วิสุทธิมรรค เล่ม ๒ ภาคสมาธิ ปริเฉทที่ ๘ อนุสสติกัมมัฏฐานนิเทศ หน้าที่ ๓๖ - ๔๐

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา
<<

(หน้าที่ 36)


การกำหนดด้วยส่วนที่เป็นสภาคกันแห่งไส้น้อยนั้น ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันเช่นเดียวกับผมนั้นแล


๑๘. อธิบาย อุทริยํ – อาหารใหม่

คำว่า อาหารใหม่ ได้แก่ของที่บริโภคที่ดื่มที่เคี้ยวและที่ลิ้มซึ่งมีอยู่ในท้อง อาหารใหม่นั้น โดยสี มีสีดังอาหารที่กลืนกินเข้าไป โดยสัณฐาน มีสัณฐานดังข้าวสารที่เขาห่อหลวม ๆ ในผ้ากรองน้ำ โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยโอกาส ตั้งอยู่ในท้อง
ชื่อว่าท้อง ได้แก่อวัยวะที่หุ้มเสมือนโป่งผ้าที่เกิดขึ้นตรงกลางผ้าเปียกน้ำที่รวบชายทั้ง ๒ ข้างเข้า ภายนอกเกลี้ยง ภายในเป็นดังผ้าซับระดูที่เปื้อนแล้วห่อกากเนื้อไว้ แม้จะกล่าวว่าภายในท้องนั้นเป็นดังข้างในของผลขนุนเปื่อยก็ควร มันเป็นที่อยู่ของหมู่หนอน แยกประเภทเป็นถึง ๓๒ ตระกูล เป็นต้นว่า ตระกูล ตักโกฏกะ พยาธิปากขอ คัณฑุปาทกะ พยาธิไส้เดือน ตาลหีรกะ พยาธิเสี้ยนตาล สูจิมุขกะ พยาธิปากเข็ม ปฏตันตุ พยาธิตัวแบน สุตตกะ พยาธิเส้นด้าย พากันอาศัยคลาคล่ำเป็นกลุ่ม ๆ ไป ซึ่งเมื่อของกินมีน้ำและข้าวเป็นต้นไม่มีในท้อง มันก็เที่ยวพลุกพล่านกันให้ระงมไป พากันตรงเข้าบ่อนเนื้อหัวใจ และเวลาคนกลืนอาหารมีน้ำและข้าวลงไป มันก็พากันชูปากตะลีตะลานเข้าแย่งอาหารที่คนกลืนกินลงไปครั้งแรก ๒-๓ คำ ท้องนั้นซึ่งเป็นเรือนคลอด เป็นวัจกุฎี เป็นโรงพยาบาล และเป็นสุสาน ของหมู่หนอนเหล่านั้น ซึ่งเป็นที่ของกินมีน้ำและข้าวเป็นต้นมีประดารต่าง ๆ ที่แหลกด้วยสากคือฟัน อันมือคือลิ้นพลิกไปพลิกมา เกลือกกลั้วด้วยน้ำลายและน้ำย่อย กลับกลายเป็นของปราศจากความสมบูรณ์ด้วยสี กลิ่น รสเป็นต้น เป็นเสมือนกับน้ำข้าวในที่ทอหูกและรากสุนักตกลงไปแล้ว ก็เกลือกกลั้วด้วยน้ำดี เสลด และลม ละเอียดแล้วด้วยกำลังความร้อนแห่งไฟในท้อง อากูลไปด้วยหมู่หนอน ปล่อยเป็นฟองฟอดและต่อมขึ้นบนเรื่อยไป ถึงความเป็นกลากเป็นของเหม็นและน่าเกลียดอย่างยิ่งตั้งอยู่ เปรียบเหมือนเมื่อฝนเม็ดหนาตกลงมาในฤดูแล้ง ซากชนิดต่าง ๆ เริ่มตั้งแต่ปัสสาวะอุจจาระท่อนหนังท่อนกระดูกท่อนเอ็นน้ำลายน้ำมูกและเลือดตกลงไปที่น้ำฝนพัดพามา ตกลงไปในแอ่งโสโครกข้างประตูบ้านพวกคนจัณฑาลแล้วประสมเข้ากับน้ำโคลน ๒-๓ ส่วนก็เกิดเป็นหมู่หนอนเป็นไอขึ้นด้วยกำลังความร้อนแห่งแสงแดด ปล่อยฟองและต่อมขึ้นข้างบน มีสีเขียวคล้ำ เหม็นและหน้าเกียดอย่างยิ่ง ซึ่งเป็น



(หน้าที่ 37)



ภาพที่ไม่น่าเข้าใกล้ไม่น่าดูเลยตั้งอยู่ จะป่วยกล่าวไปใยถึงการดมและการลิ้มเล่า ฉะนั้น เพียงแต่ได้ฟังก็เกิดความไม่พอใจในน้ำและข้าวเป็นต้น จะกล่าวไปใยถึงการดูด้วยปัญญาจักษุเล่า และในที่ที่ของกินมีน้ำและข้าวเป็นต้นซึ่งตกลงไป ถึงความจำแนกเป็น ๕ ส่วน คือ ส่วนหนึ่งถูกสัตว์กิน ส่วนหนึ่งถูกไฟธาตุในท้องแผดเผา ส่วนหนึ่งเป็นปัสสาวะ ส่วนหนึ่งเป็นอุจจาระ ส่วนหนึ่งถึงความเป็นรสแล้วเพิ่มพูนส่วนแห่งร่างกายมีเลือดและเนื้อเป็นต้น
โดยปริจเฉท อาหารใหม่นั้นกำหนดด้วยกระพุ้งท้องและส่วนแห่งอาหารใหม่ นี้เป็นการกำหนดด้วยส่วนที่เป็นสภาคกันแห่งอาหารใหม่นั้น ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั่นแล


๑๙. อธิบาย กรีสํ – อาหารเก่า

คำว่า อาหารเก่า ได้แก่อุจจาระ อุจจาระนั้น โดยสี มีสีดังอาหารที่กลืนเข้าไปนั่นแหละโดยมาก โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามโอกาส โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องล่าง โดยโอกาส ตั้งอยู่ในกระเพาะอาหารเก่า ที่ชื่อว่าอาหารเก่า เป็นเสมือนกระบอกไม้ไผ่นั่นแล สูงประมาณ ๘ องคุลีอยู่ที่ปลายใส้ใหญ่ ในระหว่างใต้สะดือและโคนข้อสันหลัง ซึ่งเป็นที่ที่ของกินมีน้ำและข้าวเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งตกลงไปในกระเพาะอาหารใหม่ อันไฟธาตุในท้องเผาผลาญปุดเป็นฟองฟอดถึงภาวะเป็นของละเอียด ดังถูกด้วยหินบดและไหลลงไปตามลำไส้ใหญ่เป็นของหมักตั้งอยู่ ดังดินเหลืองที่เขาขยำใส่ในปล้องไม้ไผ่ เปรียบเสมือนน้ำฝนตกลงที่ภูมิภาคเบื้องสูงแล้วไหลบ่าลงไปขังเต็มภูมิภาคเบื้องต่ำฉะนั้น โดยปริจเฉท กำหนดกะพุ้งกระเพาะอาหารเก่าและด้วยส่วนแห่งอุจจาระ นี้เป็นการกำหนดส่วนที่เป็นสภาคกันแห่งอาหารเก่านั้น ส่วนการกำหนดส่วนที่ต่างกันก็เช่นผมนั่นแล


๒๐.อธิบาย มตฺถลุงคํ – มันสมอง

คำว่า มันสมอง ได้แก่กองเยื่ออันตั้งอยู่ภายในกะโหลกศีรษะ มันในสมองนั้น โดยสี มีสีขาวดังก้อนเห็ดหูงู แม้จะกล่าวว่ามีสีดังน้ำนมที่เสียแต่ยังไม่ทันกลายเป็นน้ำนมส้ม ก็ควร โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามโอกาส โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยโอกาส อาศัยแนวประสาน ๔ แนวภายในกะโหลกศีรษะ ตั้งรวมกันอยู่ดังก้อนแป้ง ๔ ก้อน ที่เขาตั้งรวมกันไว้ โดยปริจเฉท กำหนดด้วยพื้นในภายในกะโหลกศีรษะและส่วนแห่งมันสมอง นี้เป็น



(หน้าที่ 38)



การกำหนดส่วนที่เป็นสภาคกันแห่งมันสมองนั้น ส่วนการกำหนดส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั้นแล


๒๐. อธิบาย ปิตฺตํ – ดี

คำว่า ดี ได้แก่ดี ๒ อย่างคือ ดีที่มีฝัก ๑ ดีที่ไม่มีฝัก ๑ ในดี ๒ อย่างนั้น ดีที่มีฝัก โดยสี มีสีดังน้ำมันมะซางข้น ๆ ดีที่ไม่มีฝักมีสีดังดอกพิกุลเหี่ยว โดยสัณฐาน ดีทั้ง ๒ อย่างมีสัณฐานตามโอกาส โดยทิศ ดีมีฝักเกิดในทิศเบื้องบน ดีไม่มีฝักเกิดในทิศทั้ง ๒ โดยโอกาส ดีที่ไม่มีฝัก ยกเว้นที่ที่เว้นจากเนื้อคือ ผม ขน เล็บ ฟัน และหนัง ที่กระด้างแห้งผากซึมซาบไปทั่วร่างที่เหลือตั้งอยู่ ดังหยาดน้ำมันซึมซาบไปทั่วน้ำฉะนั้น ซึ่งเมื่อมันกำเริบ สัตว์ทั้งหลายชักให้ตาเหลืองวิ่งเวียนไป ตัวก็สะทกสะท้านเป็นผื่นคัน ดีที่มีฝักฝังอยู่ในฝักดีซึ่งเป็นดังรังบวบขมใหญ่ตั้งแนบเนื้อตับในระหว่างหัวใจกับปอด ซึ่งเมื่อมันกำเริบสัตว์ทั้งหลายมักเป็นบ้า จิตใจแปรปรวนละทิ้งอิริโอตัปปะ สิ่งที่ไม่น่าทำก็ทำได้ คำที่ไม่น่าพูดก็พูดได้ สิ่งที่ไม่น่าคิดก็คิดได้ โดยปริจเฉท กำหนดด้วยส่วนของตน นี้เป็นการกำหนดส่วนที่เป็นสภาคกันแห่งดีนั้น ส่วนการกำหนดส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั่นแล


๒๒. อธิบาย เสมฺหํ - เสลด

คำว่า เสลด ได้แก่เสลดซึ่งมีประมาณเต็มบาตรใบหนึ่งอยู่ภายในร่างกาย เสลดนั้น โดยสี มีสีดังน้ำใบแตงหนู โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามโอกาส โดยทิศ เกิดในทิศเบื้องบน โดยโอกาส ตั้งอยู่ในกระพุ้งท้อง ซึ่งในเวลาที่กลืนอาหารมีน้ำและข้าวเป็นต้น เมื่อน้ำและข้าวตกลงไปมันก็แยกออกจากกันเป็น ๒ ส่วน แล้วหุ้มห่อเข้าตามเดิม เหมือนอย่างสาหร่ายในน้ำเมื่อไม้หรือกระเบื้องตกลงไปมันก็แยกออกเป็นส่วนแล้วหุ้มเข้าตามเดิมฉะนั้น อนึ่ง เมื่อมันน้อยไปท้องจะส่งกลิ่นดังซากศพน่าเกลียดยิ่งนัก ดุจฝีแตกและดุจไข่ไก่เน่า และท้องนั้นส่งกลิ่นฟุ้ง การเรอก็ดี พูดก็ดี ก็พลอยเหม็นเช่นกลิ่นศพเน่าไปด้วย และคนผู้นั้นจะต้องถูกต่อว่าว่าออกไปส่งกลิ่นเหม็นฟุ้งนัก และมันมีเพิ่มมากขึ้นแล้วก็ปิดกั้นกลิ่นซากศพในภายในกระพุ้งท้องอยู่ได้ ดังแผ่นกระดานปิดวัจกุฎี ฉะนั้น โดยปริเฉท กำหนดด้วยส่วนของเสลดเอง นี้เป็นการกำหนดด้วยส่วนที่เป็นสภาคกันแห่งเสลดนั้น ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั่นแล



(หน้าที่ 39)



๒๓. อธิบาย ปุพฺโพ – น้ำหนอง

คำว่า น้ำหนอง ความว่าหนองนั้นมีสีดังใบไม้เหลือง แต่ในร่างกายคนตายย่อมมีสีดังน้ำข้าวบูดข้น ๆ โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามโอกาส โดยทิศ เกิดในทิศทั้ง ๒ โดยโอกาส ชื่อว่าโอกาสของหนองซึ่งมันเป็นที่มันขังตั้งอยู่ประจำหามีไม่ แต่ในตำแหน่งแห่งร่างกายใด ๆ ที่ถูกตอหนามตำ ถูกเครื่องประหารกระทบ หรือถูกไฟลวกเอา โลหิตย่อมห้อสุกหรือว่าฝีและต่อมเป็นต้นเกิดขึ้น มันจึงขังอยู่ในที่นั้น ๆ โดยปริจเฉท กำหนดด้วยส่วนของตน นี้เป็นการกำหนดส่วนที่เป็นสภาคกันแห่งหนอนนั้น ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันก็เช่นกับผมนั่นแล


๒๔. อธิบาย โลหิตํ – โลหิต

โลหิต ในบทว่า โลหิตํ นี้ มี ๒ อย่าง คือ โลหิตข้น ๑ โลหิตจาง ๑ ในโลหิต ๒ อย่างนั้น โลหิตข้นโดยสีมีสีดังน้ำครั่งข้นแก่ไฟ โลหิตจางมีสีน้ำครั่งใส โดยสัณฐาน โลหิตทั้ง ๒ อย่าง มีโลหิตตามโอกาส โดยทิศ โลหิตข้นเกิดในทิศเบื้องบน โลหิตจางเกิดในทิศทั้ง ๒ โดยโอกาส โลหิตจางซึมซาบทั่วร่างกายที่มีชีวิตทุกแห่ง ตั้งอยู่ตามสายช่องแห่ง เส้นเอ็น เว้นที่ผม ขน ฟัน และเล็บ ที่ตั้งพ้นจากเนื้อและหนังอันกระด้างและแห้งผากเลือดข้นท่วมอยู่ภายใต้แห่งตับมีประมาณเต็มบาตรหนึ่งค่อย ๆ ซึมไปบนไต หัวใจ ตับ และปอด ทำไต หัวใจ ตับ และปอดให้ชุ่มอยู่เสมอ เพราะเมื่อมันไม่ทำไตและหัวใจเป็นต้นให้ชุ่มอยู่ สัตว์ทั้งหลายจะเกิดกระหายขึ้น โดยปริจเฉทกำหนดด้วยส่วนของโลหิตเอง นี้เป็นการกำหนดด้วยส่วนที่เหมือนกันแห่งโลหิตนั้น ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั้นแล


๒๕. อธิบาย เสโท –เหงื่อ

คำว่า เหงื่อ ได้แก่อาโปธาตุที่ไหลออกตามช่องขุมผมเป็นต้น เหงื่อนั้นโดยสีมีสีดังสีน้ำมันงาใส โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามโอกาส โดยทิศเกิดในทิศทั้ง ๒ โดยโอกาสชื่อว่าโอกาสแห่งเหงื่อซึ่งเป็นที่ที่มันจะพึงขังตั้งอยู่ทุกเมื่อดังโลหิตหามีไม่ แต่เมื่อใดร่างกายอบอ้าวอยู่ เพราะเหตุต่าง ๆ เช่นร้อนไฟร้อนแดดและความเปลี่ยนแปลงแห่งฤดูเป็นต้น เมื่อนั้นมันจึงไหลออกตามช่องขุมผมและขนทั้งปวงดุจดังสายบัวที่มีรากและเหง้าที่ตัดไว้ไม่เรียบ



(หน้าที่ 40)



ซึ่งคนถอนขึ้นจากน้ำฉะนั้น เพราะฉะนั้น แม้พื้นฐานของเหงื่อนั้นก็พึงทราบโดยช่องขุมผมและขนนั้นแล ก็พระโยคีผู้กำหนดเหงื่อ พึงมนสิการเหงื่อตามที่มันขังตั้งเต็มขุมผมและขนนั่นเอง โดยปริจเฉท กำหนดด้วยส่วนของเหงื่อเอง นี้เป็นการกำหนดด้วยส่วนที่เหมือนกันแห่งเหงื่อนั้น ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั่นแล


๒๖. อธิบาย เมโท – มันข้น

คำว่า เมโท แปลว่า มันข้น มันข้นนั้นมีสีมีสีดังขมิ้นที่ถูกผ่า โดยสัณฐานสำหรับคนอ้วนมีสัณฐานเหมือนผ้าเก่าเนื้อหยาบมีสีดังขมิ้นที่วางไว้ในระหว่างหนังกับเนื้อ สำหรับคนผอมที่มีสัณฐานดังผ้าเก่าเนื้อหยาบมีสีดังสีขมิ้นที่วางซ้อนกันไว้มี ๒-๓ ชั้น แนบติดเนื้อเหล่านี้ คือเนื้อแข้ง, เนื้อขาอ่อน, เนื้อหลังที่ติดกระดูกสันหลัง, เนื้อช่องท้อง โดยทิศเกิดในทิศทั้ง ๒ โดยโอกาสตั้งแผ่ไปทั่วร่างของคนอ้วนและตั้งติดเนื้อต่าง ๆ เช่นเนื้อแข้งเป็นต้นของคนผอมอยู่ ซึ่งแม้นับว่าเป็นมัน แต่เพราะมันเป็นของน่าเกลีัยดยิ่งนัก คนทั้งหลายจึงไม่ถือเอามาใช้เป็นน้ำมันทาที่ศีรษะ ไม่ถือเอามาใช้เป็นน้ำมันอย่างอื่น ๆ มีน้ำมันสำหรับนัดจมูกเป็นต้น โดยปริจเฉท เบื้องต่ำกำหนดด้วยเนื้อ เบื้องบนกำหนดด้วยหนัง เบื้องขวางกำหนดด้วยส่วนของมันเอง นี้เป็นการกำหนดด้วยส่วนที่เหมือนกันแห่งมันข้นนั้น ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันเช่นเดียวกับผมนั้นแล


๒๗. อธิบาย อสฺสุ – น้ำตา

คำว่า อสฺสุ ได้แก่อาโปธาตุซึ่งหลั่งออกจากดวงตาทั้งหลาย น้ำตานั้นโดยสีมีสีดังสีน้ำมันข้น โดยสัณฐาน มีสัณฐานตามโอกาส โดยทิศเกิดในทิศเบื้องบน โดยโอกาสเกิดอยู่ในกระบอกตา ดังน้ำดีอยู่ในฝักดี แต่เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายเกิดความดีใจหัวเราะใหญ่หรือเกิดเสียใจร้องไห้คร่ำครวญอยู่หรือกลืนกินอาหารแสลงเห็นปานนั้นเข้าไป และเมื่อใด ดวงตาของสัตว์เหล่านั้นถูกสิ่งที่ทำให้น้ำตาไหลมีควันละอองและฝุ่นเป็นต้นกระทบ เมื่อนั้น น้ำตาก็ตั้งขึ้น เพราะความดีใจ ความเสียใจ หรืออาหารฤดูที่แสลงเหล่านั้น แล้วเอ่ออยู่เต็มเบ้าตาบ้าง ไหลออกมาบ้าง ก็พระโยคีผู้จะกำหนดน้ำตาก็พึงกำหนดเอาตามที่มันเอ่ออยู่เต็มเบ้าตานั่นแหละ โดยปริเฉท กำหนดด้วยส่วนของน้ำตาเอง นี้เป็นการกำหนดด้วยส่วนที่เหมือนกันแห่งน้ำตาเหล่านั้น ส่วนการกำหนดด้วยส่วนที่ต่างกันก็เช่นเดียวกับผมนั่นแล


>> คลิ๊ก ดูหน้าถัดไป


ดูเพิ่ม[แก้ไข]