. หนฺ หึสายํ, อุ. อภิฯ. รูปฯ ๖๖๕ ลง ณุ, นุ ปัจ. ลบที่สุดธาตุ ศัพท์ต้นคง ณุ ไว้ ศัพท์ที่ ๓ ลง ก สกัด อา อิต. ส. หนุ.

  • หตนฺตราย

(วิ.) ผู้มีอันตรายอันขจัดแล้ว.

  • หตลาภสกฺการ

(วิ.) มีลาภและสักการะเสื่อมแล้ว.

  • หตวกาส

(วิ.) มีปัจจัยเป็นเครื่องตั้งลงอันขจัดแล้ว, หมดโอกาส, หมดหนทาง, หมดช่องทาง.

หตปหต

(ปุ.) การฆ่าและการประหาร.

  • หติ

(อิต.) ความเบียดเบียน. วิ. หนนํ หติ. หนฺ หึสายํ, ติ, นฺโลโป.

  • หตฺถ

(ปุ.) หัตถะ หัสตะ ชื่อดาวฤกษ์กลุ่มที่ ๑๓ ใน ๒๗ กลุ่ม มี ๕ ดวง, ดาวศอกคู้. วิ. หตฺถสณฺานตาย หตฺโถ.

  • หุตฺถกมฺม

(นปุ.) การงานอันบุคคลทำด้วยมือ, การมีฝีมือ, การช่าง, หัตถกรรม.

  • หตฺถกมฺมมูล

(นปุ.) ค่าจ้าง, ค่าบำเหน็จ.

  • หตฺถการ

(ปุ.) งานอันบุคคลทำด้วยมือ, การทำด้วยมือ, การช่าง, การทำด้วยฝีมือ, งานที่ทำด้วยความเชี่ยวชาญในการใช้มือ, งานฝีมือ.

  • หตฺถกิจฺจ

(นปุ.) งานอันบุคคลทำด้วยมือ, การทำด้วยมือ, การช่าง, การทำด้วยฝีมือ, งานที่ทำด้วยความเชี่ยวชาญในการใช้มือ, งานฝีมือ.

  • หตฺถโกสลฺล

(นปุ.) ความเป็นแห่งบุคคลผู้ฉลาดในการงานอันบุคคลพึงทำด้วยมือ. หตฺถกมฺม+โกสลฺล ลบ กมฺม. หตฺถก มฺมโกสลฺล ก็แปลเช่นเดียวกันนี้.

  • หตฺถคต หตฺถงฺคต

(วิ.) ไปแล้วในมือ, อยู่ในมือ, มีอยู่ในมือ.

  • หตฺถฉินฺน

(วิ.) ผู้มีมืออันขาดแล้ว.

  • หตฺถตล

(นปุ.) พื้นแห่งมือ, ฝ่าแห่งมือ, ฝ่ามือ.

  • หตฺถปาส

(ปุ.) บ่วงแห่งมือ, บ่วงมือ, หัตถบาส ชื่อของระเบียบปฏิบัติสำหรับภิกษุสงฆ์ผู้เข้าร่วมประชุมทำสังฆกรรม จะต้องอยู่ในหัตถบาสของกันและกัน คืออยู่ในระหว่าง ๒ ศอก-คืบ ถ้ายืนก็ห่างกันประมาณ ๑ ศอก ถึง ๑ ศอกคืบ ถ้านั่งก็ห่างกัน ๑ คืบ ต่อ ๆ กันไป และยังใช้เกี่ยวกับคฤหัสถ์ผู้ประเคน (ถวาย) ของแด่ภิกษุสงฆ์ด้วย จะต้องเข้ามาในหัตถบาส คือห่างจากภิกษุผู้รับ ๑ ศอก สำหรับสุภาพสตรีเข้าไปประเคน (ถวาย) อยู่ในระยะ ๑ ศอกนี้ ดูไม่งาน เช่นบางกรณีคือ ถวายของในพิธีมงคลสมรส.

  • หตฺถาปฺปตาปก

(ปุ.) เชิงกราน ชื่อเตาชนิดหนึ่ง.

  • หตฺถปฺปาทจฺเฉทาทิ

(วิ.) มีอันตัดซึ่งมือและเท้าเป็นต้น.

  • หตฺถปฺปสารณฎฺาน

(นปุ.) เครื่องผูกข้อมือ.

  • หตฺถลฺจน หตฺถลฺฉน

(นปุ.) ลายเซ็น, ลายมือ, ลายมือชื่อ.

  • หตฺถสิกฺขา

(อิต.) การศึกษาวิชาเนื่องด้วยมือ, หัตถศึกษา คือวิชาเกี่ยวกับการประดิษฐ์สิ่งต่าง ๆด้วยมือ. วิ. หตฺถพทฺธวิชฺชาย สิกฺขา หตฺถสิกฺขา. ลบ พทฺธวิชฺชา.

  • หตฺถสิปฺป

(นปุ.) วิชาเนื่องด้วยมือ, หัตถศิลป์ คือวิชาเกี่ยวกับการใช้มือทำสิ่งต่าง ๆ หัตถศิลป์ ไทยใช้ในความหมายว่า การช่างทำด้วยมือ.

  • หตฺถาจริย

(ปุ.) หมอช้าง, ควาญช้าง, นายหัตถาจารย์.

  • หตฺถาชานิย หตฺถาชาเนยฺย

(ปุ.) ช้างอาชาไนย.

  • หตฺถาณึก หตฺถานึก

(นปุ.) หัตถานึก ช้าง ๓ เชือก แต่ละเชือกมีพลประจำ ๑๒ คน ชื่อ หัตถานึก, กองพลช้าง, กองทัพช้าง.

  • หตฺถาโรห

(ปุ.) ควาญช้าง, นายควาญช้าง. วิ. หตฺถึ อารูหตีติ หตฺถาโรโห. หตฺถีปุพฺโพ, รุหฺ รุฬฺหเน, โณ. กองช้าง ก็แปล.

  • หตฺถิก

(ปุ.) ตุ๊กตาช้าง. หตฺถี+ก ปัจ. ลงในอรรถเปรียบเทียบ รัสสะ อี เป็น อิ. สัตว์นี้เพียงดังช้าง วิ. หตฺถี อิว อยํ สตฺโต หตฺถิโก.

  • หตฺถิกลก หตฺถิกุลภ

(ปุ.) ช้างสะเทิน (สะเทิน คือรุ่น), ช้างรุ่น. หตฺถี+กลภ ศัพท์หลังแปลง อ เป็น อุ.

  • หตฺถิโคปก หตถิป หตฺถิบาล

(ปุ.) คนผู้รักษาช้าง, คนเลี้ยงช้าง, ควาญช้าง, นายควาญช้าง. คุปฺ รกฺขเณ, โณ, สตฺเถ โก. ปา ปาลฺ วา รกฺขเณ, โณ.

  • หตฺถิฆฎา

(อิต.) ฝูงแห่งช้าง, โขลงแห่งช้าง, ฝูงช้าง, โขลงช้าง. วิ. หตฺถีนํ สมูโห ฆฎา หตฺถิฆฎา.

หตฺถิฉาป หตฺถิจฉาป

(ปุ.) ช้างผู้ลูกน้อย, ลูกช้าง.

  • หตฺถินข

(ปุ.) ปราสาทตั้งอยู่บนกระพองช้าง กระพอง คือ ส่วนที่นูนเป็นปุ่มสองข้างที่ศรีษะช้าง กะพอง ตระพอง ตะพอง ก็ว่า. วิ. หตฺถิกุมฺภมฺหิ ปติฎโต นโข หตฺถินโข. ปาสาโท เอว นโข.

  • หตฺถินี

(อิต.) ช้างตัวเมีย, นางช้าง, ช้างพัง.

  • หตฺถิมณฺฑ หตฺถิเมณฺฑ

(ปุ.) ควาญช้าง. วิ. มณฺฑยติ รกฺขตีติ หตฺถิมณฺโฑ. โส เอว หตฺถิเมณฺโฑ. มิ หึสายํ, โฑ, นิคฺคหิตาคโม.

  • หตฺถิมารก

(ปุ.) คนยังช้างให้ตาย, คนฆ่าช้าง, พรานช้าง.

  • หตฺถิลิงฺค

(วิ.) มีเพศเพียงดังเพศแห่งช้าง.

  • หตฺถิลิงฺคสกุณ

(ปุ.) นกหัสดีลิงค์. ส. หสฺติลิงฺค.

  • หตฺถิสิโรปิณฺฑ

(ปุ.) กระพองช้าง. วิ. หตฺถิโน สิรสิ ปิณฺโฑ หตฺถิสิโรปิณฺโฑ.

หตฺถิโสณฺฑ หตฺถิโสณฺฑวิหงฺคม

(ปุ.) นกหัสดีลิงค์.

  • หตฺถี

(ปุ.) สัตว์มีงวง, ช้าง, ช้างพลาย, หัสดี, หัสดิน, ไอยรา. หตฺโถ อสฺส อตฺถีติ หตฺถี. ณ ปัจ. ตทัสสัตถิตัท. ส. หสฺติ, หสฺตินฺ.

  • หต

กิต. ฆ่าแล้ว, ทำลาย

  • หตาวกาส

ค. ผู้ทำลายโอกาส

  • หตฺถตฺถร

ป. ที่รองหลังช้าง

  • หตฺถานิก

ป. กองทัพช้าง, พลช้าง

  • หตฺถิ, - ถี

ป. ผู้มีมือ, ช้างพลาย, ช้างตัวผู้

  • หตฺถิกลภ

ป. ลูกช้าง

  • หตฺถิกุมฺภ

ป. ตระพองช้าง

  • หตฺถิทนฺต

ป., นป. งาช้าง

  • หตฺถิมณฺฑ

ป. ควาญช้าง

  • หตฺถิโสณฺฑ

ป. งวงช้าง

  • หทย

(นปุ.) ใจ, หัวใจ. วิ. หรติ อตฺตโน อา ธารนฺติ หทยํ. หรฺ หรเณ, โย, รสฺส โท. หทฺ จินฺตายํ วา, อโย. น้ำใจ ก็แปล. ส. หฺฤทย.

  • หทยงฺคม

(ไตรลิงค์.) ถ้อยคำอันพอใจ, ถ้อยคำอันสบายหู, คำถูกใจ, คำพอใจ, คำจับใจ. วิ. หทยํ มนํ คจฺฉติ ปวิสตีติ หทยงฺคมํ. หทยปุพฺโพ, คมฺ คติยํ, อ.

  • หทยาลุ หทยี

(วิ.) มีใจดี วิ. หทยํ พหุลํ ปสตฺถญฺจ ยสฺส โส หทยาลุ หทยี จ. อาลุ อี ปัจ. อภิฯ.

  • หทยาลุ

ค. มีใจ, ใจดี

  • หนน

(วิ.) กำจัด, เบียดเบียน, ฆ่า, ตี, ประหาร, กระทบ.

  • หนฺต

(วิ.) ผู้กำจัด, ฯลฯ. ตุ ปัจ.

  • หนฺท

(อัพ. นิบาต) ก็, เชิญเถิด, เอาเถิด, เอาเถอะ, ช่างเถอะ, ช่างเถิด, วานทีเถิด, ช่วยทีเถิด, ผิดังนั้น, ทำกระไร.

  • หนติ

ก. ฆ่า

  • หนุ, หนุกา

อิต. คาง

  • หนฺตุ

ป. ผู้ฆ่า

  • หนฺตาล

ป. เต่าร้าง, ไม้ลางลิง

  • หพฺย หวฺย

(นปุ.) ข้าวเพื่อเทวดาอันบุคคลบวงสรวง, เครื่องบูชาเทพ, เครื่องสังเวย, เครื่องเซ่นสังเวย. หู ทาเน, โ ณฺย.

  • หมฺภ

(อัพ. นิบาต) พ่อเฮ้ย, ผู้เจริญ.

  • หมฺมิย

(นปุ.) เรือนโล้น, ปราสาทโล้น. หรฺ หรเณ, โย, ยมฺหิ มิอาคโม, รสฺส โม. โบราณแปลว่าบ้านเศรษฐี. ทิมแถว(เรือนหลังคาตัด) ทิมคต ก็ว่า.

  • หมฺโภ

อ. ผู้เจริญ

  • หย

(ปุ.) ม้า, ม้าตัวผู้. วิ. หิโณติ สามิเกน กสาหตาทิกาเรน ปาชิโต สีฆํ คจฺฉตีติ หโย. คติยํ, โณ. หยฺ คติยํ, อ. ส. หย.

  • หยโปตก

(ปุ.) ม้าผู้ลูกน้อย, ลูกม้า.

  • หยาณึก หยานึก

(นปุ.) ม้า ๓ ตัว (เป็นอย่างต่ำ) ตัวหนึ่งมีคน ๔ คน ชื่อ หยานิก (หมู่กึกก้องด้วยม้า), กองทัพม้า.

  • หยานีก

นป. ทหารม้า, กองทัพม้า

  • หร

(วิ.) จับ, ถือ, ยึด, จับเอา, ถือเอา, ยึดเอา, ยึดไว้. หรฺ อาทาเน, อ. นำ, นำไป, นำออก. หรฺ อปนยเน นยเน วา, อ. ส. หร.

  • หรณ

(วิ.) เป็นไป, เป็นอยู่, อยู่, อาศัยอยู่.

  • หรติ

(อิต.) ทิศตะวันออกเฉียงใต้, ทิศหรดี. ส. ไนรฺฤต.

  • หรายน

(นปุ.) ความละอาย, หเร ลชฺชายํ, ยุ. แปลง เอ เป็น อาย.

  • หริ

(ปุ.) พระนารายณ์, พระวิษณุ. วิ. มจฺจานํ ชีวิตํ หรติ สีเลนาติ หริ. หรฺ นยเน, อิ. ส. หริ.

  • หริจนฺทน

(ปุ. นปุ.) จันทร์เหลือง, จันทร์เทศ. วิ. หริ มณฺฑูโก, ตทากาเร ปพฺพเต ชาตํ จนฺทนํ หริจนฺทนํ.

  • หริณ

(ปุ.) เนื้อ, กวาง. วิ. หรียตีติ หริโณ. หรฺ นยเน, ยุ, อสฺสิ. จามจุรี ก็แปล.

  • หริต

(วิ.) เขียว, เขียวใบไม้. ส. หริต.

  • หริตา

(อิต.) กระเทียม, หัวกระเทียม.

  • หริตายุตฺต

(ปุ.) หอม, หัวหอม. เป็น หริตายุต ก็มี.

  • หริตาล

(นปุ.) สีเหลือง, หรตาล ชื่อแร่ชนิดหนึ่งประกอบด้วยธาตุสารหนูและกำมะถันใช้สำหรับเขียนลายรดน้ำและสมุดดำ. ส. หริตาล.

  • หริทฺยาภ หลิทฺยาภ หฬิทฺยาภ

(ปุ.) สีเหลือง.

  • หริเวร

(ปุ.) หอมแดง, หรดาล.

  • หริสฺสวณฺณ

(วิ.) มีสีดังว่าสีแห่งทอง, มีรัศมีอันงามดุจสีแห่งทอง, มีวรรณะเสมอด้วยทอง, มีสีเสมอด้วยทอง, มีผิวงามเหมือนทอง. วิ. หรินา สมาโน วณฺโณ ยสฺสาติ หริสฺสวณฺโณ. แปลง สมาน เป็น ส ซ้อน สฺ.

  • หรึตกี

(อิต.) สมอ, สมอไทย. วิ. โรคภยํ หรตีติ หรีตกี. หรฺ อปนยเน, อโต. แปลง อ ที่ ร เ ป็น อี ก สกัด อี อิต. แปลง ต เ ป็น ฎ เป็น หรีฎกี ก็มี แปลง อ เป็น อิ และซ้อน ตฺ เป็น หริตฺตกี ก็มี.

  • หริคนฺธ, หริจนฺทน

ป. จันทร์เหลือง, จันทน์เทศ

  • หริตุ

ป. ผู้นำไป

  • หริตฺตจ

ค. ผิวหนังสีทอง

  • หรีตก

นป. สมอไทย

  • หล หฬ

(ปุ.) คนพาล คือคนอ่อน อายุยังน้อยอยู่ ไม่ใช่คนเกเร, เด็ก. วิ. โหเลติ ภูมึ ภินฺทนฺโต มตฺติกภณฺฑํ จาเลตีติ หโล หโฬ วา. หฺลฺ หฬฺ วา วิเลขเน, อ. หุลฺ กมฺปเน วา. แปลง อุ เป็น อ.

  • หลปทฺธติ

(อิต.) รอยแห่งไถ, รอยไถ. ส. หลิ.

  • หลาหล

(วิ.) กล้าและกล้า, แข็งเท่าแข็., ร้ายเท่าร้าย, ร้ายกาจ. หนฺ หึสายํ, อ, นสฺส โล. หล+หล ทีฆะในท่ามกลาง.

  • หลิทฺท หฬิทฺท

(ปุ.) เหลือง, สีเหลือง.

  • หลิทฺทา หฬิทฺทา หลิทฺที หฬิทฺที

(อิต.) ขมิ้น.

  • หลิทฺยาภ

(ปุ.) เหลือง, สีเหลือง. วิ. หลิทฺทิยํ อิว อาภา ยสฺส โส หลิทฺยาโภ.

  • หล

(อัพ. นิบาต) อย่า, อย่าเลย, ไม่ควร. รูปฯ.

  • หล

นป. คันไถ

  • หลิทฺทา, หลิทฺที

อิต. ขมิ้น

  • หว

(ปุ.) การเรียก, การร้องเรียก. หู อวฺหาเน, โณ. หฺว อวฺหาเน วา, อ. ส. หว.

  • หวน

(นปุ.) การเป็นอยู่, ความเป็นอยู่. หู สตฺตายํ, ยุ. การให้, การบูชา, การเซ่นสรวง. หู หพฺยทาเน. ส. หวน.

  • หวิ

(นปุ.) การให้, การบูชา, ข้าวเพื่อเทวดาอันบุคคลบวงสรวง, เครื่องบูชาเทพ, เครื่องสังเวย, เครื่องเซ่นสังเวย. หู หพฺย ทาเน, อิ.

  • หวฺยปาก

(ปุ.) ภาชนะเครื่องสังเวย, ถาดเครื่องเซ่นสังเวย. วิ. หวฺยสฺส ปาโก หวฺยปาโก, แปลว่าเครื่องเซ่นสังเวยก็ได้.

  • หวฺย

นป. ของเซ่นเจ้า

  • หสน

(นปุ.) การหัวเราะ, การร่าเริง, การสรวล (หัวเราะร่าเริง), การสรวลเส, การเสสรวล (หัวเราะเล่น), การเฮฮา. วิ. หสียเตติ หสนํ. หสฺ หสเน, ยุ. ส. หส, หสน.

  • หสิต

(นปุ.) การหัวเราะ, ฯลฯ, วิ. หสนํ หสิตํ. ต ปัจ. อิ อาคม. ส. หสิต.

  • หสฺส

(นปุ.) การหัวเราะ, ฯลฯ, หัสสะ( ร่าเริงตลก) ชื่อ นาฎยรส อย่างที่ ๕ ใน ๙ อย่าง. หสฺ+ณฺย ปัจ. อิ อาคม. ส. หสิต.

  • หสฺสรส

(ปุ.) รสหรรษา.

  • หสติ

ก. หัวเราะ, ยินดี, รื่นเริง

  • หฬ

(ปุ.) การยกย่อง. หฬฺ สิลาฆายํ, อ.

สารบัญ ขึ้นเล่ม ฬ.

[แก้ไข]

เป็น พยัญชนะ อวรรค อักษรคำในหมวด ฬ ยังไม่พบการเก็บคำ

ส่วนใหญ่กำหนดให้ใช้เป็นตัวสะกด ใช้ในกลุ่มเสียงที่สะกดด้วย ล เช่น คำว่า กาฬ วาฬ และ ทมิฬ เป็นต้น ฯลฯ

สารบัญ ขึ้นเล่ม อ.

[แก้ไข]

  • อทธา

(วิ.) เจริญ, ใหญ่อุ, ภวาภว ภพและภพอันเจริญ, ภพน้อยและภพใหญ่, อผล ผลใหญ่ เวสฯ ๗๒๐ แก้ว่า ผลนฺติมหนฺตํผลํ. อภิฯ อกาโร วุฑฺฒิยํ. น้อย อุ. อพลกำลังน้อย วิ.อปฺปํ พลํ อพลํ.มีกำลังน้อยวิ. อปฺปํ พลํ ยสฺส โส อพโล.

  • อก

(อัพ. นิบาต) ไม่, ไม่ควร, อย่า.ปฏิเสธ นตฺถนิปาต.ส.ใช้เป็นอุปสรรคและอุทานแสดงความสงสาร.

  • อกณฺห

(วิ.) ไม่ดำ, ขาว, เผือก.

  • อกณฺหเนตฺต

(วิ.) ผู้มีตาดำหามิได้, ผู้ไม่มีตาดำ.

  • อกต

(วิ.) อันปัจจัยอะไร ๆ ทำไม่ได้แล้วแล้ว. แปลง ต เป็น ฏ เป็น อกฏ บ้าง.

  • อกตฺุตา

(อิต.)ความเป็นแห่งบุคคลผู้รู้ซึ่งพระนิพพานอันปัจจัยอะไร ๆ ทำไม่ได้แล้ว, ความเป็นแห่งบุคคลผู้รู้ซึ่งพระนิพพานอันปัจจัยทำ (ปรุง แต่ง) ไม่ได้แล้ว, อกตฺ + ญู + ตา ปัจ. ซ้อน ญฺ รัสสะอู เป็น อุ ในเพราะ ตา ปัจฺ รูป ฯ ๓๗๑.

  • อกตฺู

(วิ.) ผู้รู้ซี่งพระนิพพานอันปัจจัยอะไร ๆ กระทำไม่ได้แล้ว, ผู้รู้ซึ่งพระนิพพาน.

  • อกตปาปกมุม

(วิ.) มิใช่ผู้มีกรรมอันเป็นบาปอันทำแล้ว. นบุพ.กัม. มีวิเสสนุบุพ.กัม. และ ต.ตุล.เป็นท้อง.

  • อกนิฏฺฐ

(วิ.) ไม่น้อย, สูงสุด, สูงที่สุด, ใหญ่ที่สุด.

  • อกนิฏฺฐกาอกนิฏฺฐเทวตา

(อิต.) เทวดาชั้นอกนิษฐ์.

  • อกนฺต

(วิ.) ไม่งาม, น่าเกลียด, ไม่น่าปรารถนา, ไม่น่าใคร่.

  • อกปฺปิย

(วิ.) อันไม่สมควร, ไม่ใช่ของควร, ไม่ควร, ไม่สมควร, ไม่เหมาะ

  • อกปฺปิยมส

(นปุ.) เนื้อสัตว์อันไม่สมควรอกัปปิยมังสะคือเนื้อที่ภิกษุฉันไม่ได้มี ๑๐ อย่าง

  • อกปฺปิยวตฺถุ

(นปุ.) ของอันไม่สมควร, ของอันเป็นอกัปปิยะคือของที่บรรชิตไม่สมควรบริโภค ไม่สมควรใช้สอย.

  • อกมฺปน

(วิ.) ไม่หวั่นไหว, มั่นคง.

  • อกมฺปียตฺต

(นปุ.) ความเป็นแห่งบุคคลผู้อันโลกธรรมให้หวั่นไหวไม่ได้.

  • อกมฺมกิริยาอกมฺมกฺริยา

(อิต.) กิริยาไม่มีกรรม คือกิริยาที่ได้ความสมบรูณ์มิต้องมีกรรมคือผู้ถูกทำมารับ, กิริยาที่ไม่ต้องเรียกหากรรม

  • อกรณ

(นปุ.) การไม่ทำ, การงดเว้น, ความไม่ทำ. ความงดเว้น, นปุพฺโพ, กร. กรเณ, ยุ. น บทหน้า กรฺ ธาตุในความทำ ยุ ปัจ.

  • อกรณีย

(วิ.) กิจอัน...ไม่พึงทำ.

  • อกรณียกิจฺจ

(นปุ.) กิจอัน....ไม่พึงทำ, กิจอัน....ไม่ควรทำ, อกรณียกิจ.กิจอันบรรพชิตไม่ควรทำ (ทำไม่ได้) มี๔ อย่าง.ความเป็นจริงกิจที่บรรพชิตไม่ควรทำทั้งสิ้น ชื่ออกรณียกิจ ที่ท่านยกขึ้นกล่าวเพียง ๔ อย่างนั้นกล่าวเฉพาะข้อที่สำคัญซึ่งล่อแหลมต่อการขาดจากความเป็นบรรพชิตและเพื่อให้เหมาะแก่เวลาเมื่ออุปสมบทเสร็จ.อกรณียกิจของคนทั่วไปได้แก่ กายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต.

  • อกลห

(ปุ.) การไม่ทะเลาะกัน.

  • อกลุ

(นปุ.?) กำยาน, กฤษณา, สารขาว.

  • อกลฺล

(นปุ.) ความเจ็บไข้, ความไม่สบาย, โรค. วิ. น กลติ เยน ตํ อกลํ.ตเมวอกลฺลํ. กล. คติสํขฺยาเนสุ, โล สกตฺเถ, ณฺย วา.น บทหน้า กลฺ ธาตุ อ ปัจ.ลสกัด หรือ ณฺย ปัจ. แปลง ลฺย เป็นลฺล.

  • อการ

(วิ.) มิใช่ผู้ทำ, มิใช่ช่าง, มิใช่หน้าที่.

  • อการณ

(วิ.) มิใช่เหตุ, ไม่ใช่เหตุ.

  • อการิย

(วิ.) (กิจ) อัน....ไม่พึงทำ, อัน.....ไม่ควรทำ.

  • อกาล

(วิ.) มิใช่กาล, มิใช่ฤดูกาล, ไม่ใช่กาล.

  • อกาลจีวร

(นปุ.) ผ้าอันเกิดขี้นในสมัยมิใช่กาล, ผ้าที่ทายกทายิกาถวายนอกเขตฤดูกาล (ที่ทรงอนุญาต) คือผ้าที่เกิดขึ้นนอกเขตกาลจีวร, อกาลจีวร.อกาลจีวรมีกำหนดดังนี้ถ้าภิกษุไม่ได้กรานกฐินมีกำหนด ๑๑ เดือน ตั้งแต่ แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒ ถึนขึ้น ๑๕ค่ำ เดือน ๑๑ ถ้าได้กรานกฐินมีกำหนด ๗ เดือน คั้งแต่แรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ ถึงขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๑ ไตร. ๒/๓๔.

  • อกาลิก

(วิ.) ประกอบด้วยกาลหามิได้, ไม่ประกอบด้วยกาล, ให้ผลมิได้เลือกซึ่งกาล, ให้ผลไม่เลือกเวลา, ให้ผลตลอดเวลา, ให้ผลทุกเวลา. เป็นคุณบทของพระธรรมบทที่ ๓ ใน ๖ บทพระพุทธศาสนาสอนว่าการทำความดีหรือความชั่วไม่เกี่ยวกับฤกษ์ยามทำเวลาไหนได้ผลทั้งสิ้น จะเป็นผลดีหรือชั่วแล้วแต่การทำ

  • อกาลิย

(วิ.) ไม่เป็นไปในกาล, ไม่ประกอบด้วยกาล, ฯลฯ.

  • อกิจฺฉ

(วิ.) ง่าย, ไม่ลำบาก, ไม่ฝืดเคือง, สบาย, สุข. นปุพฺโพ, กิรฺ วิกฺขิปเน, โฉ. ลบ ร. ซ้อนจ. หรือ แปลง รฺ เป็น จฺ.

  • อกิฺจน

(วิ.) มีกิเลสเครื่องกังวลไม่มี, ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล, ไม่มีกิเลสชาตเครื่องกังวล, ไม่มีความกังวล, ไม่มีห่วงใย, ปลอดโปร่ง. นปุพฺโพ, กิจิ มทฺทเนทเน, ยุ, นิคฺคหิตาคโม,

  • อกิจฺฉน

(วิ.) หมดความขวนขวายในการงาน วิ. นตฺถิ กิญจนํ ยสฺส โส อกิญฺจโน.จน, เข็ญใจ.วิ.นตฺถิกิญฺจนํ อปฺปมตฺตมฺปิธนํ ยสฺส โส อกิญฺจโน. ส. อกิญจน.

  • อกิฺจิ

(อัพ. นิบาต) เล็กน้อย, นิดหน่อย.

  • อกิตฺติ

(อิต.) วาจาไม่ใช่วาจาเครื่องสรรเสริญ, วาจาเป็นปฎิปักษ์แก่วาจาสรรเสริญ, การนินทา, การติเตียน, ความนินทา, ความติเตียน, ความไม่มีมีเกียรติ, ความเสื่อมเกียรติ.

  • อกิริยทิฏฐิ

(อิต.)ความเห็นว่ากรรมอันบุคคลทำแล้วไม่เป็นอันทำ. ความเห็นว่าบุญหรือบาปที่บุคคลทำแล้วไม่เป็นอันทำ คือเห็นว่าทำดีไม่ได้ดี ทำชั่วไม่ได้ชั่ว.

  • อกิริยวาท

(วิ.) ผู้มีวาทะว่า อ. กรรมอันบุคคลทำแล้วไม่ชื่อว่าเป็นอันทำ, ผู้มีวาทะว่ากรรมอันบุคคลทำแล้วไม่ชื่อว่าเป็นอันทำ, ผู้มีลัทธิเป็นเครื่องกล่าวกรรมไม่ชื่อว่าอันบุคคลทำ, ฯลฯ.

  • อกิริยา

(อิต.)กิริยาอันไม่ควร.

  • อกิลมน

(วิ.) มีความลำบากหามิได้, ไม่มีความลำบาก, มิใช่ความลำบาก, มีความเหน็ดเหนื่อยหามิได้, ฯลฯ นปุพฺโพ, กิลมุ คิลาเน, ยุ.

  • อกิลาสุ

(ปุ.) คนไม่เกียจคร้าน, คนหมั่น, คนขยัน.

  • อกุสล

(วิ.) ผู้มีความฉลาดหามิได้, ผู้มีความดีหามิได้, วิ. นตฺถิ ตสฺส กุสลนฺติอกุสลํ. มิใช่ความฉลาด, มิใช่ความดี วิ.น กุสลํ อกุสลํ. ส. อกุศล.

  • อกุสลกมฺม

(นปุ.) กรรมมิใช่ความฉลาด, กรรมมิใช่ความดี, กรรมชั่วร้าย, อกุศลกรรม (โทษ บาป).

  • อกุสลกมฺมปถ

(ปุ.) ทางแห่งกรรมมิใช่กุศล, ทางแห่งความชั่ว, อกุศลกรรมบถ มี ๑๐ คือกายทุจริต๓ วจีทุจริต๔ มโนทุจริต๓.

  • อกุสลจิตฺต

(นปุ.) จิตอันเป็นอกุศล, อกุศลจิต คือจิตที่มีความชั่ว เป็นจิตที่ประกอบด้วยอกุศลเจตสิก ได้แก่ โลภมูลจิต ๘โทสมูลจิต ๒ โมหมูลจิต ๒.

  • อกุสลเจตนา

(อิต.) ความคิดอันเป็นบาป, ความนึกอันเป็นบาป, ความตั้งใจอันเป็นบาป, ความคิดชั่ว, ความคิดอันเป็นอกุศล, เจตนาอันเป็นอกุศล. ส. อกุศลเจตนา.อ

  • อกุสลเจตสิก

(ปุ.) เจตสิกธรรมที่เป็นอกุศล, เจตสิกที่เป็นอกุศล.

  • อกุสลเจตสิกธมฺม

(ปุ.) เจตสิกธรรมอันเป็นอกุศล, อกุศลเจตสิกธรรม มี ๑๔ ดวง คือ โมหะ อหิริกะ อโนตัปปะ อุทธัจจะ โลภะ ทิฏฐิ มานะ โทสะ อิสสามัจฉริยะ กุกกุจจะ ถีนะ มิทธะ และ วิจิกิจฉา.

  • อกุสลมูล

(นปุ.) รากเหง้าแห่งความชั่ว, รากเหง้าแห่งบาป, รากเหง้าแห่งอกุศล มี ๓ คือ โลภะ โทสะ และ โมหะ.

  • อกฺก

(ปุ.) ดวงอาทิตย์, พระอาทิตย์, อจฺจียเตติ อกฺโก (อันเขาบูชา). อจฺจ ปูชายํ, โณ, จฺจสฺส กฺโก.มหาชุติตายอกฺกียติตปฺปสนฺเนหิชเนหีติอกฺโก.อกฺกฺถวเน, อ.ต้นขอนดอก, ต้นรัก, ไม้รักแดง, ลูกขลุบ, เพลารถ.วิ.ตปฺปริยายนามกตฺตาอรตีติอกฺโก.อรฺ คมเน. โก.รสฺส โก(แปลง รฺเป็น ก) ส.อรฺก.

  • อกฺกตนย

(ปุ.) พระยม.

  • อขณฺฑ

(วิ.) ไม่ขาด, ไม่วิ่น, ไม่เป็นท่อน, ไม่เสีย.

  • อขาต

(นปุ.) หนองที่ไม่ได้ขุด, เหมืองน้อย, วิ. น ขาตํ อขาตํ. นปุพฺโพ, ขณุ อวทารเณ, โต. ส. อขาต อาขาต.

  • อขิล

(วิ.) ทั้งปวง, ทั้งมวล, ทั้งหมด, ทั้งสิ้น, วิ. น ขียตีติ อขิลํ.นปุพฺโพ, ขี ขเย, โล, รสฺโส. ฎีกาอภิฯ เป็น ขิ ขเย. ส. อขิล.

  • อขุ

(ปุ.) หนังสือ, อักขระ, อักษร, นปุพฺโพ, ขี ขเย, อุ. แปลว่า หนู ก็มี.

  • อค

(ปุ.) สัตว์ผู้ไปคด, งู.อคฺ กุฏิคติยํ, อ. ส.อค.

  • อคติ

(อิต.) ธรรมชาติมิใช่เป็นที่ไปแห่งพระอริยเจ้า, ธรรมชาติมิใช่เครื่องไปแห่งพระอริยเจ้า, ภูมิมิใช่เป็นที่ไปแห่งพระอริยเจ้า, ภูมิมิใช่เป็นที่ไปแห่งท่านผู้รู้, กิริยาที่ไม่ควรถึง, กิริยาที่ไม่ควรประพฤติ, คติไม่ควร.นปุพฺโพ, คมฺ คติยํ, ติ, มฺโลโป.ความลำเอียง. อคฺ กุฏิลคติยั, ติ. ส. อคติ.

  • อคท

(ปุ. นปุ.) สิ่งที่เป็นปฏิปักษ์แก่โรค, ยา, ยาประเสริฐ. วิ. โค วุจฺจติ ทุกฺขํ, ตํเทติ คโท, โรโค; น วิชฺชเต คโท ยสฺมึ โสอคโท. ส. อคท.

  • อคทคนฺธ

(ปุ.) กลิ่นแห่งยา, กลิ่นยา.

  • อคทเลป

(ปุ.) การพอกยา, การทายา.

  • อคนฺธก

(วิ.) ไม่มีกลิ่นหอม, เหม็น.

  • อคม

(ปุ.) ต้นไม้, ภูเขา (เคลื่อนที่เองไม่ได้)วิ. นคจฺฉตีติอคโม.อปัจ.

  • อคมนียวตฺถุ

(นปุ.) วัตถุอันสตรีและบุรุษไม่พึงถึง, วัตถุอันสตรีและบุรุษไม่ควรล่วงวัตถุไม่ควรถึง, วัตถุต้องห้าม, อคมนียวัตถุ ได้แก่หญิงหรือชายที่กฎหมายหรือศีลธรรมระบุไว้มิให้ชายหรือหญิงผู้รักษาศีลธรรมล่วงละเมิดทางประเวณี.

  • อครุ

(ปุ.) ความไม่หนักใจ, ความเบาใจ.

  • อครุ อคลุ อคฬุ

(นปุ.) ความไม่หนักใจ, ความเบาใจ.

  • อคลู

(ปุ.) กฤษณา, กฤษณาสามัญ, ไม้กฤษณา. ลหุนามกตฺตาอครุ. แปลง ร เป็น ล, ฬ. ศัพท์หลังทีฆะ.

  • อคาธ

(วิ.) หยั่งไม่ได้, หยั่งไม่ถึง, ลึก, ลึกมาก. นปุพ.โพ, คาธ. ปติฏฐากํขาสุ, อ. ส.อคาธ.

  • อคาร

(ปุ. นปุ.) เรือน, โรง, ที่อยู่, กระท่อม, หอ, อาคาร, ส. อคาร, อาคาร.

  • อคาริก

(ปุ.) คนผู้ประกอบในเรือน, คนอยู่ในเรือน, คนครองเรือน, ฆราวาส, คฤหัสถ์, ชาวบ้าน.

  • อคิลาน

(วิ.) ไม่เจ็บไข้, ไม่เป็นไข้, ไม่เป็นโรค, สบายดี.

  • อคุณ

(วิ.) มิใช่คุณ, เสีย, เป็นโทษ.

  • อคฺค

(วิ.) มาก, ยอด, ยิ่ง, ดียิ่ง, เลิศ, ล้ำเลิศ, ประเสริฐ, วิเศษ, เป็นประธาน, ก่อน, แรก, หัวปี (ทีแรก เกิดก่อน), เอก, สูง, สูงสุด.วิ.อชติคจฺฉติเสฏฐภาวนฺติอคฺโค. อชฺ คมเน, อ, ชสฺส โค. คปจฺจโย วา. ส. อคฺร.

  • อคฺคช

(ปุ.) บุคคลผู้เกิดก่อน, ลูกคนหัวปี, ลูกคนแรก, พี่ชาย.อคฺค บทหน้า ชนฺ ธาตุ กฺวิ ปัจ, ลบ นฺ. ส. อคฺรช.

  • อคฺคชายา

(อิต.) ภริยาผู้ประเสริฐ, อัครชายา(หญิงผู้ดำรงตำแหน่งมเหสี). ส. อคฺรชายา.

  • อคฺคฺสุตฺต

(นปุ.) อัคคัญญสูตร(กล่าวถึงเรื่องสร้างโลก).

  • อคฺคโต

(อัพ. นิบาต) ก่อน, หน้า, ข้างหน้า.

  • อคฺคธ

(วิ.) หยั่งไม่ถึง, ลึก. น+คธ ซ้อน คฺ.

  • อคฺคนฺธิก

(ปุ.) ต้นคนทีสอ.

  • อคฺคปฏฺฐ

(ปุ.) มะม่วงหนังแมลงวัน, มะม่วงหนังกลางวัน, ต้นคันทรง.

  • อคฺคมหาราช

(ปุ.) พระราชาผู้ใหญ่ผู้เลิศ, พระอัครมหาราช.

  • อคฺคมหาเสนาปติ

(ปุ.) มหาเสนาบดีผู้เลิศ, อัครมหาเสนาบดี (ผู้เป็นหัวหน้าแห่งเสนาบดี).

  • อคฺคมเหสี

(อิต.) อัครมเหสี, พระอัครมเหสี(พระมหาเสเอกของพระเจ้าแผ่นดิน).

  • อคฺคราช

(ปุ.) พระราชาผู้เลิศ, พระอัครราชา.

  • อคฺคราชฑูต

(ปุ.) อัครราชฑูต ชื่อผู้แทนพระเจ้าแผ่นดินผู้เลิศ ซึ่งประจำชั่วคราวหรือ ประจำอยู่ในสำนักแห่งรัฐบาลอื่น มีฐานะสูงกว่าราชฑูต.

  • อคฺครุ

(นปุ.) กำยาน, ชื่อวัตถุเครื่องหอม ซี่งเกิดจากชันหรือยางที่ออกจากเปลือกของต้นไม้บางชนิด.

  • อคฺคลอคฺคฬ

(นปุ.) ผ้าปะ, ผ้าดาม, ลิ่ม, สลัก, กลอน (กลอนประตู).อคฺคกุฏิลคติยํ, อโล.

  • อคฺคลุ

(นปุ.) กฤษณา.

  • อคฺคลวฏฺฏิ

(อิต.) สายยู.

  • อคฺคสมณฑูต

(ปุ.) สมณฑูตผู้เลิศ.

  • อคฺคหิตตฺต

(นปุ.) ความที่แห่งบุคคล เป็นผู้มีจิตอันใคร ๆ เชื่อไม่ได้, ความที่แห่งจิต เป็นจิตอันใคร ๆ ไว้ใจไม่ได้.

  • อคฺคาภา

(อิต.) แสงแห่งไฟ, แสงไฟ.อคฺคิ+อาภา

  • อคฺคิ อคฺคินิ

(ปุ.) ไฟ, เปลวไฟ, อคนิ, อัคนิ, อัคนี. อคฺค กุฏิลคติยํ, อิ. อคฺคิ เติมนิ เป็น อคฺคินิ คงจะเลียนสันสกฤต, กัจฯ๙๕ และรูปฯ ๑๔๕ ว่า อคฺคิ ลง สิ วิภัติแปลง อิ ที่ คิ เป็น อินิ ลบ. สิ. เป็น อกินีก็มี. ส. อคฺนิ, อทฺมนิ.

  • อคฺคิกปลฺล อคฺคิฏฺาน

(นปุ.) เตาไฟ.

  • อคฺคิกรณ

(นปุ.) การทำซี่งไฟ, การก่อไฟ.

  • อคฺคิโกณ อคฺคินิโกณ

(ปุ.) ทิศตะวันออก.

  • อคฺคิจิติ

(อิต.)การก่อไฟ.

  • อคฺคิชาลน

(นปุ.) การจุดไฟ, การบูชาไฟ.

  • อคฺคิชาลา อคฺคิชฺชาลา

(อิต.) เปลวไฟ, ผักปลาบ, สัตตบุษย์ ชื่อบัวชนิดหนี่งคล้ายสัตตบงกช แต่ดอกสีขาว.

  • อคฺคิทณฺฑ

(ปุ.) ก้านอันยังไฟให้เกิด, ก้านไม้ขีดไฟ.

  • อคฺคิทาน

(นปุ.) การจุดไฟ, การวางเพลิง.

  • อคฺคิภย

(นปุ.) ภัยอันเกิดจากไฟ, ภัยแต่ไฟ.อัคคีภัย คือภัยอันเกิดจากไฟไหม้.

  • อคฺคิมฺชุสา

(อิต.)กล่องไม้ขีดไฟ.

  • อคฺคิมฏฺอคฺคิมนฺท

(ปุ.) คันทรง ?

  • อคฺคิมนฺถ

(ปุ.) คันทรง, มะไฟ, คนทีสอ, ภังคี, เจตภังคี. วิ. อคฺคิ อเนน มนฺถยเตติอคฺคิมนฺโถ. อคฺคิปุพฺโพ, มถฺ มนฺถเน, โณ.

  • อคฺคิสโยค

(ปุ.) การเป่าไฟ, การก่อไฟ.

  • อิจฺฉา

ค. อิจฉา, อิถยา. น. ความอยาก, ความต้องการ, ความปราถนา. ส. อิถฺยา

สารบัญ ขึ้น • จบเล่ม พจนานุกรม