พจนานุกรม บาลี-ไทย/พยัญชนะ จ วรรค หมวดอักษร “ฉ”

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

[แก้ไข]

(ไตรลิงค์) หก. แจกรูปเหมือน ปญฺจ.

  • ฉก

(นปุ.) ขี้, คูถ, สกฺ สตฺติยํ, อ, สสฺส, โฉ.

  • ฉกน

(นปุ.) ขี้ของสัตว์. ยุ ปัจ. เป็น ฉกณ บ้าง.

  • ฉกลก ฉคลก

(ปุ.) แพะ วิ. ฉินฺทนฺโต คจฺฉตีติ ฉกลโก ฉคลโก วา. ฉ มาจาก โฉ ธาตุ ในความตัด อ ปัจ. กล, คล มาจาก คมฺ ธาตุ อ ปัจ. อภิฯ ลง ณ ปัจ. แปลง ม เป็น ล ศัพท์ต้น แปลง ค เป็น ก ลง ก สกัด. ส. ฉค.

  • ฉกามาวจร

(ปุ.) ภพเป็นที่เที่ยวไปของสัตว์ผู้ เสพกามหกชั้น, ฉกามาพจร ชื่อของสวรรค์ ๖ ชั้น เป็นที่อยู่ของสัตว์ผู้เสพกาม.

  • ฉกฺก

(วิ.) มีปริมาณหก วิ. ฉ ปริมาณานิ อสฺสาติ ฉกฺกํ. ก ปัจ. สังขยาตัท.

  • ฉกฺกณฺณ

(ปุ.) มนต์มีมุมหก คือการปรึกษากัน สามคน ได้ยินกันหกหู. วิ. ติณฺณํ ชนานํ วิสยภูโต โส มนฺโต ฉกฺกณฺโณ นาม. ฉ กณฺณา เอตฺถาติ ฉกฺกณฺโณ. มนฺต แปลว่า การปรึกษา. ฉกฺขตฺตุ (อัพ. นิบาต) หกครั้ง, หกคราว, หก หน, สิ้นหกครั้ง,ฯลฯ. ดู จตุกฺขตฺตุ ประกอบ

  • ฉกน, - นก

นป. มูลสัตว์

  • ฉกลก, ฉคลก

ป. แพะ

  • ฉกฺขตฺตุ

อ. หกครั้ง

  • ฉคณ

ป., นป. มูลวัวแห้ง

  • ฉคล

ป. แพะ

  • ฉจตฺตาฬีส, - ฬีสติ

อิต. สี่สิบหก

  • ฉชฺช

(ปุ.) ฉัชชะ ชื่อเสียงดนตรีอย่างที่ ๓ ใน ๗ อย่าง เกิดจากหกส่วนคือ จมูก ปาก อก เพดาน ลิ้น และฟันหรือคอ เป็นเสียง เหมือนนกยูงร้อง วิ. ฉหิ ชาโต ฉชฺโช. ฉ+ชนฺ ธาตุ กฺวิ ปัจ. ลบที่สุดธาตุ แปลง ช เป็น ชฺช.

  • ฉฏ

(วิ.) รุ่งเรือง, สว่าง, งาม, สวยงาม, งดงาม. ฉิ ทิตฺติยํ, โฏ, อิสฺสตฺตํ.

  • ฉฎา

(อิต.) ความรุ่งเรือง, ฯลฯ, รัศมี, เส้นตรง, แถวตรง. ส. ฉฏา.

  • ฉฎาภา

(อิต.) รัศมีคือความรุ่งเรือง, แสงสว่าง. ส. ฉฏาภา ว่าฟ้าแลบ.

  • ฉฎฺฏก

(ปุ.) คนผู้ทิ้ง. ฉฏฺฏฺ ฉฏฺฏฺเน, ณฺวุ.

  • ฉฏฺ ฉฏฺม

(วิ.) ที่หก วิ. ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโ ฉฏฺโมวา.ฉ ศัพท์  ปัจ. ปูรณตัท. ซ้อน ฏฺ ศัพท์หลัง แปลง ฉฏฺฐ เป็น ฉฏฺฐม รูปฯ ๓๙๑. สัททนีติว่า ลง ม สกัด. โมคฯ ณาทิกัณฑ์ ๕๔ ลง ฎฺ, ฏฺม ปัจ.

  • ฉฑฺฑก ฉฑฺฑนก

(ปุ.) คนผู้ทิ้ง. ฉฑฺฑฺ ฉฑฺฑเน, ณฺวุ, ยุ. ศัพท์หลัง ก สกัด.

  • ฉฑฺฑก

ค. ผู้ทิ้ง, ผู้เคลื่อนย้าย

  • ฉฑฺฑน

นป. การทิ้ง, ผู้ซัดไป

  • ฉฑฺฑนีย

ค. อันควรทิ้ง, อันควรซัดไป

  • ฉฑฺฑาเปติ

ก. ให้ทิ้ง, ให้ขว้าง, ให้ซัดไป

  • ฉฑฺฑิต

ค. อันเขาทิ้งแล้ว, อันเขาสละแล้ว

  • ฉฑฺฑิย

ค. อันควรทิ้ง, อันควรสละ

  • ฉฑฺฑียติ

ก. อันเขาทิ้งไป, อันเขาขว้าง

  • ฉฑฺเฑติ

ก. ทิ้ง,ขว้าง, ซัดไป, สละ

  • ฉณ

(ปุ.) การรื่นเริงเป็นที่ตัดเสียซึ่งความโศก, มหรสพ,มโหรสพ. วิ. ฉินฺทติ โสก เมตฺถาติ ฉโณ. ฉิ เฉพฺน, ยุ, อิสฺสตฺตํ. ใน วิ. ใช้ ฉิทฺ ธาตุแทน เป็น ฉณฺณ บ้าง.

  • ฉตฺต ฉตฺร

(นปุ.) กาย, ร่างกาย, ร่ม (เครื่องสำหรับกางป้องกันแดดเป็นต้น). วิ. อาตปาทึ ฉาเทตีติ ฉตฺตํ ฉตฺรํ วา. ฉทฺ สํวรเณ อปวารเณ จ, โต, ตฺรโณ. ฉัต ฉัตร ชื่อของเครื่องกกุธภัณฑ์ อย่าง ๑ ใน ๕ อย่าง อีกอย่างหนึ่งเป็นชื่อของเครื่องสูง ทำเป็นชั้นๆ มีเสาเป็นแกน ชั้นใหญ่อยู่ ข้างล่าง ชั้นถัดขึ้นไปเล็กลงตามลำดับ ทำ ชั้นบ้าง ๕ ชั้นบ้างทำเป็น ๗ ชั้น สำหรับท่านผู้มีเกียรติอย่างสูง สำหรับพระ ราชาทำเป็น ๙ ชั้น ผู้อื่นจะทำเป็น ๙ ชั้น ไม่ได้ ส. ฉตฺร.

  • ฉตฺต

(นปุ.) ซากศพ. ฉฏฺฏฺ ฉฑฺฑเน, อ. แปลง ฏฺฏ เป็น ตฺต. ส. ฉตฺร

  • ฉตฺตปณฺณ

(ปุ.) ต้นตีนเป็ด, ตีนเป็ด.

  • ฉตฺรธานี ฉตฺริกา

(อิต.) เห็ดโคน.

  • ฉตฺตปาณิ

(วิ.) มีร่มในมือ.

  • ฉตฺตึสโยชนปริมณฺฑล

(วิ.) มีปริมณฑลมี โยชน์สามสิบหกเป็นประมาณ เป็น ฉ. ตุล. มี อ. ทิคุ. และ ฉ. ตุล เป็นท้อง.

  • ฉตฺตก

ป.,นป. ดู ฉตฺต ๑

  • ฉตฺตการ

ป. ช่างทำร่ม, ช่างทำฉัตร

  • ฉตฺตคาหก

ค. ผู้ถือร่ม, ผู้กางร่ม

  • ฉตฺตทณฺฑ

ป. คันร่ม, ด้ามร่ม

  • ฉตฺตนาฬี

อิต. ก้านร่ม

  • ฉตฺตปาณี

ป. ดู ฉตฺตคาหก

  • ฉตฺตมงฺคล

นป. ฉัตรมงคล, พระราชพิธีฉลองเศวตฉัตร

  • ฉตฺตหตฺถ

ค. ดู ฉตฺตคาหก

  • ฉตฺตึส, - ตึสติ

อิต. สามสิบหก

  • ฉตฺตุสฺสาปน

นป. การยกเศวตฉัตร คือ การขึ้นครองราชย์

  • ฉท

(ปุ.) ใบ, ใบไม้, ปีก, ปีกนก, ฝัก, ดอกตูม, หลังคา. ฉทฺ สํวรณอปวารเณสุ, อ. อภิฯ ลง ณ ปัจ. ส. ฉท.

  • ฉทน

(นปุ.) การปิด, การบัง, ที่เป็นที่มุง, เครื่องมุง, หลังคา, ใบ, ใบไม้. ยุ ปัจ. ฉทส (ไตรลิงค์) หกและสิบ, สิบยิ่งด้วยหก, สิบหก.

  • ฉทิ

(ปุ.) หลังคา, เพดาน. ฉทฺธาตุอิปัจ.

  • ฉทฺท

(นปุ.) หลังคา, หลังคาบ้าน. วิ. ฉาเทติ เอเตนาติ ฉทฺทํ. ฉทฺ ธาตุ อ ปัจ. แปลง ท เป็น ทฺท.

  • ฉทฺทน

(นปุ.) เครื่องมุงหลังคา, หลังคา. ยุ ปัจ.

  • ฉทฺทนโกฏิ

(อิต.) ที่สุดแห่งหลังคา, ชายคา.

  • ฉทฺทนฺต

(ปุ.) ฉัททันต์ ชื่อตระกูลช้างตระกูล ที่ ๑๐ ใน ๑๐ ตระกูล มีกายบริสุทธิ์ดังเงิน ยวง ปากและเท้าสีแดง. คัมภีร์ทางพม่า และฎีกาอภิฯ เป็น นปุ.

  • ฉทฺทิกา

(อิต.) การคายออก. การอาเจียน. ฉทฺทฺ วมเน, อ, อิอาคโม, สกตฺเถโก.

  • ฉทฺวาริกตณฺหา

(อิต.) ตัณหาอันเป็นไปใน ทวารหก.

  • ฉทฺทาฉิทฺท

(วิ.) เป็นช่องและช่องอันเจริญ, เป็นช่องน้อยช่องใหญ่, ทั้งช่องน้อยทั้งช่องใหญ่.

  • ฉทติ

ก. กล่าวโทษ, โพนทะนา, ติเตียน

  • ฉทฺเทติ

ก. อาเจียน, อ้วก, ราก

  • ฉทฺธา, ฉธา

ก. วิ. หกอย่าง, หกชนิด

  • ฉทฺวาร

นป. ทวารหก, หกประตู, หกช่อง

  • ฉทฺวาริก

ค. ประกอบด้วยทวารทั้งหก

  • ฉนฺท

(ปุ.) สภาพผู้อาศัยจิตนอนอยู่, ความตั้ง ใจ, ความพอใจ, ความชอบใจ, ความปรา- รถนา, ความต้องการ, ความอยาก, ความอยากได้, ความมุ่งหมาย, ความยินดี, ความรัก, ความรักใคร่, ความสมัคร, ความสมัครใจ, ความเต็มใจ, ความอยู่ในอำนาจ, อัธยาศัย, ตัณหา, พระเวท. ฉนฺทฺ อิจฺฉายํ, อ. ส. ฉนฺท. ฉนฺท ฉันท์ ชื่อคำประพันธ์อย่าง ๑ มีหลาย ชื่อ มีหลักการวางคำ ครุ ลหุ และจำนวน คำแต่ละบาทต่างๆ กัน วิ. วชฺชํ ฉาทยตีติ ฉนฺทํ. ฉทฺ สํวรเณ, อ, นิคฺคหิตาคโม. ส. ฉนฺทสฺ. ส. ถฺยนฺท

  • ฉนฺทน

(ปุ.) ความตั้งใจ, ฯลฯ. ฉนฺทฺ อิจฺฉายํ, ยุ. ส. ถฺยนฺท

  • ฉนฺทราค

(นปุ.) ความกำหนัดด้วยสามารถ แห่งความพอใจ, ฯลฯ.

  • ฉนฺทส

(ปุ.) พราหมณ์ (ผู้เรียนพระเวท) วิ. ฉนฺทํ อธิเตติ ฉนฺทโส. ส ปัจ.

  • ฉนฺทสามาธิปธานสงฺขาร

(ปุ.) สภาพผู้ปรุงแต่ง อันเป็นประธานคือความตั้งมั่นแห่งความพอใจ.

  • ฉนฺทาคติ

(อิต.) ความลำเอียงเพราะความรัก, ความลำเอียงเพราะความรักใคร่, ความลำเอียงเพราะความรักใคร่กัน ความลำ เอียงเพราะความพอใจ.

  • ฉนฺทานูมคิ

(อิต.) ความรู้ตามโดยความพอใจ ความยินยอมตามโดย ความพอใจ, ความเห็นชอบตามด้วยความพอใจ.

  • ฉนฺโทวิจิติ

(อิต.) ฉันโทวิจิติ ชื่อวิธีเรียนพระเวท อย่าง ๑ ใน ๖ อย่าง คือรู้จัก คณะฉันท์ และแต่งฉันท์ได้.

  • ฉนฺน

(วิ.) สมควร, เหมาะสม, นุ่งห่ม, ปกปิด, กำบัง, ปิดบัง, ซ่อนเร้น, เงียบ, วังเวง, สงัด, ลับ. ฉทฺ สํวรเณ, โต. แปลง ต เป็น นฺน ลบที่สุดธาตุ กัจฯ และรูปฯ แปลง ต เป็น อนฺน ลบที่สุดธาตุ อภิฯ แปลง ต กับที่สุด ธาตุเป็น อนฺน. ถฺยนฺน

  • ฉนวุติ

ค. เก้าสิบหก

  • ฉนฺทก

นป. การออกเสียงเลือกตั้ง; การรวบรวมทานเพื่อภิกษุสงฆ์

  • ฉนฺทช

ค. เกิดความพอใจ, เกิดความรักใคร่หรือปรารถนา

  • ฉนฺทตา

อิต. ดู ฉนฺท

  • ฉนฺทนานตฺต

นป. ความแตกต่างกันแห่งความพอใจหรือปรารถนา

  • ฉนฺทปหาน

นป. การละความพอใจหรือปรารถนาผิด

  • ฉนฺทมูลก

ค. มีความพอใจเป็นมูล

  • ฉนฺทสา

อิต. วิธีแต่งฉันท์

  • ฉนฺทสมฺปทา

อิต. ความถึงพร้อมด้วยความพอใจ, ความตั้งใจแน่วแน่

  • ฉนฺทาธิปเตยฺย

ค. ตกอยู่ในอำนาจความรักใคร่หรือพอใจ, มีความรักใคร่พอใจเป็นใหญ่

  • ฉนฺทามุนีต

ค. ซึ่งถูกความพอใจนำไปแล้ว

  • ฉนฺทารห

ค. อันควรแก่การพอใจ

  • ฉนฺทิก

ค. มีความพอใจ, มีความพยายาม

  • ฉนฺทีกต

อิต. มีความพอใจ, มีความพยายาม

  • ฉปท ฉปฺปท

(ปุ.) สัตว์มีเท้าหก, ผึ้ง, แมลงภู่. วิ. ฉ ปทานิ อสฺสาติ ฉปโท ฉปฺปโท วา.

  • ฉปฺปจวาจา

(อิต.) วาจาหกหรือห้า, วาจาห้า หรือหก, คำพูดห้าหกคำ. วิ ฉ วา ปญฺจ วา วาจา ฉปฺปญฺจวาจา. เป็น ปฐมาวิภัตต – ยันตพหุพ. รูปฯ ๓๔๑.

  • ฉปก

ป. ชื่อชาติชนชั้นต่ำ (จัณฑาล)

  • ฉปฺปฺาส

ค. ห้าสิบหก

  • ฉปฺปท

ป. ผึ้ง, แตน, แมลงภู่

  • ฉพฺพคฺคิย

(วิ.) มีพวกหก. อิย ปัจ. ชาตาทิตัท

  • ฉพฺพณฺณรสิ

(อิต.) รัศมีมีสีหก. ฉัพพัณณรังษี. รัศมี ๖ ประการนี้ คือ เขียวเหมือนดอก – อัญชัน เรียกนีละ ๑ เหลืองเหมือน หอ – ระดาล เรียก ปีตะ ๑ แดงเหมือน ตะวัน อ่อน เรียก โลหิตะ ๑ ขาวเหมือนแผ่นเงิน เรียก โอทาตะ ๑ สีหงสบาทเหมือนดอก เซ่งหรือดอกหงอนไก่ เรียกมัญเชฏฐะ ๑ เลื่อมพรายเหมือนแก้วผนึก เรียก ปภัสสร รัศมีทั้ง ๖ นี้ แผ่เป็นวงกลมอยู่ เบื้องหลังพระเศียรของพระพุทธเจ้า. พระ พระอรหันต์ทั้งหลาย แม้พระอัครสาวก ก็ ไม่มีรัศมีทั้ง ๖ นี้.

  • ฉพฺยาปุตฺต

(ปุ.) ฉัพยาบุตร ชื่อตระกูลช้าง ชื่อพญานาคราช.

  • ฉพฺพณฺณ

ค. มีหกสี

  • ฉพฺพสฺส

ค. มีปีหก, มีหกปี (อายุ)

  • ฉพฺพิธ

ค. มีอย่างหก, มีหกอย่าง

  • ฉมณฺฑ

(ปุ.) ลูกกำพร้า (ไร้พ่อไร้แม่ ). ฉฑฺฑฺ ฉฑฺฑเน, อ. แปลง ฑฺ ตัวสังโยคเป็น ทฺ แล้วแปลง ทฺ เป็น ม แปลง ฑ ตัวท้ายเป็น ท แล้วแปลงเป็น ณฺฑ.

  • ฉมา

(อิต.) แผ่นดิน วิ. สตฺตานํ อโธปตนํ ฉินฺทตีติ ฉมา. ฉิ เฉทเน, โม อิสฺสตฺตํ. อถวา, ฉมนฺติ เอตฺถาติ ฉมา. ฉมฺ คติยํ, อ. ขมุ สหเณ วา, อ, ขสฺส โฉ.

  • ฉมฺภิตตฺต

(นปุ.) ความหวาดหวั่น, ความสะดุ้ง, ความหวาดเสียว, ความครั่นคร้าม. ฉภิ อุตฺราเส, โต, ลงนิคคหิตและอิอาคม ได้ รูปเป็น ฉมฺภิต แล้วลง ตฺต ปัจ. ภาวตัท. สะกัด.

  • ฉมฺภี

(วิ.) หวาด. หวาดหวั่น, ฯลฯ.

  • ฉมติ

ก. กิน, บริโภค; ไปถึง, เป็นไป

  • ฉมฺภติ

ก. สะดุ้ง, ตกใจกลัว

  • ฉมฺเภติ

ก. ดู ฉมฺภติ

  • ฉล

(นปุ.) การล่อลวง, การโกง, การพลั้ง – พลาด, ความล่อลวง, ฯลฯ. ขลฺ จลเน, อ, ขสฺส โฉ. ส. ฉล.

  • ฉลฺลิ

(นปุ.) หนัง, เปลือก, เปลือกไม้, สะเก็ด. ฉทฺ สํวรณอปวารเณสุ, ลิ, ทสฺส โล. ส. ฉลฺลิ. ฉลฺลี. ฉลฺลี (ปุ.?) ลูกหลาน, เครือเถา, เถาวัลย์.

  • ฉลายตน ฉฬายตน

(นปุ.) อายตนะหก. ฉ+ อายตน ลฺ อาคม ศัพท์หลัง แปลง ล เป็น ฬ.

  • ฉว

(วิ.) เลว, ชั่ว, ชั่วช้า, ลามก, ถ่อย, ร้าย, โหด, โหดร้าย, เสื่อม, เปียก, เยิ้ม, ชุ่ม, ตัด, บั่น, ทอน. ฉุ หีนตินฺตเฉทเนสุ, โณ.

  • ฉวก

(ปุ.) ศพ, ซากศพ, ผี, ฉวศัพท์ ก สกัด.

  • ฉวฑาหก ฉวฬาหก

(ปุ.) สัปเหร่อ (คนผู้ทำ หน้าที่เกี่ยวกับศพ คนผู้ทำหน้าที่เผาศพ) ฉวปุพฺโพ, ทหฺ ภสฺมีกรเณ, ณฺวุ, ทสฺส โฑ. ศัพท์หลัง แปลง ท เป็น ฬ.

  • ฉวสีส

(นปุ.) กระโหลกผี. ส. ศวศีรฺษ.

  • ฉวิ

(วิ.) งาม, รุ่งเรือง, เปล่งปลั่ง, ผ่องใส, สุกใส, ฉิ ทิตฺติยํ, ณิ. แปลง อิ ที่ ฉิ เป็น อุ พฤทธิ อุ เป็น โอ แปลง โอ เป็น อว.

  • ฉวกุฏิกา

อิต. กระท่อมผี, ที่เก็บศพ

  • ฉวฏฺิ

นป. กระดูกผี, ซากศพ

  • ฉวฑาหก

ป. คนเผาศพ, สัปเหร่อ

  • ฉวทุสฺส

นป. ผ้าห่อศพ

  • ฉวสรีร

นป. ซากศพ

  • ฉวาลาต

นป. ถ่านไฟจากฟืนเผาศพ

  • ฉวิกลฺยาณ

นป. ความงามแห่งผิว

  • ฉวิโรค

ป. โรคผิวหนัง

  • ฉวิวณฺณ

ป. ผิวพรรณ, สีของผิว

  • ฉสฏฺี

ค. หกสิบหก

  • ฉสต

นป. หกร้อย

  • ฉสตฺตติ

ค. เจ็ดสิบหก

  • ฉสหสฺส

นป. หกพัน

  • ฉหตฺถ

ป., ค. หกศอก

  • ฉฬภิฺา

(อิต.) อภิญญาหก. ฉ+อภิญฺญา ลฺ อาคม แปลง ล เป็น ฬ.

  • ฉฬภิฺาปฏิสมฺภิทาทิปฺปเภทคุณปฏิมณฑิต

(วิ.) ผู้ประดับเฉพาะแล้วด้วยคุณอันต่าง ด้วยธรรมวิเศษมีอภิญญาหกและปฏิสัมภิ- ทาเป็นต้น, ผู้ประดับประดาแล้วด้วย..., ผู้ อันคุณมีคุณมีอภิญญาหกและปฏิสัมภิทา เป็นต้นเป็นประเภทประดับแล้ว.

  • ฉฬภิฺาทิคุณยุตฺต

(วิ.) ผู้ประกอบแล้วด้วย คุณมีอภิญญาหกเป็นต้น.

  • ฉฬส

ค. มีส่วนหก, มีหกส่วน, มีหกมุม

  • ฉฬงฺค

ค. ซึ่งประกอบด้วยองค์หก, มีหกส่วน

  • ฉฬภิฺ

ค. มีอภิญญาหก

  • ฉฬายตน

นป. อายตนะหก