พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 5
.svg)
กุศลใด ๆ ที่ข้าพเจ้าได้ทำในวันเกิดอายุครบ ๕ รอบปีนี้ ข้าพเจ้าขออุทิศกุศลทั้งหมดนี้ทูลเกล้าฯ ถวายแด่สมเด็จพระบุรพการีเจ้าผู้ทรงพระคุณทุกพระองค์ และขอทูลเกล้าฯ ถวายแด่พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงกำเนิดให้ข้าพเจ้าได้มีชีวิตรอยู่ร่มเย็นเป็นศุขมาได้จนถึงอายุ ๖๐ ปีบริบูรณ์
ข้าพเจ้าขอขอบคุณบรรดาผู้ที่มาช่วยงานในครั้งนี้ทั่วทุกท่าน และขอให้ท่านจงมีอายุยืนนาน มีร่างกายแข็งแรง ปราศจากโรคภัยทั้งปวง พร้อมด้วยมีกำลังกายกำลังใจที่จะช่วยรักษาตนให้อยู่ในความศุขได้สมความปรารถนาทุกประการ
สวนปาริจฉัตก์ ๑๔ กุมภาพันธ์ ๒๔๙๓
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอดิสัยสุริยาภา ทรงบำเพ็ญพระกุศลฉลองพระชันษาครบ ๕ รอบ มีพระประสงค์จะทรงพิมพ์หนังสือเป็นของถวายและประทานแก่พระประยูรญาติอำมาตย์มิตรซึ่งไปช่วยอำนวยพระพรในงานนั้น เมื่อทรงพระดำริเลือกหาเรื่องหนังสือซึ่งจะสมควรพิมพ์ ทรงทราบว่าที่หอสมุดดำรงราชานุภาพมีต้นฉะบับเรื่องพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์รัชกาลที่ ๕ ซึ่งสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงนิพนธ์ ยังไม่มีผู้ใดพิมพ์ ก็ทรงพอพระทัยจะรับพิมพ์หนังสือเรื่องนี้ จึงมีรับสั่งมายังกรมศิลปากรขอให้จัดต้นฉะบับมอบให้โรงพิมพ์รัฐภักดีรับไปจัดการพิมพ์ กรมศิลปากรมีความยินดีจัดการถวายตามรับสั่ง
เรื่องพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์รัชกาลที่ ๕ นี้ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงนิพนธ์ขณะประทับอยู่ที่ปีนังเป็นส่วนมาก เหตุที่จะทรงนิพนธ์นั้นตรัสเล่าแก่หม่อมเจ้าพูนพิศมัย ดิศกุล ว่า ครั้งหนึ่งในรัชกาลที่ ๕ เป็นเวลาว่างราชกิจ พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชปรารภถึงเหตุการณ์ต่าง ๆ เป็นอันมากอันเกิดขึ้นและเปลี่ยนแปลงไปในรัชสมัยของพระองค์ จึงมีพระราชดำรัสถามสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพซึ่งขณะนั้นทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยว่า พงศาวดารรัชกาลของพระองค์ท่านใครจะเป็นผู้แต่ง สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพพลั้งพระโอษฐ์กราบบังคมทูลว่า ข้าพระพุทธเจ้าจะแต่งทูลเกล้าฯ ถวาย ดังนี้ จึงเป็นข้อผูกพันพระหฤทัยของพระองค์ท่านอยู่ตลอดมา เป็นเหตุให้ทรงนิพนธ์พระราชพงศาวดารตอนนี้ เพื่อจะทรงปลดเปลื้องข้อผูกพันดังกล่าวนั้น
แต่รัชกาลของพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ยืนยาวยิ่งกว่ารัชกาลอื่น ๆ ในกรุงรัตนโกสินทร์นี้ คือเป็นระยะเวลานานถึง ๔๒ ปี และมีเหตุการณ์สำคัญ ๆ เกิดขึ้นและเปลี่ยนแปลงไปมากยิ่งกว่ารัชกาลไหน ๆ ตั้งแต่ตั้งกรุงรัตนโกสินทร์มา ถ้าจะทรงนิพนธ์จนตลอดรัชกาลก็เป็นการเหลือพระสติกำลัง จึงทรงเลือกฉะเพาะเหตุการณ์ตอนต้น ๆ ซึ่งไม่สู้ปรากฎเอกสารหลักฐานแพร่หลายอันผ้ศึกษาจะพึงค้นหาได้โดยยาก ทรงเรียบเรียงขึ้นเป็นพระราชพงศาวดารตอนต้น ๑๒ ตอน ส่วนตอนต่อไปซึ่งยังมิได้ทรงเรียบเรียงนั้น ผู้ศึกษาอาจจะค้นหาได้ในเอกสารต่าง ๆ อันได้พิมพ์ขึ้นแพร่หลายแล้ว เช่นราชกิจจานุเบกษาเป็นต้น
การพิมพ์หนังสือเรื่องนี้มีเวลาน้อย ทั้งโรงพิมพ์ก็ไม่สามารถจะส่งใบพิมพ์ให้เจ้าหน้าที่ตรวจได้ด้วยเกรงจะไม่ทันงาน จึงเข้าใจว่าคงจะมีบกพร่องผิดพลาดบ้าง ซึ่งหวังว่าผู้อ่านคงจะให้อภัย
กรมศิลปากรขอถือโอกาศนี้ถวายพระพรแด่พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าอดิสัยสุริยาภา ขอให้ทรงเจริญพระชันษายืนนาน ปราศจากโรคาพาธอุปัทวันตรายทั้งปวง ขอให้เจริญศิริสวัสดิพิพัฒมงคลทุกประการ ทรงเป็นสุขสำราญตามพระหฤทัยประสงค์จงทุกทิพาราตรีเทอญ.
๘ กุมภาพันธ์ ๒๔๙๓
| สารบาญ | |||||
| ตอนที่ ๑ | หน้า | ||||
| พระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติ | ๑ | ||||
| ตอนที่ ๒ | |||||
| พระราชประวัติพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หว เมื่อก่อนเสวยราชย์ | ๒๐ | ||||
| ตอนที่ ๓ | |||||
| พระมหาอุปราช | ๔๓ | ||||
| ตอนที่ ๔ | |||||
| ผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน | ๕๐ | ||||
| ตอนที่ ๕ | |||||
| พระบรมราชาภิเษก | ๖๙ | ||||
| ตอนที่ ๖ | |||||
| เลียบพระนคร | ๑๐๐ | ||||
| ตอนที่ ๗ | |||||
| อุปราชาภิเษก | ๑๐๙ | ||||
| ตอนที่ ๘ | |||||
| เฉลิมศักดิ์ | หน้า | ๑ | (⟨ท้ายเล่ม)⟩ | ||
| ตอนที่ ๙ | |||||
| แก้ไขระเบียบการในราชสำนัก | ″ | ๓๐ | ″ | ||
| ตอนที่ ๑๐ | |||||
| การเกี่ยวข้องกับฝรั่งต่างประเทศ | ″ | ๕๐ | ″ | ||
| ตอนที่ ๑๑ | |||||
| เหตุการณ์ซึ่งต้องระงับเมื่อแรกขึ้นรัชกาลที่ ๕ | ″ | ๖๒ | ″ | ||
| ตอนที่ ๑๒ | |||||
| เรื่องรับทูตและทำหนังสือสัญญาเมื่อแรกขึ้นรัชกาลที่ ๕ | ″ | ๘๑ | ″ | ||
งานนี้ ปัจจุบันเป็นสาธารณสมบัติแล้ว เพราะลิขสิทธิ์ได้หมดอายุตามมาตรา 19 และมาตรา 20 ของพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ซึ่งระบุว่า
- ถ้ารู้ตัวผู้สร้างสรรค์ ในกรณีที่ผู้สร้างสรรค์เป็นบุคคลธรรมดา
- ลิขสิทธิ์หมดอายุเมื่อพ้น 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย
- ถ้ามีผู้สร้างสรรค์ร่วม ลิขสิทธิ์หมดอายุ
- เมื่อพ้น 50 ปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ร่วมคนสุดท้ายถึงแก่ความตาย หรือ
- เมื่อพ้น 50 ปีนับแต่ได้โฆษณางานนั้นเป็นครั้งแรก ในกรณีที่ไม่เคยโฆษณางานนั้นเลยก่อนที่ผู้สร้างสรรค์ร่วมคนสุดท้ายจะถึงแก่ความตาย
- ถ้ารู้ตัวผู้สร้างสรรค์ ในกรณีที่ผู้สร้างสรรค์เป็นนิติบุคคล หรือถ้าไม่รู้ตัวผู้สร้างสรรค์
- ลิขสิทธิ์หมดอายุเมื่อพ้น 50 ปีนับแต่ได้สร้างสรรค์งานนั้นขึ้น
- แต่ถ้าได้โฆษณางานนั้นในระหว่าง 50 ปีข้างต้น ลิขสิทธิ์หมดอายุเมื่อพ้น 50 ปีนับแต่ได้โฆษณางานนั้นเป็นครั้งแรก
Public domainPublic domainfalsefalse