สตฺตโม กโณฺฑ (ณฺวาทิ)

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

๗. สตฺตโม กโณฺฑ (ณฺวาทิ)

‘‘พหุลํ’’ (๑.๕๘) ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ (๕.๑๔) จ สพฺพตฺถ วตฺถเตฯ

๑. จร ทร กร รห ชน สน ตล สาท สาธ กสาส จฎาย วาหิ ณุฯ

จร-คติภกฺขเณสุ, ทร-ทรเณ, กร-กรเณ, รห-จาเค, ชน-ชนเน, สน-สมฺภตฺติยํ, ตล-ปติฎฺฐายํ, สาท-อสฺสาทเน, สาธ-สํสิทฺธิยํ, กส-วิเลขเน, อส-เขปเน, จฎ-เภทเน, อย-อิติ คมนโตฺถ ทณฺฑโก ธาตุ, วา-คติคนฺธเนสุ, เอเตหิ กฺริยเตฺถหิ พหุลํ ณุ โหติฯ ‘‘อสฺสา ณานุพเนฺธ’’ติ (๕.๘๔) อุปนฺตสฺส อสฺส อา, จรติ หทเย มนุญฺญภาเวนาติ จารุ=โสภนํฯ ทรียตีติ ทาร=กฎฺฐํฯ กโรตีติ การุ=สิปฺปี, มฆ วา, วิสุกโมฺม จฯ รหติ จนฺทาทีนํ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ราหุ=อสุริโนฺทฯ ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติชานุ=ชโงฺฆรูนํ สนฺธิฯ สเนติ อตฺตนิ ภตฺติํ อุปฺปาเทตีติ สานุ=คิริปฺปเทโสฯ ตลนฺติ ปติฎฺฐหนฺติ เอตฺถ ทนฺตาติ ตาลุ=วทเนกเทโสฯ สา ทียติ อสฺสาทียตีติ สาทุ=มธุรํฯ สาเธติ อตฺตปรหิตนฺติ สาธุ=สชฺชโนฯ กสียตีติ กาสุ=อาวาโฎ, อสติ สีฆภาเวน ปวตฺตตีติ อาสุ=สีฆํฯ จฎติ ภินฺทติ อมนุญฺญภาวนฺติ จาฎุ=มนุโญฺญฯ อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ=ชีวิตํฯ ‘‘อสฺสา ณาปิมฺหิ ยุก’’ อิติ (๕.๙๑) ยุก- วาติ คจฺฉตีติ วายุ-วาโตฯ

๒. ภร มร จร ตร อร คร หน ตน มน ภม กิต ธน พํห กมฺพมฺพ จกฺข ภิกฺข สํกินฺทนฺท ยช ปฎาณาส วส ปส ปํส พนฺธา อุฯ

ภร-ภรเณ, มร-ปาณจาเค, จร-คติภกฺขเณสุ, ตร ตรเณ, อร-คมเน, คร ฆร-เสจเน, คิราติ วา นิปาตนา อกาโร, หน-หิํ สายํ, ตน-วิตฺตาเร, มน-ญาเณ, ภม-อนวฎฺฐาเน, กิต-นิวาเส, ธน-สเทฺท, พํห พฺรห พฺรูห-วุทฺธิยํ, กมฺพ-สํวรเณ, อมฺพ-สเทฺท, จกฺข อิกฺข ทสฺสเน, ภิกฺข-ยาจเน, สํกสงฺกายํ, อินฺท-ปรมิสฺสริเย, อนฺท-พนฺธเน, ยช-เทวปูชายํ, อฎ ปฎ-คมนถา, อณ-สทฺทโตฺถ, อส-เขปเน, วส-นิวาเส, ปสพาธเน, ปํส-นาสเน, พนฺธ-พนฺธเน, เอเตหิ กฺริยเตฺถหิ อุ โหติฯ ภรตีติ ภร=ภตฺตาฯ มรติ รูปกาเยน สเหวาติ มรุ=เทโว, นิชฺชลเทโส จฯ จรียติ ภกฺขียตีติ จรุ=หพฺยปา โกฯ ตรนฺติ อเนนาติ ตรุ=รุโกฺขฯ อรติ สูนภาเวน อุทฺธํ คจฺฉตีติ อรุ=วโณฯ ครติ สิญฺจติ, คิรติ วมติ วา สิเสฺสสุ สิเนหนฺติ ครุ=อาจริโยฯ หนติ โอทนาทีสุ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หนุ=วทเนกเทโสฯ ตโนติ สํสาร ทุกฺขนฺติ ตนุ-สรีรํฯ มญฺญติ สตฺตานํ หิตาหิตนฺติ มนุ=ปชาปติฯ ภมติ จลตีติ ภมุ=นยโน ปติฎฺฐานํฯ เกตติ อุทฺธํ คจฺฉติ, อุปริ นิวสตีติ วา เกตุ=ธโชฯ ธนติ สทฺทํ กโรตีติ ธนุ=จาโปฯ พํห อิติ นิเทฺทสา อุมฺหิ นิจฺจํ นิคฺคหีตโลโป, พํหติ วุทฺธิํ คจฺฉตีติ พหุ=อนปฺปกํฯ กมฺพติ สํวรํ กโรตีถิ กมฺพุ=วลโย, สโงฺข จฯ อมฺพติ นาทํกโรตีติ อมฺพุ=วาริฯ จกฺขติ รูปนฺติ จกฺขุ=นยนํฯ ภิกฺขตีติ ภิกฺขุ=สมโณฯ สํกิรตีติ สํกุ=สูลํฯ อินฺทติ นกฺขตฺตานํ ปรมิสฺสริยํ ปวเตฺตตีติ อินฺทุ=จโนฺทฯ อนฺทนฺติ พนฺธนฺติ สตฺตา เอตายาติ อนฺทุ=สงฺขลิกาฯ ยชนฺติ อเนนาติ ยชุ=เวโทฯ ปฎติ พฺยตฺตภาวํ คจฺฉตีติ ปฎุ=วิจกฺขโณฯ อณติ สุขุมภาเวน ปวตฺตตีติ อณุ=สุขุโม, วีหิเภโท จฯ อสนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตหีติ อสโว=ปาณาฯ สุขํ วสนฺตฺยเนนาติ วสุ=ธนํฯ ปสียติ พาธียติ สามิเกหีติ ปสุฯ จตุปฺปโทฯ ปํสติ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ปํสุ=เรณุฯ พนฺธียติ สิเนหภาเวนาติ พนฺธุ=ญาติฯ

๓. พนฺธา อู วโธ จฯ

พนฺธ-พนฺธเน ติมสฺมา อู โหติ, พนฺธสฺส วธาเทโส จฯ ปญฺจหิ กามคุเณหิ อตฺตนิ สเตฺถ พนฺธตีติ วธู-สุณิสา, อิตฺถีจฯ

๔. ชมฺพาทโยฯ

ชมฺพูอาทโย สทฺทาอูปจฺจยนฺตา นิปจฺจเนฺต, นิปาตนํ อปฺปตฺตสฺส ปาปนํ ปตฺตสฺส ปฎิเสโธ จฯ ชนิสฺมา อู, พุกาคโม, ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) นสฺส นิคฺคหีตํ, ‘‘วเคฺค วคฺคโนฺต’’ติ (๑.๔๑) นิคฺคหีตสฺส โม, ชายติ, ชนียตี วา ชมฺพู=รุโกฺขฯ ภมิสฺส อมโลโป, ภมติ กมฺปตีติ ภู=ภมุฯ กโรติสฺมา อู, ตสฺส กนฺธุญ จ, ‘‘ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน’’ติ (๕.๙๕) ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส ปรรูปตฺตํ, รุธิรุปฺปาทํ กโรตีติ กกฺกนฺธู=พทรีฯ ลมฺพ-อวสํสเน , อาปุโพฺพ, สํโยคาทิโลปทีฆรสฺสา, อาลมฺพติ อวสํสตีติ อลาพู=ตุมฺพิฯ สร-คติ หิํสาจินฺตาสุ, อูมฺหิ อภุก อพุก จ, สรติ คจฺฉตีติ สรภู=เอกา มหานทีฯ สรติ ปาเณ หิํสตีติ สรพู=ขุทฺทชนฺตุกวิเสโสฯ จมอทเน, จมติ ภกฺขติ นิวาปนฺติ จมู=เสนาฯ ตน-วิตฺถาเร, ตโนติ สํสารทุกฺขนฺติ ตนุ=สรีรํ, เอวมเญฺญปิ ปโยคโต ทฎฺฐพฺพาฯ

๕. ตปุส วิ ธ กุร ปุถ มุทา กุฯ

ตป-สนฺตาเป, อุส-ทาเห, วิธ-เวธเน, กุร-สเทฺท, ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, มุท-โตเส, เอเตหิ กุ, โหติฯ กกาโรนุพโนฺธ ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ (๕.๘๕) เอโอนมภาวโตฺถฯ ตป อิติ นิเทฺทสโตว อสฺส อิตฺตํ, ตาปียตีติ ติปุ=โลหวิเสโสฯ อุสติ ทาหํ กโรตีติ อุสุ=สโรฯ เวธติ รํสีหิ ติมิรนฺติ วิธุ=จโนฺทฯ กุรติ กิจฺจากิจฺจํ วทตีติ กุรุ=ราชา, กุรโว=ชนปโทฯ ปุถติ มหนฺถภาเวน ปตฺถิรตีติ ปุถุ=วิตฺถิโณฺณ, โมทนํ, มุทียตีติ วา มุทุ=อถโทฺธฯ

๖. สินฺธาทโยฯ

สินฺธุ อาทโย กุปจฺจยนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ สนฺท-ปสฺสวเน, อสฺส อิตฺตํ, โธจานฺตา เทโส นิปาตนา, สนฺทติ ปสฺสวตีติ สินฺธุ=นทิ, วหิสุปนฺตสฺส ทีฆาทิพเตฺต, พาธิสฺส วานฺตหเตฺต จ, วหนฺตฺยเนนาติ พาหุ, พาธติ อุปทฺทเว วาเรตี ติ วา พาหุ=ภุโชฯ รํฆ-คมเน, นิคฺคหีตโลโป, รงฺฆติ ปวตฺตหิ ราชธเมฺมติ รฆุ=ราชาฯ วิท-ลาเภ, นการาคโม, วสฺส โพ, วินฺทตฺยเนน นนฺทนนฺติ พินฺทุ=กณิกาฯ มน-ญาเณ, นสฺส โธ, มญฺญติ ญายติ มธุรนฺติ มธุ=มธุกรีหิ กตมธุ, รป ลป ชป ชปฺป-วจเน, อสฺสอิตฺตํ, รปติ ชปฺปติ มนฺตนฺตี ริปุ=ปจฺจามิโตฺตฯ สส-คติ หิํ สาปาณเนสุ, อสฺส อุตฺตํ, สสติ ชีวตีติ สุสุ=ยุวาฯ อร คมเน, อสฺสอุตฺต มูตฺตญฺจ, อรติ มหนฺตภาวํ คจฺฉตีติ อุรุ=มหา, อรติเนนาติ อูรุ-สตฺถิฯ ขณ-อวทารเณ, อา ปุโพฺพ อนโลโป, อาขนตีติ อาขุ=อุนฺทูโรฯ ตรตรเณ, ตสฺส โถ, ตรตีติ ถรุ=ขคฺคาวยโวฯ ลํฆ-คติ โสสเนสุ ฆสฺส วา หตฺตํ, นิคฺคหีตโลโป จ, ลงฺฆติ ปวตฺตติ ลฆุภาเวนาติ ลฆุ ลหู เอกตฺถา, (ภํช-โอมทฺทเน, ป-ปุโพฺพ, ชสฺส คตฺตํ, ปภญฺชติ วิเสเสนาติ ปภงฺคุ=ภงฺคุโรฯ) ฐา-คตินิวตฺติยํ, สุปุโพฺพ, ฐาติ ปวตฺตติ สุนฺทรภาเวนาติ สุฎฺฐุ=โสภนํ, ทุปุโพฺพ ฐาติ ปวตฺตติ อสุนฺทรภาเวนาติ ทุฎฺฐุ=อโสภนํฯ เอวมเญฺญปิ วิเญฺญยฺยาฯ

๗. อิฯ

กฺริยตฺถา พหุลํ อิ โหติ, อภ-เขปเน, อสียติ ขิปียตีติ อสิ=ขโคฺคฯ กส-วิเลขเน, กสียเต กสิ=กสนํฯ มส-อามสเน, มสียตีติ มสิ=เมฬาฯ กุ-สเทฺท โอ อวาเทสา, กวติ กเถภีติ กวิ=กพฺพกาโรฯ รุสเทฺท, รวติ คชฺชตีติ รวิ=อาทิโจฺจฯ สปฺป-คมเน, สปฺปติ ปวตฺตตีติ สปฺปิ=ฆตํฯ คนฺถ-คนฺถเน, ‘‘ต ถ น รานํ ฎ ฐ ณลา’’ติ (๑.๒๕) นถานํ ณฐา, คเนฺถตีติ คณฺฐิ=ปโพฺพ, คณฺฐิจฯ ราช-ทิตฺติยํ, ราชติ ปวตฺตตีติ ราชิ=ปาฬิฯ กล-สงฺขฺยาเน, กลียติ ปริมียตีติ กลิ=ปาปํฯ พล-ปาณเน, พลนฺติ ชีวนฺติ อเนนาติ พลิ=กโรฯ ธน-สเทฺท, ธนติ นทตีติ ธนิ=สโทฺทฯ อจฺจ อญฺจ-ปูชายํ, อจฺจียติ ปูชียตีติ อจฺจิ=ชาลาฯ วล วลฺล-สํวรเณ, วลนํ สํโกจนํ วลิ=อุทราทีสุ ปลิ, วลฺลียนฺติ สํวรียนฺติ สตฺตา เอตายาติ วลฺลิ=ลตาฯ วิมฺหิ วลี วลฺลีติปิ โหติ, โสเยวโตฺถ, เอวมเญฺญปิฯ

๘. ทฌาทโยฯ

ทธิอาทโย สทฺทา อิปจฺจยนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ธา-ธารเณ, ทฺวิภาโว นิปาตนา, ฆตมาทธาตีติ ทธิ=โคร สวิเสโสฯ อํห-คมเน, นิคฺคหีตโลโป, อํหติ คจฺฉตีติ อหิ=สโปฺปฯ กมฺป จลเน, สํโยคาทิโลโป, กมฺปติ จลตีติ กปิ=วานโรฯ มน-ญาเณ, อสฺส อุตฺตํ, มนติ ชานาตีติ มุนิ=สมโณฯ นสฺส ณตฺตํ, มนติ มหคฺฆภาวํ คจฺฉตีตี มณิ=รตนํฯ อิกฺข จกฺข-ทสฺสเน, อิสฺส อตฺตํ อิกฺขติ อเนนาติ อกฺขิ=นยนํฯ กมปวิเกฺขเป, อสฺส อิตฺตํ, กมติ ยาตีติ กิมิ=ขุทฺทชนฺตุกวิเสโสฯ ตร ตรเณ, ติตฺติราเทโส, ตุริโต ตรติ ยาตีติ ติตฺติริ=ปกฺขิวิเสโสฯ กีฬ-วิหาเร, อีสฺส เอตฺตํ, กีฬนํ เกฬิ=กีฬาฯ อุสิสฺมา อิสฺส ขลุญ, อุสติ ทหตี อุกฺขลิ=ภาชนํ, เอวมเญฺญปิฯ

๙. ยุวณฺณุปนฺตา กิฯ

อิวณฺณุปเนฺตหิ จ อุวณฺณุปเนฺตหิ จ กฺริยเตฺถหิ พหุลํ กิ โหติฯ กกาโร-นุพโนฺธ, อิส สิส-อิจฺฉายํ, สิวํ อิจฺฉตีติ อิสิ=ตปสฺสีฯ คิร-นิคิรเณ, คิรติ ปสวติ ฉวิมํสสารภูตํ เภสชฺชาทินฺติ คิริ=เสโลฯ สุจ-โสจเนฯ โสจนํ สุจิ=โสเจยฺยํ, รุจ-อภิลาเส รุจนฺติ เอตายาติ รุจิ=อาภิลาโส, เอวมเญฺญปิฯ

๑๐. วป วร วส รส นภ หร หน ปณา อิณฯ

วป-พีชนิเกฺขเป, วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, วส-นิวาเส, รส-อสฺสาทเน, นภ-หิํสายํ, หร หรเณ, หน หิํสายํ, ปณ-พฺยวหารถุติสุ, เอเตหิ อิณ โหติฯ วปนฺติ เอตายาติ วาปิ=ชลาสโยฯ วาเรนฺติ เอเตนาติ วาริ=ชลํฯ วสนฺติ เอตายาติ วาสิ=ตจฺฉก ภณฺฑํฯ รสียติ อสฺสาทนวเสน สโม สรียตีติ ราสิ=สมูโหฯ นภติ หิํสตีติ นาภิ=สรีราวยโวฯ หาเรตีติ หาริ=มนุญฺญํฯ ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพเนฺธ’’ (๕.๙๙) ติ หนสฺส ฆาโต, หนนฺติ เอเตนาติ ฆาติ=ปหรณํ, ปณติ โวหรตีติ ปาณิ, ปณติ โวหรติ เอเตนาติ วา ปาณิ=กโรฯ

๑๑. ภูคมา อีณฯ

ภู-สตฺตายํ, อม คม-คมเน เอเตหิ อีณ โหติ ภวิสฺสติ กาเลฯ ภวิสฺสตีติ ภาวี=ภวิสฺสมาโนฯ คมิสฺสตีติ คามี=คมิสฺสามาโนฯ

๑๒. ตนฺทลกฺขา อีฯ

ตนฺท-อาลสิเย, ลกฺข-ทสฺสนเงฺกสุ, เอเตหิ อี โหติฯ ตนฺทนํ ตนฺที=อาลสฺยํ, ลกฺขียนฺติ สตฺตา เอตายาติ ลกฺขี=สิรีฯ

๑๓. คมา โรฯ

คมิสฺมา โร โหติฯ ‘‘รานุพเนฺธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔.๑๓๒) อมโลโป, คจฺฉตีติ โค=ปสุฯ

(อิติ สรปจฺจยวิธานํ)ฯ

๑๔. อิ ภี กา กราร วก สก วาหิ โกฯ

อิ-อเชฺฌน คตีสุ, ภี-ภเย, กา คา-สเทฺท, กร-กรเณ, อร-คมเน, กุก วก-อาทาเน, สก-สตฺติยํ, วา-คติพนฺธเนสุ, เอเตหิ กปจฺจโย โหติฯ เอติ ปวตฺตตีติ เอโต=อสหาโยฯ ภายนฺติ เอตสฺมาติ เภโก=มณฺฑูโกฯ กายติ สทฺทํ กโรตีติ กาโก=วายโสฯ กโรติ วณฺณกนฺติ กโกฺก=วณฺณวิเสโส, ปิสิตทพฺพญฺจฯ อรติ ยาตีติ อโกฺก=สูโร, วิฎปิวิเสโส จฯ วกติ โอทนํ อาททาตีติ วกฺกํ=เทหโกฎฺฐาสวิเสโส, สกฺกตีติ สโกฺก-เทวิโนฺท, สมโตฺถ จฯ วาติ พนฺธติ เอเตนาติ วาโก=วกฺกลํฯ

๑๕. ญุกาทโยฯ

ญุกาทโย กปจฺจยนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ อูห-วิตเกฺก, หโลโป นิปาตนา อูหียติ วิจินียตีติ อูกา-โอโกทนีฯ อุนฺท กิเลทเน, สํโยคาทิ โลโป, อก จฯ อุนฺทติ ทฺรวํ กโรตีติ อุทกํ=ชลํฯ ภี-ภเย, เอตฺตาภาโว, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโก=ภีรุฯ สก-สตฺติยํ, อุปนฺตสฺสิ, สโกฺกติ ธาเรตุนฺติ สิกฺกา=อุปกรณวิเสโสฯ หา-จาเค, หียติ สาธูหิ ชหียตีติ หาโก=โกโธฯ สมฺพ-มณฺฑเน, กสฺส อุญ , สมฺพติ อุทกํ มเณฺฑตีติ สมฺพุโก=ชลชนฺตุวิเสโภฯ ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, โอตฺตาภาโว, กสฺส อุญ, ปุถติ ปตฺถรติ อตฺตโน พาลภาวนฺติ ปุถุโก=พาโลฯ สุจ-โสเก, โสจนฺติ เอเตนาติ สุกฺกํ=สมฺภโว, เสตญฺจฯ จิ-จเย, อุปปุโพฺพ, เอตฺตาภาโว, อุปจินนฺตีติ อุปจิกา=วมฺมิก การาฯ กมฺป-จลเน, กมฺปิสฺส ปํ, กมฺปติ จลตีติ ปโงฺก=กทฺทโมฯ อุส-ทาเห, อุสตีติ อุกฺกา=ชาลาฯ กสฺส มุญ, อุสติ ทหตีภิ อุมฺมุกํ=อลาตํฯ วม-อุคฺคิรเณ, กสฺส มิญ, วมียตีติ วมฺมิโก=อุปจิกากโต จโย, มส-อามสเน, สสฺส ตฺถง, มสียติ เปเมนาติ มตฺถกํ=สีสํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๖. ภีตฺวา นโกฯ

ภี-ภเย ตีมสฺมา อานโก โหติฯ ภายนฺติ เอตสฺมากิ ภยานโก=ภยชนโกฯ

๑๗. สิงฺฆา อาณิกาฎกาฯ

สิงฺฆ-ฆายเนตีมสฺมา อาณิก อาฎกา โหนฺติฯ ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ ๙๓.๒๖๐ อา, สิงฺฆยติ ปสฺสวตีติ สิงฺฆาณิกา=นาสาสฺสโวฯ สิงฺฆติ เอกีภาวํ ยาตีติ สิงฺฆาฎกํ=วีถิจตุกฺกํฯ

๑๘. กราทิตฺวโกฯ

กร-กรเณ, สร-คติหิํสาจินฺตาสุ, นร-นเย, ตรตรเณ, วร-วรณ สมฺภตฺตีสุ, ชน-ชนเน, กร-ทิตฺติ คติกนฺตีสุ, กฎ-มนฺทเน, กุร-สเทฺท, ถุ-อภิตฺถเว, เอวมาทีหิ อโก โหติฯ กรียตีติ กรโก=กมณฺฑลุฯ กโรตีติ กรกา=วโสฺสปลาฯ สรติ อุทกเมตฺถาติ สรโก=ปานภาชนํฯ นรนฺติ ปาปุณนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ นรโก=นิรโยฯ ตรนฺตฺยเนนาติ ตรโก=ตรณํฯ วาเรตีติวรโก=วรโณ, ธญฺญวิเสโส จฯ ชเนตีติ ชนโก=ปิตาฯ กนติ ทิพฺพตีติ กนกํ=สุวณฺณํฯ กฎติ มทฺทติ ริปโวติ กฎกํ=นครํฯ กุรตีติ โกรโก=กลิกาฯ ถวียตีติ ถวโก-คุโจฺฉฯ

๑๙. พล ปเตหฺยาโกฯ

พล-ปาณเน, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ อาโก โหติฯ พลติ ชีวตีติ พลากา=ปกฺขิวิเสโสฯ ปตติ ยาตีติ ปตากา=ธโชฯ

๒๐. สามากาทโยฯ

สามากอาทโย อากนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ สา-ตนุ กรณาวสาเนสุ, สาสฺส มุก, สาติ เทหํ ต นุํ กโรตีติ สามาโก=ติณธญฺญํฯ ปา-ปาเน, อินง, ปิวติ รตฺตนฺติ ปินาโก=มหิสฺสรธนุฯ คุ-สเทฺท, ‘‘ยุวณฺณาน มิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อุวง, ควติ นทติ เอเตนาติ คุวโก=ปูคผลํฯ อฎ ปฎ-คมนตฺถา, ปฎติ ยาตีติ ปฎากา=เวชยนฺตีฯ สล ปิล ปล หุล-คมนตฺถา, สลติ ยาตีติ สลากา=เวโชฺชปกรณทพฺพํฯ วิท-ญาเณ, วิทติ ชานาตีติ วิทาโก=วิทฺวาฯ ปณพฺยวหารถุตีสุ อสฺส อิตฺตํ, อูก จ, ปณียติ โวหรียตีติ ปิญฺญาโก=ติลกโกฺก, เอวมเญฺญปิฯ

๒๑. วิจฺฉาลคมมุสา กิโกฯ

วิจฺฉา-คมเน , อล=พนฺธเน, อม คม-คมเน, มุส-เถเยฺย, เอเตหิ กิโก โหติฯ วิจฺฉติ ยาตีติ วิจฺฉิโก=กีโฎฯ อลติ พนฺธติ เอเตนาติ อลิกํ=อสจฺจํฯ คจฺฉตีติ คมิโก=คนฺตาฯ มุสาติ นิเทฺทสา ทีโฆ, มุสติ เถเนตีติ มูสิโก=อุนฺทูโรฯ

๒๒. กิํกณิกาทโยฯ

กิํกณิกาทโย สทฺทา กิกนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ กณอิติ ทณฺฑโก ธาตุ สทฺทโตฺถ, กสฺส ทฺวิตฺตํ, อสฺส อิตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จ, กณติ สทฺทํ กโรตี กิํกณิกา=ฆณฺฑิกาฯ มุท-โตเส, ทสฺส ทฺวิตฺตํ, มุทนฺติ เอตมยาติ มุทฺทิกา=องฺคุลิยาเวฎฺฐนํ, ผลวิเสโส อฯ มหียติ ปูชียตีติ มหิกา=หิมํฯ กล-สงฺขฺยาเน, กลียติ ปริมีตยตีติ กลิกา=โกรโกฯ สปฺป-คมเน, อสฺส อิตฺตํฯ สปฺปติ คจฺฉตีติ สิปฺปิกา=ชลชนฺตุวิเสโส, เอวมเญฺญปิฯ

๒๓. อิสา กีโกฯ

อิส สิํส-อิจฺฉายํ, อิจฺจสฺมา กีโก โหติฯ อิจฺฉียตีติ อิสีกา=ตูลนิสฺสโยฯ

๒๔. กมปทา ณุโกฯ

กม-อิจฺฉายํ, ปท-คมเน, เอเตหิ ณุโก โหติฯ ‘‘ณิณาปีน’’นฺติ (๕.๑๖๐) โยควิภาคา ณิโลโปฯ กาเมตีติ กามุโก=กามยิตา ฯ ปชฺชติ ยาติ เอตายาติ ปาทุกา=ปาโทปกรณํฯ

๒๕. มณฺฑสลา ณูโกฯ

มณฺฑ-ภูสเน, สล-คมนโตฺถ ทณฺฑโก ธาตุ, เอเตหิ ณูโก โหติฯ มเณฺฑติ ชลํ ภูเสตีติ มณฺฑูโก=เภโก, สลติ โคจรตฺต มุปยาตีติ สาลูกํ=อุปฺปลกโณฺฑฯ

๒๖. อุลูกาทโยฯ

อุลูกาทโย สทฺทา ณูกนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ อุล-คเวสเน, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, อุลติ คเวสตีติ อุลูโก=โกสิโยฯ มน=ญาเณ, นสฺส ธตฺตํ, มญฺญตีติ มธูโก=รุโกฺขฯ ชล-ทิตฺติยํ, ชลตีติ ชลูกา=โลหิตโป, เอวมเญฺญปิฯ

๒๗. กสา สโกฯ

กส-วิเลขเนตีมสฺมา สโก โหติฯ กสตีติ กสฺสโก=กสิกมฺมกาโรฯ

๒๘. กรา ติโกฯ

กโรติสฺมา ติโก โหติฯ กโรนฺติ กีฬํ เอตฺถาติ กตฺติโก=พาหุโลฯ

๒๙. อิสา ฐกนฯ

อิส สิํส-อิจฺฉายํ, อิจฺจสฺมา ฐกน โหติฯ อิจฺฉียตีติ อิฎฺฐกา=มตฺติกาวิกาโรฯ

๓๐. สมา โขฯ

สม-อุปสมเขเทสุ , เอตสฺมา โข โหติฯ สเมติ อุปสเมตีติ สโงฺข=กมฺพุฯ

๓๑. มุขา ทโยฯ

มุข อาทโย ขนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ มุ-พนฺธเน, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, มุนนฺติ พนฺธนฺติ เอเตนาติ มุขํ=ลปนํฯ สิ-เสวายํ, เอตฺตา ภาโว นิปาตนา, สยนฺติ เอตฺถ อูกา กุสุม-ทโย จาติ สิขา=จูฬาฯ วิปุพฺพสฺส สิสฺส, วิสติสฺส วา, วิเสเสน สยนฺติ เอตฺถ, ปวิสนฺตีติ วิสิขา=รจฺฉาฯ กน-ทีตฺติ คติ กนฺตีสุ, นิปุโพฺพ, อนภาคโลโป, กนติ ทิพฺพตีติ นิโกฺข=สุวณฺณวิกาโรฯ มยอิติ คมนโตฺถ ทณฺฑโก ธาตุ, ขสฺส อูญ, มยติ ยาตีติ มยูโข-กิรโณฯ ลู-เฉทเน, โอตฺถาภาโว, ลุนาติ ฉินฺทติ โสภนฺติ ลูโข=อสินิโทฺธฯ อร-คมเน, อรนฺติ ยนฺติ เอเตนาติ อโกฺข=สกฎาวยวา, ปาสโก จฯ ยส-ปยตเน, ยสฺสติ ปยตติ พลิมาหรณตฺถายาติ ยโกฺข=อมนุโสฺส, รุห-ชนเน, รุหติ ชายตีติ รุโกฺข=ปาทโป, อุส-ทาเห, อุสติ ทหติ กามคฺคินาติ อุโกฺข=พลีพโทฺทฯ สห-มริสเน ‘หโลโป, สหติ อตฺตนิ กตาปราธํ ขมตีติ สขา=สหาโย, เอวมเญฺญปิฯ

๓๒. อช วช มุท คท คมา คกฯ

อช วช-คมเน, มุท-โตเส, คท-วจเน, อม คม-คมเน, เอเตหิ คก โหติฯ อชติ คจฺฉติ เสฎฺฐภาวนฺติ อโคฺค-เสโฎฺฐ ฯ วชติ สมูหตฺตํ คจฺฉตีติ วโคฺค=สมูโหฯ มุทนฺติ เอเตนาติ มุโคฺค=ธญฺญวิเสโสฯ คทตีติ คโคฺค=อิสิฯ ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) มสฺส นิคฺคหีตํ, คจฺฉตีติ คงฺคา=สุราปคาฯ

๓๓. สิงฺคาทโยฯ

สิงฺคอาทโย สทฺทา คกอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ สี-สเย, นิคฺคหีตาคโม, รสฺสตฺตญฺจ, สยติ ปวตฺตติ มตฺถเกติ สิงฺคํ=วิสาณํฯ ผุร-จลเน, ลิมุง, ผุรติ จลตีติ ปุลิโงฺค=ชลิตงฺคา ราวยโวฯ จล-กมฺปเน, อุปุโพฺพ, จลสฺส จาลิํ, อุจฺจลติ กมฺปตีติ อุจฺจาลิโงฺค=สุกฺกกีโฎ, กล-สเทฺท, อิมุก, กลติ อภินาทํ กโรติ พหุรชฺชตายา ติ กลิโงฺค=ทกฺขิณาปโถฯ ภม-อนวฎฺฐาเน, อสฺส อิตฺตํ, ภมตีติ ภิโงฺค=ภมโรฯ ปฎ อฎ-คมเน, ปฎิสฺส อมุก, อก จฯ ปฎติ ปตโนฺต คจฺฉตีติ ปฎโงฺค, ปฎโค=สลโภ, เอวมเญฺญปิฯ

๓๔. อคา คิฯ

อค-กุฎิลคมเนตีมสฺมา คิ โหติฯ อคติ กุฎิโล หุตฺวา คจฺฉตีติ อคฺคิ=ปาวโกฯ

๓๕. ยาวลา คุฯ

ยา-ปาปุณเน, วล วลฺล-สํวรเณ, เอเตหิ คุ โหติฯ ยาตีติ ยาคุ=เปยฺยาฯ วลียติ สํวรียตีติ วคฺคุ=มนุโญฺญฯ

๓๖. เผคฺคาทโยฯ

เผคฺคุ อาทโย คุอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ผล-นิปฺผตฺติยํ, อสฺส เอตฺตํ, ผลติ นิฎฺฐานํ คจฺฉตีติ เผคฺคุ=อสาโรฯ ภร-ภรเณ, รโลโปฯ ภรตีติ ภคุ=อิสิฯ หิ-คตียํ, นิคฺคหีตาคโม, หิโน ติ ปวตฺตตีติ หิงฺคุ=รามฐชํฯ กม-อิจฺฉายํ, กามียตีติ กงฺคุ=ธญฺญวิเสโส, เอวมเญฺญปิฯ

๓๗. ชนา โฆฯ

ชน-ชนเนตีมสฺมา โฆ โหติฯ ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) นสฺส นิคฺคหีตํ, ชายติ คมนเมตายาติ ชงฺฆา=ปาณฺยงฺควิเสโสฯ

๓๘. เมฆาทโยฯ

เมฆอาทโย ฆนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ มิห-เสจเน, หโลโป, เมหติ สิญฺจตีติ เมโฆ=อมฺพุโทฯ มุห-มุจฺฉายํ, หโลโป, มุยฺหนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ โมโฆ=ตุโจฺฉฯ สี-สเย, เอตฺตาภาโว, เสติ ลหุ หุตฺวา ปวตฺตตีติ สีฆํ=อาสุฯ อห-ภสฺมีกรเณ, นิปุโพฺพ, หโลปทีฆา, นิทหตีติ นิทาโฆ=คิโมฺหฯ มหีสฺส หโลโป, มหียติ ปูชียตีติ มฆา=นกฺขตฺตํ, เอวมเญฺญปิฯ

(อิติ กวคฺคปจฺจยวิธานํ)ฯ

๓๙. จุสรวรา โจฯ

จุ-จวเน, สร-คติ หิํสา จินฺตาสุ, วร-วรณ สมฺภตฺตีสุ, เอเยหิ โจ โหติฯ จวติ รุกฺขาติ โจจํ=อุปภุตฺตผล- วิเสโส ฯ สรติ อายติํ ทุกฺขํ หิํสตีติ สจฺจํ=อวิตถํฯ วาเรติ สุขนฺติ วจฺจํ=คูโถฯ

๔๐. มรา จุอีจี จฯ

มร-ปาณจาเค ตีมสฺมา จุอีจี โหนฺติ โจ จฯ มรณํ มจฺจุ=มรณํฯ มาเรติ อนฺธการํ วินาเสตีติ มรีจิ=รํสิ, มิคตณฺหิกา จฯ มรตีติ มโจฺจ=สโตฺตฯ

๔๑. กุส ปสา ฉิกฯ

กุส-อโกฺกเส, ปส-พาธเน, เอเตหิ ฉิก โหติฯ กุสียติ อโกฺกสียตีติ กุจฺฉิ=อุทรํฯ ปสียติ พาธียติ เอตฺถาติ ปจฺฉิ=ภาชนวิเสโสฯ

๔๒. กส อุสา ฉุกฯ

กส-วิเลขเน, อุส-ทาเห, เอเตหิ ฉุก โหติฯ กสนฺติ วิเลขนฺติ เอตฺถาติ กจฺฉุ=ปามํฯ อุสติ ทหติ สนฺตาปนฺติ อุจฺฉุ=รสาโลฯ

๔๓. อส มส วท กุจ กจา โฉฯ

อส-ขิปเน, มส-อามสเน, วท-วจเน, กุจ-สํโกจเน, กจ-พนฺธเน, เอเตหิ โฉ โหติฯ อสติ ฉิปตีติ อโจฺฉ=ภลฺลูโกฯ มสติ ชลนฺติ มโจฺฉ=มีโนฯ วทตีติ วโจฺฉ=เนลโกฯ กุจียติ สํโกจียตีติ โกโจฺฉ=ภทฺทปีฎฺฐํฯ กจียติ พนฺธียตีติ กโจฺฉ=ตนุปเทโส, อนูโป จฯ

๔๔. คุจฺฉาทโยฯ

คุจฺฉอาทโย ฉนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ คุป-โคปเน, โอตฺตาภาโว, โคปียตีติ คุโจฺฉ=ถวโกฯ ตุส-ตุฎฺฐิมฺหี, ตุสนฺติ เอเตนาติ ตุจฺฉํ=มุสาฯ ปุส-โปสเน, โปสนฺติ ตนุมเนนาติ ปุโจฺฉ=วาลธิ, เอวมเญฺญปิฯ

๔๕. อรา ชุ ญฎ จฯ

อร-คมเนตีมสฺมา ชุ โหติ, อริสฺส อุฎ จฯ ฎกาโร สพฺพาเทสโตฺถ, อรติ อกุฎิลภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ=อวโงฺกฯ

๔๖. รชฺชาทโยฯ

รชฺชุอาทโย ชุอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ รุธ-อาวรเณ, อุสฺส อตฺตํ, รุนฺธนฺติ เอเตนาติ รุชฺชุ-โยตฺตํฯ มน-ญาเณ, อมญฺญิตฺถาติ มญฺชุ=มญฺชุลํ, เอวมเญฺญปิฯ

๔๗. คิธา ฌกฯ

คิธ-อภิกงฺขายมิจฺจสฺมา ฌก โหติฯ เคธตีติ คิโชฺฌ=ปกฺขิวิเสโสฯ

๔๘. วญฺฌาทโยฯ

วญฺจฺยอาทโย ฌก อนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ วน-ยาจเน, วโนติ อตฺตานํ อนุภวิตุํ ยาจตีติ วโญฺฌ=อผลรุโกฺข, วญฺฌา=อปสวา อิตฺถี, อสฺส อิตฺตํ วิโญฺฌ=ปพฺพโต, สํช-สเงฺค, นิคฺคหีตโลโป, สญฺชิยตีติ สชฺฌํ=รชตํ, เอวมเญฺญปิฯ

๔๙. กมยชา โญฯ

กม-อิจฺฉายํ , ยช-เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, เอเตหิ โญ โหติ, มสฺส นิคฺคหีตวคฺคนฺตา, กามียตีติ กญฺญา=กุมารีฯ ชสฺส ปรรูปตฺตํ, ยชนฺตฺยเนนาติ ยโญฺญ=ยาโคฯ

๕๐. ปุญฺญํฯ

ปุนาติ ปุณติสฺมา วา โญโอตฺตาภาโว จ นิปจฺจเนฺตฯ ปุนาติ, ปุณติ สุนฺทรตฺตํ กโรตีติ วา ปุญฺญํ=กุสลํฯ

๕๑. อร หาโญฺญ หาสฺส หิร จฯ

อร-คมเน, วา-จาเค, เอเตหิ อโญฺญ โหติ, หาสฺส หิรญฺจาเทโสฯ อรียเต คมฺยเตติ อรญฺญํ=วนํฯ ชหาติ สตฺตานํ หีนตฺตนฺติ หิรญฺญํ=ธนํ, สุวณฺณญฺจฯ

(อิติ จวคฺคปจฺจยวิธานํ)ฯ

๕๒. กิร ตรา กีโฎฯ

กิร-วิกิรเณ, ตร-ตรเณ, เอเตหิ, กีโฎ โหติฯ โสเภตุเมตฺถ รตนานิ วิกิรียนฺตีติ กิรีฎํ=มกุฎํฯ ตรอิติ นิเทฺทสา อสฺส อิตฺตํ, ตรนฺติ ยนฺติ สุรูปตฺต มเนนาติ ติรีฎํ=เวฎฺฐนํฯ

๕๓. สกาทีหฺยโฎฯ

สก-สตฺติยํ, กส-คมเน, กร-กรเณ, มกฺก อิติ สุตฺติโย ธาตุ, เทว-เทวเน, กม-อิจฺฉายํ, เอวมาทิหิ อโฎ โหติฯ สโณฺณติ ภารํ วหิตุนฺติ สกโฎ=ยานํฯ อกสิ นิโรชตฺตํ อคมีติ กสฎํ=นิโรชํฯ กโรติ อมนาปนฺติ กรโฎ=กาโก ฯ มกฺกติ จลตีติ มกฺกโฎ=วานโรฯ เทวียติ ปูชียตีติ เทวโฎ=อิสิฯ กมติ อิจฺฉติ อาโรหตฺถนฺติ กมโฎ=วามโนฯ

๕๔. มกุฎาวาฎ กวาฎ กุกฺกุฎาฯ

เอเต สทฺทา นิปจฺจเนฺตฯ มํกิสฺมา อุโฎ, นิคฺคหีตโลโป จ, มํเกติ โสเภตีติ มกุฎํ=กิรีฎํฯ อวติสฺมา อาฎณ, อวฺยเต ขญฺญเตติ อาวาโฎ=กาสุฯ กุ-สเทฺทตีมสฺมา อาโฎ, โออวาเทสา ยถาโยคํ, กวติ รวตีติ กวาฎํ=ทฺวารปิธานํฯ กุก วก-อาทาเนตีมสฺมา กุฎก, กุกติ โคจรมาททาตีติ กุกฺกุโฎ=ตมฺพจูโฬฯ

๕๕. กมุส กุส กสา โฐฯ

กม-อิจฺฉายํ, อุส-ทาเห, กุส-อโกฺกเส, กส-คมเน, เอเตหิโฐ โหติ, นิคฺคหีตวคฺคนฺตา, โอทนาทีนิ กาเมตีติ กโณฺฐ=คโลฯ โอกฺกปรรูปาทีนิ, โอทนาทีสุ อุเณฺหน อุสียตี ติ โอโฎฺฐ=ทนฺตจฺฉโท, กรโภ จฯ กุสียติ อโกฺกสียตีติ โกโฎฺฐ=ธญฺญนิลโยฯ กสติ ยาติ วินาสนฺติ กฎฺฐํ=ทารุฯ

๕๖. กุฎฺฐาทโยฯ

กุฎฺฐอาทโย สทฺทา ฐนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ กุสิสฺมา โฐ, โอตฺตาภาโว จ, กุสียติ อโกฺกสียตีติ กุฎฺฐํ=ฉวิโรโคฯ กุณ-สเทฺท, ปรรูปาภาโว โอตฺตาภาโว จ, กุณติ นทตีติ กุโณฺฐ=อติขิโณ, กุณียติ อโกฺกสียตีติ กุโณฺฐ= ฉินฺนหตฺถปาทาทิโก ฯ ทํสิสฺส ทา, ทํสติ เอตายาติ ทาฐา=ทนฺตวิเสโสฯ กมิสฺส อก จฯ กามียาติ ทีเนตีติ กมโฐ=ภิกฺขาภาชนํ, วามโน, กุโมฺม จฯ ผสฺสิสฺส ผุโฎ, ผสฺสียตีติ ผุโฎฺฐ=ผโสฺส, เอวมเญฺญปิฯ

๕๗. วร กรา อโณฺฑฯ

วร-วรเณ, กร-กรเณ, เอเตหิ อโณฺฑ โหติฯ อตฺตนิ เปผํ วารยตีติ วรโณฺฑ=มุขโรโคฯ กรียตีติ กรโณฺฑ=ภณฺฑวิเสโสฯ

๕๘. มนนฺตา โฑฯ

มการ นการเนฺตหิ กฺริยเตฺถหิ พหุลํ ฑปฺปจฺจโย โหติฯ สม-อุปสเม, สมนํ สณฺฑํ=สมูโหฯ กม-ปทวิเกฺขเป, กมติ ยาตีติ กโณฺฑ=สโร, ปริเจฺฉโท จ, ทม-ทมเน, ทมนฺตฺวฺยเนนาติ ทโณฺฑ=นิคฺคโหฯ อม คม-คมเน, อมนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ อโณฺฑ=ปกฺขิปสโว, โกโส จฯ คจฺฉติ สูนภาวนฺติ คโณฺฑ=พฺยาธิ, วทเนกเทโส จฯ รมุ-กีฬายํ, รมนฺติ เอตฺถาติ รุณฺฑา=วิธวาฯ มน-ญาเณ, มญฺญนฺติ เอเตนาติ มโณฺฑ=โอทนาทินิสฺสาโวฯ ขน ขณ=อวทารเณ, ขญฺญตีติ ขโณฺฑ=อุจฺฉุวิการ วิเสโสฯ ลม-หิํสายํ, ลมติ หิํสติ สุจิภาวนฺติ ลโณฺฑ=วจฺจํ, เอวมเญฺญปิฯ

๕๙. กุณฺฑา ทโยฯ

กุณฺฑอาทโย ฑนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ กม มน ตนานํ อสฺส อุตฺตํ, กามียตีติ กุณฺฑํ=ภาชนํฯ มญฺญติ หิตาหิตนฺติ มุโณฺฑ= ฉินฺนเกโส ฯ ตโนติ เอเตนาติ ตุณฺฑํ=ลปนํฯ อีร-เขเป, เอรํอาเทโสฯ อีรติ กมฺปตีติ เอรโณฺฑ=พฺยคฺฆปุโจฺฉ, สิ-เสวายํ, สิสฺส ขมุก, สุคนฺธํ เสวตีติ สิขโณฺฑ=จูฬา, เอวมเญฺญปิฯ

๖๐. ติช กส ตส ทกฺขา กิโณ ชสฺส โข จฯ

ติช-นิสาเน, กส-คมเน, ตส-ปิปาสายํ, ทกฺข-วุทฺธิยํ, เอเตหิ กิโณ โหติ, ชสฺส โข จ, เตชยิตฺถาติ ติขิณํ=นิสิตํฯ กสติ ปวตฺตตีติ กสิณํ=อเสสํฯ ตสนํ ตสิณา=ตณฺหาฯ ทกฺขติ วุทฺธิํ คจฺฉติ เอตายาติ ทกฺขีณา=กุสลํฯ

๖๑. วีอาทิโต ณิฯ

วี-ตนฺตสนฺตาเน, สิ-เสวาสํ, สู-ปสฺสวเน, ทุ-คมเน, กี-ทพฺพวินีมเย, สา-ตนุกรณาวสาเนสุ, เอวมาทีหิ ณิ โหติฯ วียตีติ เวณิ=เกสกลาโปฯ เสวนํ เสณิ=สชาตีนํ การูนํ สมูโหฯ นิปุโพฺพ, นิเสวียตีติ นิเสณิ=โสปานํฯ สวติ ปสฺสวตีติ โสณิ=กฎิฯ ทวติ วหตีติ โทณิ=กฎฺฐมฺพุวาหนี, นาวา จฯ นทาทิปาฐา วิมฺหิ โสณี โทณี ติปิ โหติฯ กยนํ, กียเต เอตายาติ วา เกณิ=กโย สาติ ทุกฺขํ ตนุํ กโรตีติ สาณิ=ติโรกรณี, เอวมเญฺญปิฯ

๖๒. คหาทีหฺยณิฯ

คห-อุปาทาเน, อร-คมเน, ธร-ธารเณ, สร-คติยิํสา จินฺตาสุ, ตร-ตรเณ, เอวมาทีหิ อณิปฺปจฺจโย โหติฯ คณฺหาตีติ คหณิ=อสิตาทิปาจโก อคฺคิฯ อรียติ คมียตีติ อรณิ=อคฺคิมนฺถนกฎฺฐํ ฯ ธาเรตีติ ธรณิ=มหีฯ สรียติ คมียตีติ ภรณิ=มโคฺคฯ ตรนฺตฺยเนนาติ ตรณิ=นาวา, สูริโย จฯ

๖๓. รีวีภาหิ ณุฯ

รี-ปสฺสวเน, วี วา-คมเน, ภา-ทิตฺติยํ, เอเตหิณุ โหติฯ รียติ ปสฺสวตีติ เรณุ=รโชฯ เวติ ปวตฺตตีติ เวณุ=เวฬุฯ ภาติ ทิพฺพตีติ ภาณุ=รํสิฯ

๖๔. ขาณฺวา ทโยฯ

ขาณุอาทโย ณุอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ขณ ขน-อวทารเณ, ณสฺส อา, ขญฺญติ อวทารียตีติ ขาณุ=ฉินฺนสาโข รุโกฺขฯ ชน-ชนเน, นสฺส วา อาตฺตํ, ชายติ คมน มเนนาติ ชาณุ, ชณฺณุ=ชโงฺฆรูนํ สนฺธิฯ หร-หรเณ, เอก, หรียตีติ หเรณุ=คนฺธทพฺพ, เอวมเญฺญปิฯ

๖๕. กฺวาทิโต โณฯ

กุ-สเทฺท, สุ-สวเน, ทุ-คมเน, วร-วรเณ, กร-กรเณ, ปณ-พฺยวหารถุติสุ, ตา-ปาลเน, ลี-นิลียเน, เอวมาทีหิ โณ โหติฯ กวติ นทติ เอตฺถาติ โกโณ=อสฺสิ, วีณาทิวาทนทโณฺฑ จฯ สุโณตีติ โสโณ=สุนโข, นโร จฯ ทวติ ปวตฺตตีติ โทโณ=ปริมาณวิเสโสฯ วิรูปตฺต วาเรตีติ วโณฺณ=นีลาทิฯ สวนํ กโรตีติ กโณฺณ=สวนํฯ ปณียติ โวหรียตีติ ปโณฺณ=ปลาโสฯ ลายตีติ ตาณํ=รกฺขาฯ นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ=นิลียนฎฺฐานํฯ

๖๖. สุวีหิ ณกฯ

สุ-สวเน , วี-ตนฺตสนฺตาเน, เอเตหิ ณก โหติฯ สุโณตีติ สุโณ=สุนโขฯ วียตีติ วีณา=วลฺลกีฯ

๖๗. ติณาทโยฯ

ติณอาทโย ณกนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ติช-เตชเน, ชโลโป, เตเชติ เอเตนาติ ติณํ=พีรณาทิฯ ลี ลิห สาท เกฺลทานํ โล ลวา, ลียติ รสโต สพฺพตฺถ อลฺลียตีติ โลณํ ลวณํ, เลหียตีติ โลณํ ลวณํ, สาทียตีติ โลณํ ลวณํ, เกฺลทยตีติ โลณํ ลวณํ, คมิสฺส โอ, คจฺฉตีติ โคโณ=โคฯ หร-หรเณ, ณสฺสญฺชิ, หรียตีติ หริโณ=มิโคฯ อีร-กมฺปเน, รสฺสตฺตํ, ณสฺส ญิจ, อตฺตโน ลูขภาเว สมฺปเตฺต อีรติ กมฺปตีติ อิริณํ=อูสรํฯ ถุ-อภิตฺถเว, ทีโฆ, อภิตฺถวียตีติ ถูณํ=นครํ, ถูโณ=ฆรตฺถโมฺภ, เอวมเญฺญปิฯ

๖๘. รวณ วรณ ปูรณา ทโยฯ

รวณ วรณ ปูรณา ทโย อณปฺปจฺจเยน สิทฺธาฯ รวตีติ รวโณ=โกกิโลฯ วาเรตีติ วรโณ=ปากาโรฯ ปูรียเต อเนนาติ ปูรโณ=ปริปูรีฯ

(อิติ ฎวคฺคปจฺจยวิธานํ)ฯ

๖๙. ปาวสา อติฯ

ปา-รกฺขเณ, วส-นิวาเส, เอเตติ อติ โหติฯ ปุพฺพสรโลโป, ปาติ รกฺขตีติ ปติ=สามี, วสนฺติ เอตฺถาติ วสติ=เคหํฯ

๗๐. ธา หิ สิ ตน ชน ชร คม สจา ตุฯ

ธา-ธารเณ , หิ-คติยํ, ตน-วิตฺถาเร, ชน-ชนเน, ชร-วโย-หานิยํ, อม คม-คมเน, สจ-สมวาเย, เอเตหิ ตุ โหติฯ ธาเรตีติ ธาตุ=เครุกาทิฯ หิโนติ ปวตฺตาติ ผลํ เอเตนาติ เหตุ=การณํ, เสวียติ ชเนหีติ เสตุ=พนฺธติ (ปทฺธติ)ฯ ตญฺญเตติ ตนฺตุ=สุตฺตํฯ ชนียเต กมฺมกิเลเสหีติ ชนฺตุ, ชายติ กมฺมกิเลหีติ วา ชนฺตุ=สโตฺตฯ ชีรตีติ ชตฺตุ=อํสสนฺธิฯ คจฺฉตีติ คนฺตุ=คมิโก, สจติ สเมตีติ สตฺตุ=ยวาทิจุณฺณํฯ

๗๑. อริสฺสุฎ จฯ

อร-คมเนตีมสฺมา ตุ โหติ, อริสฺส อุฎ อาเทโสจฯ อรติ ปวตฺตตีติ อุตุ=เหมนฺตาทิ,

๗๒. ปิตฺวาทโยฯ

ปิตุอาทโย สทฺทา ตุอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ปา-รกฺขเณ, อาสฺส อิตฺตํ, ปาติ รกฺขตีติ ปิตา=ชนโกฯ ปาติเสฺสวาทิสฺส โม, ปาเยตีติ มาตา=ชนนีฯ ภา-ทิตฺติยํ, ภาตีติ ภาตา=โสทริโยฯ ธา-ธารเณ, อาสฺส อีตฺตํ, ธารียตีติ ธีตา=ปุตฺตีฯ ทุห-ปปูรเณ, โอตฺตาภาโว, ตุสฺส ญฺฉิจฯ ทุหติ ปสเว ปปูเรตีติ ทุหิตา=ปุตฺตีฯ ชน-ชนเน, อสฺส อาตฺตํ, มา จานฺตาเทโสฯ ปปุเตฺต ชเนตีติ ชามาตา=ทุหิตุปติฯ นห-พนฺธเน, นหียติ พนฺธียติ เปเมนาติ นตฺตา-ปปุโตฺตฯ หุ-หวเน, หวติ ปูเชตีติ โหตา=ยญฺญโกฯ ปู-ปวเน, ปุนาติ อายติํ ภวํ ปวิตฺตํ กโรตีติ โปตา=โสเยวฯ

๗๓. ชน กรา รตุฯ

ชน-ชนเน, กร-กรเณ, เอเตหิ รตุ โหติ, รกาโร อนฺตสราทิโลปโตฺถฯ ชายตีติ ชตุ=ลาขาฯ กรียตีติ กตุ=สยูโป ยโญฺญฯ

๗๔. สกา อุโนฺตฯ

สก-สตฺติยมิจฺจสฺมา อุโนฺต โหติฯ สโกฺกตีติ สกุโนฺต=ปกฺขีฯ

๗๕. กปา โอโตฯ

กป-อจฺฉาทเน อิจฺจสฺมา โอโต โหติฯ กปตีติ กโปโต=ปาเรวโตฯ โฎ ตสฺส วา โหติ กโปโฎ=โสเยวฯ

๗๖. วสาทีหฺยโนฺตฯ

วส-นิวาเส, รุห-ชนเน, ภทฺท-กลฺยาเณ, นนฺท-สมิทฺธิยํ, ชีว-ปาณธารเณ, เอวมาทีติ อโนฺต โหหิฯ วสนฺติ เอตสฺมิํ กาเล กีฬาปสุตาติ วสโนฺต=อุตุฯ รุหติ ชายตีติ รุหโนฺต=รุโกฺข, เอวํนามโก มิคราชา จฯ ภทฺทิสฺส สํโยคาทิโลโป, ภชติ กลฺยาณธมฺมนฺติ ภทโนฺต=ปพฺพชิโตฯ นนฺทติ เอตายาติ นนฺทนฺตี=สขี, นทาทิปาฐา วี, เอวมุปริ จฯ ชีวนฺติ เอตา- ยาติ ชีวนฺตี=โอสธิฯ สวตีติ สวนฺตี=นทีฯ โรทาเปตีติ โรทนฺตี=โอสธิฯ อวติ รกฺขตีติ อวนฺตี=ชนปโทฯ

๗๗. หิสีนํ มุก จฯ

หิ-คติย, สี-สเย, เอเตหิ อโนฺต โหติ มุก จฯ กกาโร อนฺตาวยวโตฺถ, หิมํ หิโนติ ปวตฺตติ เอตสฺมินฺติ เหมโนฺต=อุตุ, สยนฺติ เอตฺถ อูกา กุสุมาทโย จาติ สีมโนฺต=เกสมโคฺคฯ

๗๘. หร รุห กุลา อิโตฯ

หร-หรเณ, รุห-ชนเน, กุล-ปตฺถาเร, เอเตติ อิโต โหติฯ อตฺตโน สิเนหํ หรตีติ หริโต=วณฺณวิเสโสฯ รุหตีติ โรหิโต=มจฺฉวิเสโสฯ รุหติ สรีเร พฺยาปนวเสนาติ โรหิตํ, รสฺส ลเตฺต โลหิตํ=รุธิรํฯ อตฺตโน คุณํ กุลติ ปตฺถรตีติ โกลิโต=ทุติยคฺคสาวโก, เอวํ นามโก มรุ จฯ

๗๙. ภราทีหฺยโตฯ

ภร รํช ยช ปจ เอวมาทีหิ อโต โหติฯ ภรตีติ ภรโต=นโฎฯ นิคฺคหีตโลโป, รญฺชนฺติ เอตฺถาหิ รชตํ=สชฺฌํฯ ยชิตโพฺพติ ยชโต=อคฺคิฯ ปจตีติ ปจโต=สูปกาโรฯ

๘๐. กิรา ทีหฺยาตกฯ

กิร-วิกิรเณ, อล-พนฺธเน, จิล-วสเน, เอวมาทีหิ อาตก โหติ, กิรตีติ กิราโต=สวโร, รสฺส ลเกฺก กิ- ลาโต=โสว ฯ อลตีติ อลาตํ=อุมฺมุกํฯ จิลตีติ จิลาโต=มลจฺฉชาติฯ

๘๑. อมาทีหฺยโตฺตฯ

อม มา วร กลาทีหิ อโตฺต โหติฯ อมติ กาลนฺตรํ ปวตฺตตีติ อมตฺตํ=ภาชนํฯ ปุพฺพสรโลโป, มานํ มตฺตํ=ปมาณํ ปริเจฺฉโท จฯ วรนฺตุเนนาติ วรตฺตา=โยตฺตํฯ กลติ ปริจฺฉินฺทตีติ กลตฺตํ=ภริยาฯ

๘๒. วาทีหิ โตฯ

วา-คมเน, ตา-ปาลเน, ตน-วิตฺถาเร, ทม-อุปสเม, อ-มคมเน, สิ-เสวายํ, สุ-สวเน, ปู ปวเน, คุป-โควเน, ยุช-สํยเม, คห-อุปาทาเน, อต-สาตจฺจคมาน, ขิป-เปรเณ, เอวมาทีหิ โต โหติฯ วายตีติ วาโต=วายุฯ ตายตีติ ตาโต=ปิตาฯ ตนุเตติ ตนฺตํ=ตนฺตโวฯ ทมตีติ อโนฺต=ทสโนฯ อมติ ยาตีติ อโนฺต=โอสานํ, โกฎฺฐาสสมีปาวยวา จฯ เสวียตีติ เสโต=ธวโลฯ สุณนฺตุเนนาติ โสตํ=สวนํฯ สวตีติ โสโต=ชลปฺปวาโหฯ ปุนียตีติ โปโต=พาโลฯ โคปียตีติ โคตฺถํ=กลาทิฯ โยชนฺตฺยเนนาติ โยตฺตํ=รชฺชุฯ มมายเนฺตหิ คยฺหตีติ คตฺตํ=สรีรํฯ อพาธํ นิรนฺตรํ อตติ ปวตฺตตีติ อตฺตา=มนาทิฯ ขิปียติ เอตฺถาติ เขตฺตํ=เกทารํฯ

๘๓. ฆราทีหิ ตกฯ

คร ฆร-เสจเน, สิ-เสวายํ, ทู-ปริตาปเน, มิท-สิเนเห, จิต-สเญฺจตเน, ปุส-โปสเน, วิท-ลาเภ, เอวมาทีหิ ตก ๔ โหติ, ฆรติ สิญฺจตีติ ฆตํ=สปฺปิฯ เสวียตีติ สิโต=เสโตฯ ทุพฺพจตฺตา ทูยติ ปริตาเปตีติ ทูโต=เปสรกาโรฯ มิชฺชติ สิเนหตีติ มิโตฺต=สุหทโยฯ จิเนฺตตีติ จิตฺตํ=วิญฺญาณํ จิตฺตกมฺมาทิ จฯ โปสียตีติ ปุโตฺต=อตฺตโชฯ วินฺทนฺติ ปีติ มเนนาติ วิตฺตํ=ธนํฯ วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, วรณํ วตฺตํ=พฺรหฺมจริยาทิฯ

๘๔. เนตฺตาทโยฯ

เนตฺตอาทโย ตก ปรา นิปจฺจเนฺตฯ นี-ปาปเน, เอตฺตํ, ตุก จ นิปาตนาฯ นยติ ปาเปตีติ เนตฺตํ=นยนํ, เนตา จฯ กร-กร-เณ, อสฺสุ, กรณํ กุตฺตํ=กิริยาฯ กมิสฺส อสฺสุ, กมติ ยาตีติ กุโนฺต=อาวุธวิเสโสฯ รม-กีฬายํ, สุปุโพฺพ, สุสฺสนิจฺจํ ทีโฆฯ สุฎฺฐุ รมณํ, สุฎฺฐุ รมตีติ วา สูรโต=สุขสํวาโสฯ มิหิสฺสอิสฺสุ, มิหติ สิญฺจตีติ มุตฺตํ=ปสฺสาโวฯ ปาล=รกฺขเณ อาสฺส รสฺสตฺตํ, ญิจฯ ปาลียตีติ ปลิตํ=เกสโลมานํ ชราย กตํ เสตตฺตํ, สทฺธาทิตฺตา อกาเร ตํ ยสฺส อตฺถิ โส ปลิโต=ปุมา, ปลิตา=อิตฺถีฯ มฺหิสฺส สิ, มิหิ จ, มฺหยนํ สิตํ=มนฺทหสิตํ, มฺหยนํ มิหิตํ=ตเทว, กุส-อโกฺกเส ตสฺส อีญ, กุสียติ อโกฺกสียตีติ กุสีโต=อลโส, สิ=พนฺธเน, ทีโฆ, เสนฺติ พนฺธนฺติ ฆราวาสํ เอตายาติ สีตา=นงฺคลเลขา, เอวมเญฺญปิฯ

๘๕. สมาทีหฺยโถฯ

สม-อุปสเม , ทร-ทรเณ, ทม-อุปสเม, กิลม กฺลม-เคลเญฺญ, สป-อโกฺกเส, วส-นิวาเส, อาปุโพฺพ, เอวมาทีหิ อโถ โหติฯ สเมตีติ สมโถ=สมาธิฯ ทรณํ ทรโถ=ปีฬาฯ ทมนํ ทมโถ=ทโมฯ กิลมนํ กิลมโถ=ปริสฺสโมฯ สปนํ สปโถ=สจฺจกรณํฯ อาวสนฺติ เอตฺถาติ อาวสโถ=ฆรํฯ

๘๖. อุปวสา วโสฺสฎ จฯ

อุปปุพฺพา วสติสฺมา อโถ โหติ, วสฺส โอฎ จาเทโสฯ อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ=ติถิวิเสโส, นวมหตฺถิ กุลญฺจฯ

๘๗. รมา ถกฯ

รมติสฺมา ถก โหติ, กานุพนฺธกรณสามตฺถิยา อต การาโทปิ มโลโปฯ รมนฺติ กีฬนฺติ เอเตนาติ รโถ=สนฺทโนฯ

๘๘. ติตฺถาทโยฯ

ติตฺถอาทโย ถกปรา นิปจฺจเนฺตฯ ตร-ตรเณ, อสฺส อิตฺตํ, ปรรูปาทิ, ตรนฺตฺยเนนาติ ติตฺถํ=นชฺชาทิํ เยนาวตรนฺติ ตํฯ สิจ-รกฺขเณ, เสจตีติ สิตฺตํ=มธุจฺฉิฎฺฐํฯ หส-หสเน, หสนฺตฺยเนนาติ หโตฺถ=กโร, นกฺขตฺตาญฺจฯ คายตีติ คาถา=ปชฺชวิเสโสฯ อรนฺติ ปวตฺตนฺตฺยเนนาติ อโตฺถ=ธนํฯ โรคํ ตุทติ ปีเฬตีติ ตุตฺถํ=โอสธํฯ ยุ-มิสฺสเน, ทีโฆ, ยวตีติ ยู- โถ=สชาติกานํ ติรจฺฉานานํสมูโหฯ คุป-โคปเน, ทีโฆ, ปโลโป, ปฎิกูลตฺตา โคปียตีติ คูโถ=วจฺจํ, เอวมเญฺญปิฯ

๘๙. วส มส กุสา ถุฯ

วส-นิวาเส, มส-อามสเน, กุส-อโกฺกเส, เอเตหิ ถุ โหติฯ วสนฺติ เอตฺถาติ วตฺถุ=ปทโตฺถฯ ทธิํ อามสตีติ มตฺถุ=ทธิมโณฺฑฯ กุสียติ อโกฺกสียติ เภร วนาทตฺตาติ โกตฺถุ=สิคาโลฯ

๙๐. สก วสา ถิฯ

สก-สตฺติยํ, วส-นิวาเส, เอเตหิ ถิ โหติฯ สโกฺกติ คนฺตุมเนนาติ สตฺถิ=อูรุฯ วสียติ อจฺฉาทียตีติ วตฺถิ=นาภิยา อโธฯ

๙๑. วีโต ถิกฯ

วี วา-คมเนตีมสฺมา ถิก โหติฯ วียนฺติ คจฺฉนฺติ เอตายาติ วีถิ=อาวลิฯ

๙๒. สาริสฺมา รติฯ

สาริสฺมา ณฺยนฺตา รถิ โหติฯ สาเรตีติ สารถิ=รถ-วาโหฯ

๙๓. ตา-ตา อิถิฯ

ตา-ปาลเน, อต-สาตจฺจคมเน, เอเตหิ อิถิ โหติฯ ตายติ ปาเลตีติ ติถิ=ปฎิปทาทิ, อตติ คจฺฉตีติ อติถิ=อพฺภาคโตฯ

๙๔. อิสา ถีฯ

อิสติสฺมา ถี โหติฯ อิจฺฉติ อิจฺฉียตีติ วา อิตฺถี=นารีฯ

๙๕. รุท ขุท มุท มท ฉิท สูท สป กมา ทกฯ

เอเตหิ ทก โหติฯ รุทตีติ รุโทฺท=อุมาปติฯ รสฺส ลเตฺต ลุโทฺท=เนสาโทฯ ขุทติ อสหตีติ ขุโทฺท=นีโจฯ โมทนฺติ เอตายาติ มุทฺทา=สกฺขรมงฺคุลิยํฯ มชฺชนฺติ อสฺมินฺติ มโทฺท=ชนปโทฯ ฉิชฺชตีติ ฉิทฺทํ=รนฺธํฯ อูสฺส รสฺสตฺตํ, สูทติ สามิเกหิ ภติํ ปกฺขรตีติ สุโทฺท=วสโลฯ สปนฺตุเนนาติ สโทฺท=โสตวิสโยฯ กามียตีติ กโนฺท=มูลวิเสโสฯ

๙๖. กุนฺทาทโยฯ

กุนฺทอาทโย ทกอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ กมิสฺส อสฺสุ, กามียตีติ กุโนฺท=ปุปฺผวิธสโส, มณิสฺส มน, มญฺญเตติ มโนฺท=ชโฬฯ วุณาติสฺส พุน, วุณียติ สํวรียตีติ พุโนฺท=มูลปฺปเทโสฯ นินฺท-ครหายํ, นโลโป, นินฺทียตีติ นิทฺทา=โสปฺปํฯ อุนฺท-กิเลทเน, นโลโป, อุนฺทติ กิเลทตีติ อุโทฺท=ชลพิฬาโลฯ สํปุพฺพสฺส อุนฺทิสฺส จ, สมฺมา อุนฺทติ กิเลทตีติ สมุโทฺท=สาคโรฯ ปุล-มหตฺตหิํ สาญาเณสุ, อิมุญ, ปุลติ หิํสตีติ ปุลิโนฺท=สวโรฯ เอวํ-มเญฺญปิฯ

๙๗. ททา ทุฯ

ทท-ทาเนตีมสฺมา ทุ โหติฯ ทุกฺขํ ททาตีหิ ททฺทุ=กุฎฺฐวิเสโสฯ

๙๘. ขนาน ทม รมา โธฯ

ขน ขณ-อวทารเณ, อน-ปาณเน, ทม-อุปสเม, รม-กีฬายํ, เอเตหิ โธ โหติฯ ญาเณน ธญฺญเตติ ขโนฺธ=ราสิฯ อนติ ชีวติ เอเตนาติ อโนฺธ=อจกฺขุโกฯ ทเมตโพฺพติ ทโนฺธ=ชโฬ, รมนฺติ เอตฺถ สปฺปาทโยติ รนฺธํ=ฉิทฺทํฯ

๙๙. มุทฺธา ทโยฯ

มุทฺธอาทโย ธนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ มุท-โตเส, โอตฺตาภาโว, โมทนฺติ เอตฺถ อูกาติ มุทฺธา=มตฺถโกฯ อร-คมเน, อรนฺติ ยนฺติ เอตฺถาติ อทฺธา=มโคฺค, กาโล จ, อทฺธํ=อุปทฺธํฯ คิธ-อภิ กงฺขายํ, อิสฺส อตฺตํ, เคธตีติ คโทฺธ=คิโชฺฌฯ วิธ-เวธเน, เอตฺตาภาโว, ปริวชฺฌตีติ วิทฺธํ=วิมลํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๐๐. สีโต ธุกฯ

เสติสฺมา ธุก โหติฯ สยนฺติ เอตายาติ สีธุ=สุราวิเสโสฯ

๑๐๑. วรารกรตรทรยมอชฺชมิถสกา กุโนฯ

วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, อร-คมเน, กร-กรเณ, ตร-ตร-เณ ทร-วิทารเณ, ยม-อุปรเม, อชฺช สชฺช-อชฺชเน, มิถ-สงฺคเม, สก-สตฺติยํ, เอเตหิ กุโน โหติฯ ‘‘รา นสฺส โณ’’ติ (๕-๑๗๑) นสฺส ณตฺตํ, วาเรตีติ วรุโณ=เอวํนามโก อิสิ, เทวราชา, ปาทโป จฯ อรติ คจฺฉตีติ อรุโณ=สูริโย, ตสฺส สารถิ จฯ ปรทุเกฺข สติ สาธูนํ หทยกมฺมนํ กโรตีติ กรุณา=ทยาฯ พาลภาวํ อตรีติ ตรุโณ=ยุวาฯ ‘‘ณิณาปิน’’นฺติ (๕.๑๖๐) โยควิภาคา ณิโลโป, วิทาเรตีติ ทารุโณ=กกฺขโฬฯ ยเมติ ปาวํ นาเสตีติ ยมุนา=เอกา มหานทีฯ อชฺชติ ธนสญฺจยํ กโรตีติ อชฺชุโน=ราชา, รุกฺขวิเสโส จฯ มิโถ สงฺคโม มิถุนํ=ปุมิตฺถิยุคฬํฯ สโกฺกตีติ สกุโน=ปกฺขีฯ นทาทิปาฐา วีมฺหิ=สกุนีฯ ‘‘ตถนรานํฎฎฺฐณลา’’ติ (๑-๒๗) วา ณเตฺต=สกุโณ, สกุณิฯ

๑๐๒. อชา อิโนฯ

อช วช-คมเน ตีมสฺมา อิโน โหติฯ อชติ วิกฺกยํ ยาตีติ อชินํ=จมฺมํฯ

๑๐๓. วิปินาทโยฯ

วิปินอาทโย อินนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ วป-พีชนิเกฺขเป, อสฺส อิตฺตํ, วปนฺติ เอตฺถาติ วิปินํ=วนํฯ สุป-สเย, สุปนฺติ เอเตนาติ สุปินํ=นิทฺทา, สุปเนฺตน ทิฎฺฐญฺจฯ ตุท-พฺยถเน, ทสฺส โห, ตุทติ สเตฺต ปีเฬตีติ ตุหินํ=หิมํฯ กปฺป-สามตฺถิเย, กปฺปติ ริปโว วิเชตุํ สมเตฺถตีติ กปฺปิโน=ราชาฯ กม-ปทวิเกฺขเป, อสฺส อุตฺตํ, กมนฺติ เอตฺถ มีนาทโย ปวิสนฺตีติ กุมินํ=มจฺฉพนฺธโนปกรณวิเสโสฯ ทา-ทาเน, เทนฺติ เอตสฺมินฺติ ทินํ=ทิวโส, เอวมเญฺญปิฯ

๑๐๔. กิรา กโนฯ

กิรติสฺมา กโน โหติฯ นสฺส โณ, กิรนฺติ วิกิรนฺตีติ กิรณา=รํสิโยฯ

๑๐๕. ที ชิอิมีหิ นกฯ

ที-ขเย, ชิ-ชเย, อิ-อเชฺฌนคตีสุ, มี-หิํสายํ, เอเตหิ นก โหติฯ อเทสิ ขยมคมาสีติ ทีโน=นิทฺธโนฯ ปญฺจมาเร อชินีติ ชิโน=พุโทฺธฯ เอสิ อิสฺสรตฺตมคมาสีติ อิโน=สามีฯ มียเต หิํสียเตติ มีโน=มโจฺฉฯ

๑๐๖. สิธาวีวาหิ โนฯ

สิ-พนฺธเน, ธา-ธารเณ, วี วา-คมเน, เอเตหิ โน โหติฯ เสติ พนฺธตีติ เสโน=สสาทโน เสนา=จมูฯ ธาเรตีติ ธานา=ภชฺชิตยโวฯ เวติ ปวตฺตตีติ เวโน=หีนชาติฯ สเตฺตสุ วาติ ปวตฺตตีติ วานํ=ตณฺหาฯ

๑๐๗. อูนาทโยฯ

อูนอาทโย นนฺตา นีปจฺจเนฺตฯ อูห-วิตเกฺก, หโลโป, อูหนํ อูโน=อปุโณฺณฯ หิ-คติยํ, ทีฆตฺตํ, เหสิ หีนตฺตมคมีติ หีโน=นิหีโนฯ จิ-จเย, ทีฆตฺตํ, จยนฺติ เอตฺถ รตนานีติ จีโน=ชนปโทฯ หนิสฺส ชโฆ, หญฺญตีติ ชฆนํ=กฎิฯ ฐาสฺส เถ ฐาติ ปวตฺตตีติ เถโน=โจโรฯ อุนฺทิสฺส โอโท, อุนฺทียตีติ โอทโน=อนฺนํฯ อนฺนํฯ รํชิสฺส นิคฺคหีตโลโป, อก จ, รํชเต อเนนาติ รชนํ=ราโคฯ รญฺชนฺติ เอตฺถาติ รชนี=รตฺติฯ ปทิสฺส ชุนุก , ปชฺชติ คจฺฉตีติ ปชฺชุโนฺน=อิโนฺท, เมโฆ จฯ คมิสฺส คง, คจฺฉนฺติ เอตฺถ วิหงฺคาทโยติ คคนํ=อนฺตลิกฺขํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๐๘. วี ปตา ตโนฯ

วี วา-คมเน, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ ตโน โหติฯ เวติ ปวตฺตติ เอเตนาติ เวตนํ=ภติฯ ปตนฺติ เอตฺถาติ ปตฺตนํ=นครํฯ

๑๐๙. รมา ตนกฯ

รม กีฬายมิจสฺมา ตนก โหติฯ ‘‘คมาทิรานํ โลโปนฺตสฺสา’’ติ (๕.๑๐๙) มโลโป, รมนฺติ เอตฺถาติ รตนํ=มณิ อาที, หตฺถมตฺตญฺจฯ

๑๑๐., สู ภาหิ นุก,

สู-ปสเว, ภา-ทิตฺติยํ, เอเตหิ นุก โหติฯ ปสวียตีติ สูนุ=ปุโตฺตฯ ภาติ ทิพฺพตีติ ภานุ=สูริโยฯ

๑๑๑. ธาเสฺส จฯ

ธา-ธารเณตีมสฺมา นุก โหติ, ธาสฺส เอ จฯ ธาเรตีติ เธนุ=คาวีฯ

๑๑๒. วตฺตา ฎาว ธมาเสหฺยนิฯ

วตฺต-วตฺตเน, อฎ-คมนโตฺถ, อว-รกฺขเณ, ธม-สเทฺท, อส-เขปเน, เอเตหิ อนิ โหติฯ วตฺตนฺติ เอเตนาติ วตฺตนิ=ตสรทณฺฑํฯ วีมฺหิ วตฺตนี=ปโนฺถฯ อฎเต คมฺมเตติ อฎนิ= มญฺจโงฺค ฯ สเตฺต อวติ รกฺขตีติ อวนิ=มหีฯ ธมนฺติ เอเตน วีณาทโยติ ธมนิ=สีราฯ ทณฺฑตฺถาย อสียเต ขิปียเตติ อสนิ=กุลิสํฯ

๑๑๓. ยุโต นิฯ

ยุ-มิสฺสเนตีมสฺมา นิ โหติฯ ยวนฺติ สตฺตา อเนน เอตีภาวํ คจฺฉนฺตีติ โยนิ=ภคํ, อณฺฑชาทิโยนิ จฯ

(อิติ ตวคฺคปจฺจยวิธานํ)ฯ

๑๑๔. จมาป ปา วปา โปฯ

จม-อทเน, อป-ปาปุณเน, ปา-รกฺขเณ, วป-พีชนิเกฺขเป, เอเตหิ โป โหติฯ จมนฺติ อทนฺติ เอตฺถาติ จมฺปา=นครํ, อเปสิ อีสกมตฺตมคมาสีติ อปฺปํ=อพหุฯ อปายํ ปาติ รกฺขตีติ ปาปํ-กิพฺพิสํฯ วปนฺติ เอตฺถาติ วโปฺป=เกทารํฯ

๑๑๕. ยุ ถุ กูนํ ทีโฆ จฯ

ยุ-มิสฺสเน, ถุ-อภิตฺถเว, กุ-สเทฺท, เอเตหิ โป โหติ, เอเตสํ ทีโฆ จฯ ทีฆวิธานสามตฺถิยา โอตฺตาภาโวฯ ยวนฺติ สห วตฺตนฺติ เอตฺถาติ ยูโป=ยญฺญยฎฺฐิ, ปาสาโท จฯ ถวียตีติ ถูโป=เจติยํฯ กวนฺติ นทนฺติ เอตฺถาติ กูโป=อุทปาโนฯ

๑๑๖. ขิป สุป นีสู ปูหิ ปกฯ

ขิป-เปรเณ, สุป-สเย, นี-นเย, สู-ปสเว, ปู-ปวเน, เอเตหิ ปก โหติฯ ขปติ ขยํ คจฺฉตีติ ขิปฺปํ=สีฆํฯ สุปนฺติ เอตฺถ สุนขาทโยติ สุปฺปํ=ปโปฺผฎนํฯ นยนฺติ เอตสฺมา ผลนฺติ นิโป=รโกฺขฯ สวติ รุจิํ ชเนตีติ สูโป=พฺยญฺชนวิเสโสฯ ปวียติ มริจชีรกาทีหิ ปวิตฺตํ กรียตีติ ปูปํ=ขชฺชกํฯ

๑๑๗. สิปฺปาทโยฯ

สิปฺปอาทโย ปกอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ สปิสฺส อสฺสอิตฺตํ, สปติ อเนนาติ สิปฺปํ=กลาฯ วปิสฺส อสฺสิ, วิชฺชํ วปตีติ วิโปฺป=พฺราหฺมโณฯ วสฺส โพ, วปติ พหิ นิกฺขมติ หทยงฺคตโสเกนาติ พปฺปํ=อสฺสุฯ ฉุป-สมฺผเสฺส, อุเสฺส, ฉุปติ อเนนาติ เฉปฺปํ=นงฺคุฎฺฐํฯ รุป=รุปฺปเน, ปโลป ทีฆา, รุปฺปติ วิการมาปชฺชตีติ รูปํ-ภูตภูติกํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๑๘. สาสา อโปฯ

สาส อนุสิฎฺฐิยมิจฺจสฺมา อโป โหติฯ สาสียนฺติ เอเตนาติ สาสโป=วีหิวิเสโสฯ

๑๑๙. วิฎปาทโยฯ

วิฎปอาทโย อปนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ วฎ-เวฎฺฐเน, อสฺส อิตฺตํ, วฎติ เวฎฺฐติ เอเตนาติวิฎโป=คุมฺพวิเสโส, กุถ-ปูติภาเว, ถสฺส โณ, อกุถิ ปูติภาวมคมีติ กุณโป=มตโกฯ มณฺฑ=ภูสเน, มเณฺฑติ ชนํ, มณฺฑียติ ชเนหีติ วา มณฺฑโป=ชนาลโย, เอวมเญฺญปิฯ

๑๒๐. คุปา โผฯ

คุปิสฺมา โผ โหติฯ โคปียตีติ โคโปฺผ=จรณคณฺฐิฯ

๑๒๑. ครสราทีหิ โพฯ

ครสราทีหิ โพ โหติฯ ครติ อเญฺญ อเนน ปีเฬตีติ คโพฺพ=อภิมาโนฯ สรติ ปวตฺตตีติ สโพฺพ=สกโลฯ ผลกาเมหิ ชเนหิ อมียติ คมียตีติ อโมฺพ=จูโตฯ ปุเตฺตน อมียติ คมียตีติ อมฺพา=มาตาฯ

๑๒๒. นิมฺพาทโยฯ

นิมฺพอาทโย พนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ นมิสฺส อสฺสิ, นมติ ผลภาเรนาติ นิโมฺพ=อริโฎฺฐฯ วมิสฺส วสฺส พิตฺตํฯ ปิตฺตาทโย วมติ อุคฺคิรตีติ พิมฺพํ=สรีรํฯ กุสิสฺส อมุก, ติเตฺตน กุสียติ อโกฺกสียตีติ โกสโมฺพ=รุโกฺขฯ กทติสฺส อมุก, กทนฺติ เอเตน ทฺวาราทีนีติ กทโมฺพ=รุโกฺขฯ กุฎิสฺส อุมุก, ชเนหิ โกฎียติ ปวตฺตียตีติ กุฎุมฺพํ=จตุปฺปโท, เขตฺตํ, ฆรํ, กลตฺตํ, ทาสา จฯ กณฺฑิสฺส กุฑุฯ ตณฺฑุลาทโย อเนน กณฺฑนฺติ ปริจฺฉินฺทนฺตีติ กุฑุโพ=มานํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๒๓. ทรา พิฯ

ทร วิทารเณตีมสฺมา พิ โหติฯ โอทนาทีนิ ทาเรนฺติ ชตายาติ ทพฺพิ=กฎจฺฉุ, วีมฺหิ ทพฺพีฯ

๑๒๔. กร สร สล กล วลฺล วสา อโภฯ

กร-กรเณ, สร-คติ หิํสาจินฺตาสุ, สล-คมนโตฺถ, กล-สงฺขฺยาเน, วล วลฺล-สํวรเณ, วส-นิวาเส, เอเตหิ อโภ โหติฯ กโรตีติ กรโภ=โอฎฺฐา, ปาณิปฺปเทโส จฯ สรติ คจฺฉตีติ สรโภ=มิควิเสโสฯ สลติ คจฺฉตีติ สลโภ=ปฎโงฺค ฯ กลียติ ปริมียติ วยสาติ กลโภ=หตฺถิโปตโกฯ ตทมินาทิปาฐา ฬเตฺต กฬโภ=โสวฯ วเลฺลติ สํวรณํ กโรตีติ วลฺลโภ=ปิโยฯ วสนฺตฺยเนนาติ วสโภ=ปุงฺคโวฯ

๑๒๕. คทา รโภฯ

คทติสฺมา รโภ โหติฯ คทตีติ คทฺรโภ=ขโรฯ

๑๒๖. อุสราสา กโภฯ

อุส-ทาเห, ราส-สเทฺท, เอเตหิ กโภ โหติฯ อุสติ ปฎิปเกฺข ทหตีติ อุสโภ=เสโฎฺฐฯ ราสติ นทตีติ ราสโภ=คทฺรโภฯ

๑๒๗. อิโต ภกฯ

อิ อิติสฺมา ภก โหติฯ เอติ คจฺฉตีติ อิโภ=หตฺถีฯ

๑๒๘. คราวา โภฯ

คร ฆร-เสจเน, อว-รกฺขเน, เอเตหิ โภ โหติฯ ครติ พหิ นิกฺขมนวเสน สิญฺจตีติ คโพฺภ=ปสโว, โอวรโก จฯ อวติ สเตฺต รกฺขตีติ อพฺภํ=เมโฆฯ

๑๒๙. โสพฺภาทโยฯ

โสพฺภอาทโย ภนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ สทติสฺส อสฺส โอตฺตํ, สีทนฺติ เอตฺถาติ โสพฺภํ=วิวรํ, โสโพฺภ=ชลาสยวิเสโสฯ กมิสฺส อสฺสุ, กามียตีติ กุโมฺภ=ทสมฺพณมโตฺต, ฆโฎ จฯ (เกน ชเลน อุมฺภียติ ปูรียตีติ วา กุโมฺภ=ฆโฎฯ) กุสิสฺส อุมุก, กุสติ อวฺหายตีติ กุสุมฺภํ=มหารชนํฯ กุสุโมฺภ=กนกํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๓๐. อุส กุส ปท สุขา กุโมฯ

อุสาทีหิ กุโม โหติฯ อุสติ ทหตีติ อุสุมํ=อุณฺหํฯ กุสติ อวฺหายตีติ สุกุมํ=ปุปฺผํฯ ปชฺชติ เทวปูชาทิํ ยาตีติ ปทุมํ=ปงฺกชํฯ สุขยตีติ สุขุม=อณุฯ

๑๓๑. วฎุมาทโยฯ

วฎุมอาทโย กุมนฺตา นิปจฺจเนฺถฯ วชิสฺส-นฺตสฺส โฎ, วชนฺติ เอตฺถาติ วฎุมํ=ปโถฯ สิลิสสฺส ลิเสฺส, สิลิสฺสตีติ สิเลสุปํ=เสมฺหํฯ กมิสฺส กุงฺกาเทโส, กามียตีติ กุงฺกมํ=กสฺมีรชํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๓๒. คุธา อุโมฯ

คุธ ปริเวฎฺฐเนตีมสฺมา อุโม โหติฯ คุธติ ปริเวฎฺฐตีติ โคธุโม=ธญฺญวิเสโสฯ

๑๓๓. ปฐ จรา อมิมาฯ

ปฐติจรติสฺมา อม อิมา โหนฺติ ยถากฺกมํฯ ปฎฺฐียติ อุจฺจารียติ อุตฺตมภาเวนาติ ปฐมํ=เสฎฺฐํฯ จรติ หีนตฺตํ ยาตีติ จริมํ=ปจฺฉิมํฯ

๑๓๔. หิธูหิ มกฯ

หิ-คติยํ , ธู-กมฺปเน, เอเตหิ มก โหติฯ หิโนติ ปวตฺตหีติ หิมํ=ตุหินํฯ ธุนาติ กมฺปตีติ ธูโม=อคฺคิปสโวฯ

๑๓๕. ภีโต รีสโน จฯ

ภี-ภเยตีมสฺมา รีสโน โหติ มกจฯ อนฺตสราทิโลโป, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีสโน=ภยานโกฯ ภีโม=โสวฯ

๑๓๖. ขี สุ วี ยา คาหิ สา ลู ขุ หุ มร ธร ฆร ชมาม สมา โมฯ

ขี-ขเยฯ สุ-สวเน, วี-ตนฺตสนฺตาเน, ยา-ปาปุณเน, คา-สเทฺท, หิ-คติยํ, สา-ตนุกรณาวสาเนสุ, ลู-เฉทเน, ขุ-สเทฺท, หุ-หวเน, มร-ปาณจาเค, ธร-ธารเณ, กร-กรเณ, ฆร-เสจเน, ชม-อทเน, อม คม-คมเน, สม-อุปเม, เอเตหิ ธาตูหิ โม โหติฯ เขปนํ นิรุปทฺทวกรณตาย เขโม=นิรุปทฺทโวฯ สุโนตีติ โสโม=จโนฺทฯ วายนฺติ เอเตนาติ เวโม=ตนฺตวาโยปกรณํฯ ยาตีติ ยาโม=ทินสฺส ฉโฎฺฐ ภาโค, อฎฺฐโม วาฯ คายนฺติ เอตฺถาติ คาโม=สํวสโถฯ หิโนติ ปวตฺตตีติ เหมํ=สุวณฺณํฯ สาติ สุนฺทรตฺตํ ตนุํ กโรตีติ สาโม=กาโฬฯ ลูยเตติ โลมํ=ตนุรุหํฯ ขูยเต อุตฺตมภาเวนาติ โขมํ=อตสิฯ หวนํ, หูยเต วา โหมํ=หุติฯ มรนฺตฺยเนนาติ มมฺพํ=ยสฺมิํ ตาฬิเต น ชีวติ ตํฯ อตฺตานํ ธาเรเนฺต อปาเย วฎฺฎทุเกฺข จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธโมฺม=ปริยตฺยาทิ ฯ กรณํ, กรียตีติ วา กมฺมํ=สุขทุกฺขผลาทิฯ เสโท ปคฺฆรติ อเนนาติ ฆโมฺม=นิทาโฆฯ ชเมติ อภกฺขิ ตพฺพํ อทตีติ ชโมฺม=นิหีโน, อนิสมฺมการี จฯ อเมติ เปเมน ปุตฺตเกสุ ปวตฺตตีติ อมฺมา=มาตาฯ สเมนฺติ อเนนาติ สมฺมา=ปิยสมุทาจาโรฯ

๑๓๗. อสฺมาทโยฯ

อสฺมอาทโย มนฺตา นิปจฺจเนฺต, ปรรูปาทีนมภาโว นิปาตนาฯ อส-เขปเน, อสฺสเตติ อสฺมา=ปาสาโณฯ ภส-ภสฺมีกรเณ, ภสติ ปกฺขรตีติ ภสฺมา=ฉาริกาฯ อุส-ทาเห, อุสติ ทหตีติ อุสฺมา=เตโชธาตุฯ วิส-ปวิสเน, ปวิสนฺติ เอตฺถาติ เวสฺมํ=ฆรํฯ ภี-ภเย, มสฺส สุญ, ภายนฺติ เอตสฺมาติ เภสฺมา=ภยานโกฯ อสติสฺส ธง, อสฺสติ ชเนหิ จชียตีติ อธโม=นิหีโนฯ กโรติสฺส อสฺส อุตฺตํ, กโรตีติ กุโมฺม=กจฺฉโปฯ เอวมเญฺญปิฯ

๑๓๘. นีโต มิฯ

นยติสฺมา มิ โหติฯ นยตีติ เนมิ=จกฺกนฺตํฯ

๑๓๙. อูมิ ภูมินิมิ รสฺมิฯ

เอเตสทฺทา มิอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ อูห-วิตเกฺก, หโลโป, อูหนฺติ วิตเกฺกนฺติ เอเตนาติ อูมิ=ตรโงฺคฯ ภู-สตฺตายํ โอตฺตาภาโว, ภวนฺติ เอตฺถาติ ภูมิ=มหีฯ นิ-ปาปเน, เอตฺตาภาโว, สุคติํ เนติ ปาเปตีติ นิมิ=ราชาฯ รส-อสฺสาทเน, ปรรูปาภาโว, รสนฺติ สตฺตา เอตายาติ รสฺมิ=รชฺชุฯ

(อิติ ปวคฺคปจฺจยวิธานํ)ฯ

๑๔๐. มาฉาหิ โยฯ

มา-มาเน-ฉา-ฉาทเน , เอเตหิ โย โหติฯ เมติ ปริเมติ อเญฺญน อุตฺตเมน คุเณน อตฺตโน อคุณนฺติ มายา=สนฺตโทส ปฎิจฺฉาทน ลกฺขณาฯ เฉติ ฉินฺทติ สํสยนฺติ ฉายา=ปฎิพิมฺพํฯ

๑๔๑. ชนิสฺส ชา จฯ

ชนิสฺมา โย โหติ, ชนิสฺส ชา จ, ชเนตีติ ชายา=ภริยาฯ

๑๔๒. หทยา ทโยฯ

หทยอาทโย ยนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ หริสฺส ทง, หรตีติ หทยํ=จิตฺตํ, มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ นิสฺสโย จ, ตนิสฺสอก, อตฺตนิ เปมํ ตโนตีติ ตนโย=ปุโตฺตฯ สรติสฺส สุริ, สรติ คจฺฉตีติ สูริโย=อาทิโจฺจฯ หรติสฺส มฺมิง, สุขมาหรตีติ หมฺมิยํ=มุณฺฑจฺฉทนปาสาโทฯ กส-คมเน, กสสฺส อลก, อสฺส อิ จ, กสติ วุทฺธิํ ยาตีติ กิสลยํ=ปลฺลวํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๔๓. ขี สิ สิ นี สี สุ วี กุสูหิ รกฯ

ขี-ขเย, สิ-เสวายํ, สิ-พนฺธเน, นี-ปาปเน, สี-สเย, สุ-สวเน, วี วา-คมเน, กุ-สเทฺท, สู-ปสเว, เอเตหิ รก โหติฯ ขยติ ทุหเนนาติ ขีรํ=ปโยฯ กุสุมาทีหิ เสวียตีติ สิโร=มุทฺธาฯ เสติ สรีรํ พนฺธตีติ สิรา=เทหพนฺธนีฯ เนติ, ปเรหิวานียตีติ นีรํ=ชลํฯ สยตีติ สีโร=หลํฯ อนิฎฺฐผล- ทายกตฺตํ สวตีติ สุรา=มทิราฯ สุโณติ อุตฺตมคีตาทินฺติ สุโร=เทโวฯ เวติ อุตฺตมภาวํ ยาตีติ วีโร=วิกฺกโนฺตฯ กวติ นทตีติ กุรํ=ภตฺตํฯ ภยฎฺฎิตานํ ปฐมกปฺปิยานํ สูรตฺตํ ปสวตีติ สูโร=สูริโย, วิกฺกโนฺต จฯ

๑๔๔. หิ จิ ทุ มินํ ทีโฆ จฯ

หิ-คติยํ, จิ-จเย, ทุ-คติยํ, มิ-ปเกฺขปเน, เอเตหิ รก โหติ, ทีโฆ จานฺตสฺสฯ หิโนติ ปวตฺตตีติ หีรํ=ตาลหีราทิฯ จยตีติ จีรํ=วกฺกลํฯ ทูยติ ทุเกฺขน คมียตีติ ทูรํ=อนาสนฺนํฯ มียเต ปกฺขีปียเตติ มีโร=สมุโทฺทฯ

๑๔๕. ธา ตานมี จฯ

ธา-ธารเณ, ตา-ปาลเน, เอเตหิ รก โหติ, อี จานฺตาเทโสฯ ธาเรตีติธีโร=ธิติมาฯ ชลํ ตายตีติ ตีรํ=ตฎํฯ

๑๔๖. ภทฺราโยฯ

ภทฺรอาทโย รกอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ภทฺท-กลฺยาเณ, ทโลโป ปรรูปาภาโว, ภชียตีติ ภทฺรํ=กลฺยาณํฯ ภี-ภเย, นทาทิปาฐา วี, ภายนฺติ เอตายาติ เภรี=ทุนฺทุภิฯ จิต-สเญฺจตเน, วิปุโพฺพ, วิจินฺติตพฺพนฺติ วิจิตฺรํ=นานาการํ, ยา-ปาปุณเน, รสฺส ตุญ, คมนํ ยาตฺรา=ยานํฯ คุป-โคปเน, อุสฺส โอ, ปสฺส ตญฺจ โคปียตีติ โคตฺรํ=กุลาทิ, ภส-ภสฺมีกรเณ, รสฺส ตุญ, ภสติ ภกฺขํ กโรติ โตยาติ ภสฺตา-กมฺมารคคฺครีฯ อุส=ทาเห, สโลโป, โสเกน ตาฬิเต อุสติ ทหตีติ อุโร=สรีเรกเทโส, เอวมเญฺญปิฯ

๑๔๗. มนฺทงฺก สสาส มถ จตา อุโรฯ

มนฺท-ชฬเตฺต , องฺก-ลกฺขเณ, สส-คติหิํสาปาณเนสุ, อส-เขปเน, มถ มนฺถ-วิโลฬเน, จต-ยาจเน, เอเตหิ อุโร โหติฯ อมนฺทิ อสุนฺทรตฺตา ชฬตฺถมคมีติ มนฺทุรา=วาชิสาลาฯ องฺกียติ ลกฺขียตีติ องฺกุโร=พีชปสโวฯ สสติ หิํสตีติ สสุโร=ชยมฺปตีนํ ปิตาฯ อสียิตฺถาติ อสุโร=ทานโว, อรีหิ มถียติ อาโลฬียตีติ มถุรา=นครํฯ จตียตีติ จตุโร=ทโกฺขฯ

๑๔๘. วิธุราทโยฯ

วิธุรอาทโย อุรนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ วิธ-เวธเน, เอตฺตาภาโว, เวธติ หิํสตีติ วิธุโร=วิรุโทฺธฯ อุนฺท-กิเลทเน, อุนฺทติ กิเลทตีติ อุนฺทุโร=อาขุฯ มํก-มณฺฑเน, นิคฺคหีตโลโป, มงฺกติ อเนน อตฺตานํ อลงฺกโรตีติ มกุโร=อาทาโส, รโถ, กโกฺก, มโจฺฉ จฯ กุก วก-อาทาเน, กสฺส ทฺวิตฺตํฯ กุกติ สลาทโย อาททาตีติ กุกฺกุโร=สาฯ มงฺค-มงฺคเลฺย, อมงฺคิ ปสตฺถมคมีติ มงฺคุโร=มจฺฉวิเสโส, เอวมเญฺญปิฯ

๑๔๙. ติม รุห รุธ พธ มท มนฺท วชาช รุจ กสา กิโรฯ

ติม-เตมเน, รุห-ชนเน, รุธ-อาวรเณ, พธ-พาธเน, มทอุมฺมาเท, มนฺท-โมทนถุติชฬเตฺตสุ, วช อช-คมเน, รุจ-ทิตฺติยํ, กส-คมเน, เอเตหิ กิโร โหติฯ เตเมตีติ ติมิรํ=อนฺธการํ, อาโป จฯ รุหติ ปวตฺตตีติ รุหิรํ=โลหิตํฯ ชีวิตํ รุนฺธตีติ รุธิรํ=ตเทวฯ พาธียตีติ พธิโร=โสตวิกโลฯ ชนา มชฺชนฺติ เอตายาติ มทิรา=สุราฯ โมทนฺติ เอตฺถาติ มนฺทิรํ= ฆรํ ฯ วชตีติ วชิรํ=กุลิสุํฯ อชนฺติ คจฺฉนฺตี เอตฺถาติ อชิรํ=องฺคณํ ฆรวิสโยกาโส จฯ โรจตีติ รุจิรํ=มนุญฺญํฯ กสียติ ทุเกฺขน คมียตีติ กสิรํ=กิจฺฉํฯ

๑๕๐. ถิราทโยฯ

ถิรอาทโย กิรนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ฐา-คตินิวตฺติยํ, ฐสฺส ถตฺตํ, ฐาติ ปวตฺตตีติ ถิรํ=จิรฎฺฐายีฯ อิส สิํส-อิจฺฉายํ, นิคฺคหีตโลโป, อิจฺฉียตีติ สิสิโร=อุตุวิเสโสฯ อท ขาท-ภกฺขเน, อาสฺส รสฺสตฺถํ, ขาทียติ ปาณเกหีติ ขทิโร=ทนฺตธาวโน, เอวมเญฺญปิฯ

๑๕๑. ทท คเรหิ ทุรภราฯ

ทท-ทาเน, คร ฆร-เสจเน, เอเตหิ ยถากฺกมํ ทุรภรา โหนฺติฯ อนฺตานํ ททาตีติ ททฺทุโร=เภโกฯ ครติ สิญฺจตีติ คพฺภรํ=คุหาฯ

๑๕๒. จร ทร ชร คร มเรหิ เตฯ

จราทีหิ ธาตูหิ เต จราทโย โหนฺติ ยถากฺกมํฯ จรคติภกฺขเนสุ จรนฺติ เอตฺถาติ จจฺจรํ=วีถิจตุกฺกํ, องฺคณญฺจ, ทร-วิทารเณ, ทรียตีติ ททฺทรํ=วาทิตฺตํ, เภรี จฯ ชร-วโยหานิยํ, อชรีติ ชชฺชโร=ชิโณฺณฯ คร ฆร-เสจเน, ครติ สิญฺจตีติ คคฺคโร=ภินฺนสฺสโร, หํสสฺสโร จฯ มร-ปาณจาเค, มรตีติ มมฺมโร=สุกฺขปณฺณํ, ปตฺถปณฺณานํ สโทฺท จฯ

๑๕๓. ปีโต กฺวโรฯ

ปี-ตปฺปเนตีมสฺมา กฺวโร โหติฯ อปฺปิณีติ ปีวรํ=ถูลํฯ

๑๕๔. จีวราทโยฯ

จีวรอาทโย กฺวรนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ จินาติสฺส ทีฆตฺตํฯ จียตีติ จีวรํ=กาสาวํฯ สม-อุปสเม, นทาทิตฺตา วี, ปริฬาหํ สเมตีติ สํวรี=รตฺติฯ ธาสฺส อี, ชาลกุมินาทีนิ ธาเรตีติ ธีวโร=โกโฎฺฎ, ตายติสฺส อี, เยน เกนจิ อตฺตานํ ตายตีติ ตีวโร=หีนชาติฯ นยติสฺสี, นยนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ นีวรํ=ฆรํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๕๕. กุโต กฺริโรฯ

กุ-สเทฺทตีมสฺมา กฺริโร โหติฯ กวติ นทตีติ กุรโร=ปกฺขี, อิตฺถิยํ วีมฺหิ กุรรีฯ

๑๕๖. วสาสา ฉโรฯ

วส-นิวาเส, อส-เขปเน, เอเตหิ ฉโร โหติฯ วสนฺติ เอตฺถาติ วจฺฉโร=วโสฺสฯ สํปุโพฺพ, สํวสนฺติ เอตฺถาติ สํวจฺฉโร=โสวฯ อสติ วิสฺสเชฺชตีติ อจฺฉรา=เทวกญฺญา, องฺคุลิโผฎนญฺจฯ

๑๕๗. มสา เฉโร จฯ

มส-อมสเนตีมสฺมา เฉโร โหติ ฉโร จฯ ตณฺหาย ปรามสนํ มเจฺฉรํ=สกสมฺปตฺตินิคุหนํ, มจฺฉรํ=ตเทวฯ

๑๕๘. ธู วาโต สโรฯ

ธุนาติ วาตีหิ สโร โหติฯ ธุนาตีติ ธูสโร=ลูโข อีสํปณฺฑุ จฯ วาติ คจฺฉตีติ วาสโร=ทิวโสฯ

๑๕๙. ภมาทีหฺยโรฯ

ภม ตส มนฺท กนฺทาทีหิ อโร โหติฯ ภมตีติ ภมโร=มธุกโรฯ ตสติ ตนฺตํ คณฺหาตีติ ตสโร=สุตฺตเวฎฺฐโนฯ มนฺทนฺติ โมทนฺติ เอตฺถาติ มนฺทโร=ปพฺพโตฯ กนฺทติ อวฺหายตีติ กนฺทโร=ทรีฯ ทิวสฺส เอตฺตํ, เทวนฺติ กีฬนฺติ เอเตนาติ เทวโร=ปติโร ภาตาฯ

๑๖๐. วทิสฺส พทจฯ

วทติสฺมา อโร โยติ, วทติสฺส พทาเทโส จฯ วทนฺติ เอเตนาติ พทโร=กกฺกนฺธูผลํฯ วีมฺหิ พทรี=กกฺกนฺธูฯ

๑๖๑. วท ชนานํ ฐงจฯ

วท ชเนหิ อโร โหติ, ฐง จานฺตาเทโสฯ วทตีติ วฐโร=มูโฬ วฐรํ=ถูลํฯ ชายตีติ ชฐรํ=อุทรํฯ

๑๖๒. ปจิสฺสิฐงจฯ

ปจติสฺมา อโร โหติ อิฐงจานฺตาทโสฯ ปจนฺติ เอเตนาติ ปิฐโร=ถาลีฯ

๑๖๓. วกา อรณฯ

วก กุก-อาทาเนติมสฺมา อรณโหติฯ วเกติ อาททาติ เอตายาติ วากรา=มิคพนฺธนีฯ

๑๖๔. สิงฺคฺยงฺคาค มชฺชกลาลา อาโรฯ

สิงฺคิอิติ นามธาตุ, องฺค-คมนโตฺถ, อค-กุฎิลคมเน, มชฺชสํสุทฺธิยํ, กล-สงฺขฺยาเน, อล-พนฺธเน, เอเตหิ อาโร โหติฯ วิชฺฌนเตฺถน สิงฺคํ วิย สิงฺคํ=นาคริกภาวสงฺขาตสฺส กิเลสสิงฺคเสฺสตํ นามํ, ตํกโรติ สิงฺคํ วา ปยุตฺตํ, ตํ กโรติ ราคีสุ ปภวตีติ วา, ‘‘ธาตฺวเตฺถ นานามสฺมี’’ติ (๕.๑๒) อิ, ปุพฺพ สรโลโป, สิงฺคิ, ตโต อาโร, ‘‘สโรโลโป สเร’’ติ (๑.๒๖) อิโลโป, ปุเพฺพ ‘‘วิปฺปฎิเสเธ’’ติ (๑.๒๒) อนิฎฺฐปฺปฎิเสโธ, เอตฺถ หิ อารโต อญฺญตฺถ สาวกาสปุพฺพสรโลโปว, อิปจฺจยโต อญฺญตฺถ จ, สิงฺคาโร=กิเลสสิงฺคกรณํ, วิลาโสติ วุตฺตํ โหติฯ องฺคติ วินาสํ คจฺฉตีติ องฺคาโร=ทฑฺฒกฎฺฐํฯ อคนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ อคารํ=ฆรํฯ ลีหเนน อตฺตโน สรีรํ มชฺชติ นิมฺมลตฺตํ กโรตีติ มชฺชาโร=พิฬาโรฯ กลาติ นิเทฺทสา ลสฺส ฬตฺตํ, เอเตน คุณํ กลียติ ปริมียตีติ กฬาโร=ปิงฺคโลฯ ทีฆตฺตํ อลติ พนฺธตีติ อฬาโร=วโงฺก วิสาโล จฯ

๑๖๕. กมิสฺสสฺสุ จฯ

กม-อิจฺฉายมิจฺจสฺมา อาโร โหติ, อสฺส อุ จฯ กามียตีติ กุมาโร=พาโลฯ

๑๖๖. ภิงฺคาราทโยฯ

ภิงฺคารปฺปภุตโย อารนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ภร=ภรเณ, ภรณํ ธารณํ โปสนญฺจ, ธารณตฺถสฺส ภรติสฺส ภิงฺคาเทโส, ภรติ ทธาติ อุทกนฺติ ภิงฺคาโร=เหมภาชนํฯ เกฺลท กฺลิท-อลฺล ภาเว, ล โลโป, เกฺลทยตีติ เกทารํ=เขตฺตํ, (เก ชเล สติ ทาโร วิทารณมสฺสาติ วา เกทารํ=ตเทว, พหุลาธิการา สตฺตมิยา น โลโปฯ) วิท-ลาเภตีมสฺมา กุปุพฺพา อาโร ทสฺส ฬตฺตํ อิสฺส เอตฺตาภาโว สมาเส กุสฺส โอ จ นิปจฺจเนฺต, กุํ ปถวิํ วินฺทติ ตตฺรุปฺปนฺนตายาติ โกวิฬาโร=ทิคุณปโตฺตฯ

๑๖๗. กรา มาโรฯ

กโรติสฺมา มาโร โหติฯ โลหกิจฺจํ กโรตีติ กมฺมาโร=โลหกาโรฯ

๑๖๘. ปุส สเรหิ ขโรฯ

ปุส สเรหิ ขโร โหติฯ โปสียติ ชเลนาติ โปกฺขรํ=ปทุมํฯ สรติ วิการํ คจฺฉตีติ สกฺขรา=อุจฺฉุวิกาโรฯ

๑๖๙. สร วส กลา กีโร วสฺสุฎ จฯ

เอเตหิ กีโร โหติ วสฺส อุฎ จฯ สรียตีติ สรีรํ=เทโหฯ วสนฺติ วาสํ กโรนฺติ เอเตนาติ อุสีรํ=พีรณมูลํฯ อเนน ถูลาทิ กลียติ ปริมียติติ กลิโร=องฺกุโรฯ

๑๗๐. คมฺภีราทโยฯ

คมฺภีรอาทโย กีรนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ คมิสฺส ภุก, มโลโป วา, ปถวิํ, ภินฺทิตฺวา คจฺฉติ ปวตฺตตีติ คมฺภีโร, คภีโร= อคาโธ , กุลิสฺส ลสฺส โฬ, ปาเท กุลติ ปตฺถรตีติ กุฬีโร=กกฺกโฎ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๗๑. ขชฺช วลฺล มสา อูโรฯ

ขชฺช-มชฺชเน, วล วลฺล-สํวรเณ, สม-อามสเน, เอเตหิ อูโร โหติ, ขชฺชียตีติ ขชฺชูโร, วีมฺหิ ขชฺชูรี=รุกฺขวิเสโสฯ วลฺลียติ สํวรียตีติ วลฺลูโร=สุกฺขมํโสฯ มสียตีติ มสูโร=วีหิวิเสโสฯ

๑๗๒. กปฺปูราทโยฯ

กปฺปูรอาทโย อูรนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ตุฎฺฐิมุปฺปาเทตุํ กปฺปติ สโกฺกตีติ กปฺปูรํ=ฆนสาโรฯ กโรติสฺส อสฺสุ, กิพฺพิสํ กโรตีติ กุรูโร=ปาปการีฯ ปส-พาธเน, ปสติ ปีเฬตีติ ปสูโร=ทุโฎฺฐ, พฺยญฺชนํ, เอวํนามโก จ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๗๓. กฐ จกา โอโรฯ

กฐ-กิจฺฉชีวเน, จก-ปริวิตกฺกเน, เอเตหิ โอโร โหติฯ กฐติ กิเจฺฉน ชีวตีติ กโฐโร=ถโทฺธฯ จกติ ปริวิตเกฺกตีติ จโกโร=ปกฺขิวิเสโสฯ

๑๗๔. โมราทโยฯ

โมรอาทโย โอรนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ มี-หิํสายํ, อีโลโป, มยติ หิํสตีติ โมโร=มยูโรฯ กส-คมเน, อสฺสิ , กสติ คจฺฉตีติ กิโสโร=ปฐมวโย อโสฺสฯ มหียติ ปูชียตีติ มโหโร=วมฺมิโก, เอวมเญฺญปิฯ

๑๗๕. กุโต เอรกฯ

กุ-สเทฺทตีมสฺมา เอรก โหติฯ ‘‘ยุวณฺณานมิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อุวง, กวติ นทตีติ กุเวโร=เวสฺสวโณฯ

๑๗๖. ภู สูหิ ริกฯ

ภูสตฺตายํ, สู-ปสวเน, เอเตหิ ริก โหติฯ ภวตีติ ภูริ=ปหูตํ, งีมฺหิ ภูรี=เมธาฯ สวติ หิตํ ปสวตีติ สูริ=วิจกฺขโณฯ

๑๗๗. มี กสี นีหิ รุฯ

มี-หิํสายมิจฺจสฺมา, กปุพฺพา สยติสฺมา, นยติสฺมา จ รุ โหติฯ รํสีหิ อนฺธการํ มียติ หิํสตีติ เมรุ=สิเรรุ, เก ชเล สยติ ปวตฺตตีติ กเสรุ=ติณวิเสโสฯ อตฺตนิสฺสิเต สุนฺทรตฺตํ เนติ ปาเปตีติ เนรุ=ปพฺพโตฯ

๑๗๘. สินา เอรุฯ

สินา-โสเจเยฺยตีมสฺมา เอรุ โหติฯ สินาติ สุจิํ กโรตีติ สิเนรุ=ปพฺพตราชาฯ

๑๗๙. ภี รุหิ รุกฯ

ภี-สเย, รุ-สเทฺท, เอเตหิ รุก โหติฯ ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีรุ=ภยานโกฯ รวตีติ รุรุ=มิโคฯ

๑๘๐. ตมา พูโลฯ

ตม-ภูสเนตีมสฺมา พูโล โหติฯ มุขํ ตเมติ ภูเสตีติ ตมฺพูลํ=มุขภูสนํฯ

๑๘๑. สิโต ลกวาลาฯ

สิ-เสวายมิจฺจสฺมา ลกวาลอิเจฺจเต ปจฺจยา โหนฺติฯ สเตฺตหิ เสวียตีติ สิลา=ปาสาโณ, เสโล=ปพฺพโตฯ ชลํ เสวตีติ เสวาโล=ชลติณํฯ

๑๘๒. มงฺค กม สมฺพ สพ สก วส ปิส เกว กล ปลฺล กฐ ปฎ กุณฺฑ มณฺฑา อโลฯ

มงฺค-มงฺคเลฺย, กม-อิจฺฉายํ, สมฺพ-มณฺฑเน, สพอิติ อเสฺสว กตมโลปสฺส นิเทฺทโส, สก-สตฺติย, วส-นิวาเส, ปิสคมเน, เกว-เสวเน, กล-สงฺขฺยาเน, ปลฺล-คมเน, กฐ กิจฺฉชีวเน, ปฎ-คมนโตฺถ, กุณฺฑ-ทาเห, มณฺฑ-ภูสเน, เอเตหิ อโล โหติฯ มงฺคนฺติ สตฺตา เอเตน วุทฺธิํ คจฺฉนฺตีติ มงฺคลํ=ปสตฺถํฯ กามียตีติ กมลํ-ปงฺกชํฯ สมฺปติ มเณฺฑตีติ สมฺพลํ=ปาเถยฺยํฯ สพลํ=วิสภาค วณฺณวนฺตํฯ สโกฺกติ วตฺตุนฺติ สกลํ=สพฺพํฯ วสตีติ วสโล=สุโทฺทฯ ปิยภาวํ ปิสติ คจฺฉตีติ เปสโล=ปิยสีโลฯ เกวติ ปวตฺตตีติ เกวลํ=สกลํฯ กลียติ ปริมียติ อุทกเมเตนาติ กลลํ=อปตฺถินฺนํ, ปลฺลติ อาคจฺฉติ อุทกเมตสฺมาติ ปลฺลลํ=อโปฺปทโก สโรฯ กฐนฺติ เอตฺถ ทุเกฺขน ยนฺตีติ กฐลํ=กปาลขณฺฑํ, ปฎติ วุทฺธิํ คจฺฉตีติ ปฎลํ=สมู- โห ฯ ฆํเสน กุณฺฑติ ทหตีติ กุณฺฑลํ=กณฺณาภรณํฯ มณฺฑียติ ปริเจฺฉทกรณวเสน ภูสียตีติ มณฺฑลํ=สมนฺตโต ปริจฺฉินฺนํฯ

๑๘๓. มุสา กโลฯ

มุสติสฺมา กโล โหติฯ มุสติ เอเตนาติ มุสโล=อโยโคฺคฯ

๑๘๔. ถลาทโยฯ

ถลอาทโย กลนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ฐสฺส โถ, ปุพฺพสรโลโป, ติฎฺฐนฺติ เอตฺถาติ ถลํ=อุนฺนตปฺปเทโสฯ ปา-ปาเน, อุปุโพฺพ, ทฺวิภาวสรโลปา, อุทกํ ปิวตีติ อุปฺปลํ=กุวลยํฯ ปติสฺส ปาฎํ, ปตติ คจฺฉติ ปริปากนฺติ ปาฎลํ=ผลํ, ตมฺพวณฺณํ กุสุมญฺจฯ พํหิสฺส นิคฺคหีตโลโป, พํหติ วุทฺธิํ คจฺฉตีติ พหลํ=ฆนํฯ จุปิสฺส อุสฺส อตฺตํ, จุปติ เอกตฺถ น ติฎฺฐตีติ จปโล=อนวฎฺฐิโต, เอวมเญฺญปิฯ

๑๘๕. กุลา กาโล จฯ

กุล-ปตฺถาเรตีมสฺมา กาโล โหติ กโล จฯ กุลติ อตฺตโน สิปฺปํ ปตฺถรตีติ กุลาโล=กุมฺภกาโรฯ กุลติ ปเกฺข ปสาเรตีติ กุลโล=ปกฺขิชาติฯ

๑๘๖. มุฬาลาทโยฯ

มุฬาลอาทโย กาลนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ มีล-นิมีลเน, อุตฺตฬตานิ, อุทฺธฎมเตฺต นิมีลตีติ มุฬาลํ=ภิสํฯ พล-ปาณเน, อิตฺต- ฬตฺตานิ , มูสิกาทิขาทเนน พลติ ชีวตีติ พิฬาโล=มชฺชาโรฯ กปฺปิสฺส สํโยคาทิโลโป, กปฺปนฺติ ชีวิกํ เอเตนาติ กปาลํ=ฆฎาทิขณฺฑํฯ ปี ตปฺปเนฯ ‘‘ยุวณฺณานมิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อิยง, อตฺตโน ผเลน สเตฺต สนฺตเปฺปตีติ ปิยาโล-รุโกฺขฯ กุณ-สเทฺท, วาตสมุฎฺฐิตา วีจิมาลา เอตฺถ กุณนฺติ นทนฺตีติ กุณาโล=เอโก มหาสโรฯ วิส-ปวิสเน, ปวิสนฺติ เอตฺถาติ วฺสาโล=วิตฺถิโณฺณฯ ปล-คมเน, วาเตน ปลติ คจฺฉตีติ ปลาลํ=สสฺสานมุปนีตธญฺญานํ นาฬปตฺตานิฯ สรติสฺส สิโค, สสาทโย สรติ หิํสตีติ สิคาโล=โกตฺถุ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๘๗. จณฺฑ ปตา ณาโลฯ

จณฺฑ-จณฺฑิเกฺย, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ ณาโล โหติฯ จเณฺฑติ ปีเฬตีติ จณฺฑาโล=มาตโงฺค, ปตติ อโธคจฺฉตีติ ปาตาลํ=รสาตลํฯ

๑๘๘. มาทิโต โลฯ

มา-มาเน, อิ-อเชฺฌนคตีสุ, ปี-ตปฺปเน, ทู-ปริตาเป, เอวมาทีหิ โล โหติฯ มียติ ปริมียตีติ มาลา=ปนฺติฯ เอติ คจฺฉตีติ เอลา=สุขุเมลาฯ ปิเณติ ตเปฺปติ เอตฺถาติ เปลา=อาสิตฺตกูปธานํฯ ทูยติ ปริตาเปตีติ โทลา=กีฬนยานกํฯ กลสงฺขฺยาเน, กลนํ กลฺลํ=ยุตฺตํฯ

๑๘๙. อน สล กล กุก สฐ มหา อิโลฯ

อน-ปาณเน, สล-คมเน, กล-สงฺขฺยาเน, กุก วก-อาทเน, สฐ-กิตเว, อรห มห-ปูชายํ, เอเตหิ อิโล โหติฯ อนติ ปวตฺตตีติอนิโล=มาลุโตฯ สลติ คจฺฉตีติ สลิลํ=ชลํฯ กลติ ปวตฺตตีติ กลิลํ=คหนํฯ กุกติ อตฺตโน นาเทน สตฺตานํ มนํ คณฺหาตีติ โกกิโล=ปรปุโณฺฑฯ สฐติ วเญฺจตีติ สฐิโล=สโฐฯ มหียติ ปูชียตีติ มยิลา=อิตฺถีฯ

๑๙๐. กุฎา กิโลฯ

กุฎ-โกฎิเลฺยตีมสฺมา กิโล โหติฯ อกุฎิ กุฎิลตฺตมคมีติ กุฎิโล=วโงฺกฯ

๑๙๑. สิถิลาทโยฯ

สิถิลอาทโย กิลนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ สห ขมายํ, สหิสฺส สิถตฺตํ, สหิตุมลนฺติ สิถิลํ=อทฬฺหํฯ กมฺปิสฺส สํโยคาทิโลโป, ปรทุเกฺข สติ กมฺปตีติ กปิโล=อิสิฯ กพ-วเณฺณ, พสฺส โป, อกพิ นีลาทิวณฺณตฺตมคมีติ กปิโล=วณฺณวิเสโสฯ มถิสฺส มิโถ, มถียตีติ มิถิลา=ปูรี, เอวมเญฺญปิฯ

๑๙๒. จฎ กณฺฑ วฎฺฎ ปุถา กุโลฯ

จฎ-เภทเน, กณฺฑ-เฉทเน, วฎฺฎ-วตฺตเน, ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, เอเตหิ กุโล โหติฯ จฎติ มิเตฺต ภินฺทตีติ จฎุโล=จาฎุการีฯ กณฺฑียติ ฉินฺทียตีติ กณฺฑุโล=รุโกฺขฯ วฎฺฎตีติ วฎฺฎุโล=ปริมณฺฑโลฯ อปตฺถรีติ ปุถุโล=วิตฺถาโรฯ

๑๙๓. ตุมุลาทโยฯ

ตุมุลอาทโย กุลนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ตม เขทเน, อสฺสุ, อตมิ วิตฺถิณฺณตฺตมคมีติ ตุมุโล=ปตฺถโฎฯ ตมิสฺส ฑุก, ตมียติ วิการมาปาทียตีติ ตณฺฑุโล=วีหิสาโรฯ นิปุพฺพสฺส จินาติสฺส อิโลโป, อตฺถิเกหิ นิจียเตติ นิจุโล=หิชฺชโล, เอวมเญฺญปิฯ

๑๙๔. กลฺล กป ตกฺก ปฎา โอโลฯ

กลฺล-สเทฺท, กป-อจฺฉาทเน, ตกฺก-วิตเกฺก, ปฎ-คมเน, เอเตหิ โอโล โหติฯ วาตเวเคน สมุทฺทโต อุฎฺฐหิตฺวา กลฺลติ นทตีติ กโลฺลโล=มหาวีจิฯ กปติ ทเนฺต อจฺฉาทตีติ กโปโล=วทเนกเทโสฯ ตกฺกียตีติ ตโกฺกลํ=โกลกํฯ ปฎติ พฺยาธิเมเตน คจฺฉตีติ ปโฎโล=ติตฺตโกฯ

๑๙๕. องฺคา อุโลลีฯ

องฺค-คมนโตฺถ, เอตสฺมา อุลอุลี โหนฺติฯ องฺคนฺติ เอเตน ชานนฺตีติ องฺคุลํ=ปมาณํฯ องฺคติ อุคฺคจฺฉตีติ องฺคลิ=กรสาขาฯ

๑๙๖. อญฺชาลิฯ

อญฺช-พฺยตฺติ มกฺขน คติ กนฺตีสุ, เอตสฺมา อลิ โหติฯ อเญฺชติ ภตฺติมเนน ปกาเสตีติ อญฺชลิ=กรปุโฎฯ

๑๙๗. ฉทา ลิฯ

ฉท-สํวรเณ, เอตสฺมา ลิ โหติฯ ฉาเทตีติ ฉลฺลี=สกลิกาฯ

๑๙๘. อลฺลฺยาทโยฯ

อลฺลิอาทโย ลิอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ อร-คมเน, อรติ ปวตฺตตีติ อลฺลิ=รุโกฺขฯ นยติสฺส เอตฺตาภาโว, อตฺติเกหิ นียตีติ ๔ นีลิ, งีมฺหิ นีลี=คจฺฉชาติฯ ‘‘สรมฺหา เทฺว’’ติ (๑.๓๔) ลสฺส ทฺวิภาเว รสฺสเตฺต จ นิลฺลีติปิ โหติฯ ปาลิสฺส ปา, ปาเลติ รกฺขตีติ ปาลิ, งีมฺหิ ปาลี=ปนฺติฯ ปาลิสฺส ปโล, ปาเลติ รกฺขตีติ ปลฺลิ=กุฎิฯ จุท-โจทเน, โอตฺตาภาโว, โจทียตีติ จุลฺลิ=อุทฺธนํ, เอวมเญฺญปิฯ

๑๙๙. ปิลาทีหฺยโวฯ

ปิล-วตฺตเน, ปลฺล-คมเน, ปณ-พฺยวหารถุตีสุ, เอวมาทีหิ อโว โหติฯ ปิลฺยเตติ เปลโว=ลหุฯ ปลฺลตีติ ปลฺลโว=กิสลยํฯ ปณียตีติ ปณโว=มุทโงฺคฯ เอวมเญฺญปิฯ

๒๐๐. สาฬวาทโยฯ

สาฬวอาทโย อวนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ สล-คมนโตฺถ, อุปนฺตสฺส ทีโฆ ฬตฺตญฺจ นิปาตนาฯ สลติ ปวตฺตตีติ สาฬ โว=อภิสงฺขตํ พทราทิผลขาทนียํฯ กิต-นิวาเส, เอตฺตาภาโว, เกตตีติ กิตโว=ชูตกาโร, โจโร จฯ มู-พนฺธเน, อูสฺส รสฺสตฺตํ, ตุญ จาวสฺส, มุนาติ พนฺธตีติ มุตโว=จณฺฑาโลฯ วล วลฺล-สํวรเณ, ฬตฺตํ, วลติ, วลฺยเตติ วา วฬวา=ตุรงฺคกนฺตาฯ มุร-สํเวฬเน, มุรียตีติ มุรโว=มุทโงฺค, เอวมเญฺญปิฯ

๒๐๑. สรา อาโวฯ

สรติสฺมา อาโว โหติฯ สรติ ปวตฺตตีติ สราโว=ภาชนวิเสโสฯ

๒๐๒. อล มล พิลา ณุโวฯ

อล-พนฺธเน , มล มลฺล-ธารเณ, พิล-เภทเน, เอเตหิ ณุโว โหติฯ ลตาหิ อลียตีติ อาลุโว=คจฺฉชาติฯ มลติ ธาเรตีติ มาลุโว=ปตฺตลตาฯ พิลติ ภินฺทตีติ เพลุโว=รุโกฺขฯ

๒๐๓. คาตฺวี โวฯ

กา คา-สเทฺทตีมสฺมา อีโว โหติฯ คายนฺติ เอตายาติ คีวา=คโลฯ

๒๐๔. สุโต กฺวตฺวาฯ

สุ-สวเนตีมสฺมา กฺว กฺวา โหนฺติฯ สุณาตีติ สุโว=กีโรฯ สุวา=สุโณฯ

๒๐๕. วิทฺวาฯ

วิทติสฺมา กฺวา ปรรูปาภาโว อ นิปจฺจเนฺตฯ วิทติ ชานาตีติ วิทฺวา=วิทูฯ

๒๐๖. ถุโต เรโวฯ

ถุ-อภิตฺถเว, เอตสฺมา เรโว โหติฯ ถวติ สิญฺจตีติ เถโว=ผุสิตํฯ

๒๐๗. สมา ริโวฯ

สม-อุปสเม, เอตสฺมา ริโว โหติฯ สเมติ อุปสเมตีติ สิโว=อุมาปติ, สิวา=สิคาโล, สิวํ=สนฺติฯ

๒๐๘. ฉทา รวิฯ

ฉท-สํวรเณ , เอตสฺมา รวิ โหติฯ ฉาเทตีติ ฉวิ=ชุติฯ

๒๐๙. ปูร ติมา กิโส รโสฺส จฯ

ปูร-ปูรเณ, ติม-เตมเน, เอเตหิ กิโส โหติ อูสฺส รโสฺส จฯ ปูเรตีติ ปุริโส=ปุมาฯ (ปุเร อุจฺจฎฺฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ วา ปุริโส=โสวฯ) เตเมตีติ ติมิสํ=ตโมฯ

๒๑๐. กรา อีโสฯ

กโรติสฺมา อีโส โหติฯ กรียตีติ กรีสํ=คูถํฯ

๒๑๑. สิรีสาทโยฯ

สิรีสอาทโย อีสนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ สรติสฺส อสฺสิ, สปฺปทฎฺฐกาลาทีสุ สรียตีติ สิรีโส=รุโกฺขฯ ปูริสฺส รสฺสตฺตํ, ปูเรตีติ ปุรีสํ=คูถํฯ ตลิสฺส ทีโฆ, ตลติ สตฺตานํ ปติฎฺฐานํ ภวตีติ ตาลีสํ=โอสธิวิเสโส, เอวมเญฺญปิฯ

๒๑๒. กรา ริพฺพิโสฯ

กโรติสฺมา ริพฺพิโส โหติฯ กรียตีติ กิพฺพิสํ=ปาปํฯ

๒๑๓. สสาส วส วิส หน วน มนาน กมา โสฯ

สส-คติ หิํสา วิสฺสส ปาณเนสุ, อส-เขปเน, วส-นิวาเส, วิส-ปวิสเน, หน-หิํ สายํ, วน สน-สมฺภตฺติยํ, มน-ญาเณ, อน-ปาณเน, กม-อิจฺฉายํ, เอเตหิ โส โหติ, สสนฺติ ชีวนฺติ สตฺตา เอเตนาติ สสฺสํ=กลมาทิ, อสติ ขิปตีติ อโสฺส=หโย ฯ วสนฺติ เอตฺถาติ วสฺสํ=สํวจฺฉโรฯ วิสตีติ เวโสฺส=ตติยวโณฺณฯ หญฺญเตติ หํโส=สิตจฺฉโทฯ วโนติ ปตฺถรตีติ วํโส=สนฺตาโน, เวฬุ จฯ มญฺญเตติ มํสํ=ปิสิตํ, อนติ ชีวติ เอเตนาติ อํโส=เอกาฎฺฐาโส, ภุชสิโร จฯ กามียตีติ กํโส=ปริมาณํฯ

๒๑๔. อามิ ถุ กุ สีโต สกฯ

อาปุโพฺพ มิ-ปเกฺขเป, ถุ-อภิตฺถเว กุ-สเทฺท, สี-สเย, เอเตหิ สก โหติฯ อามียติ อโนฺต ปกฺขิปียตีติ อามิสํ=ภกฺขํฯ ถวียตีติ ถุโส=วีหิตโจฯ กวติ วาเตน นทตีติ กุโส=ติณวิเสโสฯ สยนฺติ เอตฺถ อูกาติ สีสํ=มุทฺธา, กาลติปุ จฯ

๒๑๕. ผสฺสาทโยฯ

ผสฺสอาทโย สกอนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ผุส-สมฺผเสฺส, อุสฺสตฺถํ, ผุสตีติ ผโสฺส=กายวิญฺญาณวิสโยฯ ผุโสฺส=นกฺขตฺตํฯ ปุส โปสเน, โปสียตีติ ปุสฺสํ=ผลวิเสโสฯ ภู-สตฺตายํ, ภูสฺส รโสฺส, อภวีติ ภุสํ=ตุจฺฉธญฺญํ, อํกิสฺส อุก, อเงฺกติ อเนน อเญฺญติ องฺกุโส=คชปโตโทฯ ผาย-วุทฺธิยํ, ปปุโพฺพ, ยโลโป, ผายติ วุทฺธิํ คจฺฉตีติ ปปฺผาสํ=เทหโกฎฺฐาสวิเสโสฯ กลิสฺมา สสฺส มาญ, กุลิสฺมา จ, กลียติ ปริมียตีติ กมฺมาโส=สพโล, กมฺมาสํ=ปาปํฯ กุลติ ปตฺถรตีติ กุมฺมาโส=ภกฺขวิเสโสฯ มนิสฺส ชูก, มญฺญติ สธนตฺตํ เอตายาติ มญฺชูสา=กฎฺฐเปฬาฯ ปีสฺส ยูก, ปิเณตีติ ปียูสํ=อมตํฯ กุล-สํวรเณ, อิก, กุลียติ สํวรียตีติ กุลิสํ=วชิรํ ฯ พล-สํวรเณ, อิก, ลสฺส ฬตฺตญฺจ, พลติ เอเตน มเจฺฉ คณฺหาตีติ พฬิโส=มจฺฉเวธนํฯ มหิสฺส เอก, มหียตีติ มเหสี=กตาภิเสกา ปธานิตฺถี, เอวมเญฺญปิฯ

๒๑๖. สุโต ณิสกฯ

สุณาติสฺมา ณิสก โหติฯ สุณาตีติ สุณิสา=ปุตฺตภริยาฯ

๒๑๗. เวตาต ยุ ปนาล กล จมา อโสฯ

เวต-สุตฺติโย ธาตุ, อต-สาตจฺจคมเน, ยุ-มิสฺสเน, ปนถุติยํ, อล-พนฺธเน, กล-สงฺขฺยาเน, จม-อทเน, เอเตหิ อโส โหติฯ เวตติ ปวตฺตตีติ เวตโส=วานีโรฯ อตติ วาเตริโต นิจฺจํ เวธตฺตํ ยาตีติ อตโส=วนปฺปติวิเสโส วีมฺหิ อภสี=คจฺฉวิเสโสฯ ยวียติ มิสฺสียตีติ ยวโส=ปสุฆาโสฯ ปญฺญเต ถวียเตติ ปนโส=กณฺฑณีผโลฯ อลียติ พนฺธิยตีติ อลโส=มนฺทการีฯ กลียตีติ กลโส=กุโมฺภฯ จมติ อทติ อเนนาติ จมโส=โหมภาชนํฯ

๒๑๘. วย ทิว กร กเรหฺยสณสกปาสกสาฯ

วยตฺยาทีหิ อสณอาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํฯ วยติ คจฺฉตีติ วายโส=กาโกฯ ทิพฺพนฺติ เอตฺถาติ ทิวโส=ทินํฯ กรียตีติ กปฺปาโส=สุตฺตสมฺภโวฯ กิพฺพิสํ กโรตีติ กกฺกโส=ผรุโสฯ

๒๑๙. สส มส ทํสาสา สุฯ

สสาทีหิ สุ โหติฯ สสติ ชีวตีติ สสฺสุ=ชยมฺปตีนํ มาตาฯ มสียตีติ มสฺสุ=ปุริสมุเข ปวทฺธโลมานิฯ ‘‘โลโป’’ติ (๑.๓๙) นิคฺคหีตโลโป, ทํสียติ พนฺธมเนนาติ ทสฺสุ=โจโรฯ อสียติ ขิปียตีติ อสฺสุ=พโปฺปฯ

๒๒๐. วิทา ทสุกฯ

วิทิสฺมา ทสุก โหติฯ วิทติ ชานาตีติ วิทฺทสุ=วิทฺวาฯ

๒๒๑. สสา รีโหฯ

สสติสฺมา รีโห โหติฯ สสติ หิํสตีติ สีโห=เกสรีฯ

๒๒๒. ชีวามา โห วมา จฯ

ชีว-ปาณธารเณ, อม-คมเน, เอเตหี โห โหติ, วมา จานฺตาเทสา ยถากฺกมํ, อาเทสวิธานํ ปน ปรรูปพาธนตฺถํฯ ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ (๑.๓๙) รสฺสตฺตํ, ชีวนฺติ เอตายาติ ชิวฺหา=รสนาฯ อมติ ปวตฺตตีติ อมฺหํ=อสฺมาฯ ปปุเพฺพ อมติ ปวตฺตตีติ ปมฺหํ=ปขุมํฯ

๒๒๓. ตณฺหาทโยฯ

ตณฺหอาทโย หนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ตส-ปิปาสายํ, สสฺส ณตฺตํ, เอวมุปริ จ, ตสติ ปาตุมิจฺฉติ เอตายาติ ตณฺหา=โล โภฯ กส-วิเลขเน, กสตีติ กโณฺห=กาโฬฯ ชุต-ทิตฺติยํ, ตสฺส ณตฺตํ, โอตฺตาภาโว จ, โชเตตีติ ชุณฺหา=จนฺท- ปภา ฯ มีลิสฺส โฬ, นิมีลนฺตฺยเนน อกฺขีนีติ มีฬฺหํ-คูถํฯ คาหิสฺส โฬ, คยฺหตีติ คาฬฺหํ, ทหิสฺส โฬ, ทหตีติ ทฬฺหํ, พหิสฺส โฬ, ทีโฆ จ, พหติ วุทฺธิํ วจฺฉตีติ พาฬฺหํ, เอเต ตโย ทฬฺหตฺถาฯ คมิสฺส อสฺสิ, คจฺฉตีติ คิโมฺห-นิทาโฆฯ ปฎกลานํ อก จ, ปฎติ ยาตีติ ปฎโห=เภริวิเสโสฯ กลียติ ปริมียติ อเนน สูรภาโวติ กลโห=วิวาโทฯ กฎวรานํ อาก, กฎนฺติ เอตฺถ โอสธาทิํ มทฺทนฺตีติ กฎาโห=ภาชนวิเสโสฯ วรียตีติ วราโห=สูกโรฯ ลุนาติสฺส โอ, ลุนาติ เอเตนาติ โลหํ=อยาทิฯ เอวมเญฺญปิฯ

๒๒๔. ปณุสฺสหา หิหี โณฬง จฯ

ปณา อุปุพฺพสหา จ หิหี โหนฺติ ยถากฺกมํ, ณโอฬง จานฺตาเทสา, อาเทสวิธานสามตฺถิยา ปรรูปาภาโว, ปณียติ โวหรียตีติ ปณฺหิ=ปาทสฺส ปจฺฉาภาโคฯ อุสฺสหตีติ อุสฺสาฬฺหี-วีริยํฯ

๒๒๕. ขี มิ ปี จุ มา วากาหิ โฬ อุสฺส วา ทีโฆ จฯ

ขี-ขเย, มิ-ปเกฺขเป, ปี-ตปฺปเน, จุ-จวเน, มา-มาเน, วี วา-คมเน, กา คา-สเทฺท, เอเตหิ โฬ โหติ, อุการสฺส วา ทีโฆ จฯ ขียตีติ เขโล=ลาลาฯ มียติ ปกฺขิปียตีติ เมฬา=มสิฯ ปิเณตีติ เปฬา=ภาชนวิเสโสฯ จวตีติ จูฬา=สิขาฯ โจโฬ=ปิโลติโกฯ มียติ ปริมียตีติ มาโฬ=เอกกูฎสงฺคหิโต อเนกโกณวโนฺต ปฎิสฺสยวิเสโสฯ วาติ คจฺฉตีติ วาโฬ=จณฺฑมิโคฯ กายติ ผรุสํ วทตีติ กาโฬ=กโณฺห, วีมฺหิ กาฬี=กณฺหาฯ

๒๒๖. คุโต ฬก จฯ

คุ-สเทฺทตีมสฺมา ฬก โหติ โฬ จฯ ควติ ปวตฺตติ เอเตนาติ คุโฬ=อุจฺฉุวิกาโรฯ โคโฬ=ลกุณฺฑโกฯ

๒๒๗. ปงฺคุฬาทโยฯ

ปงฺคุฬอาทโย ฬก อนฺตา นิปจฺจเนฺตฯ ขญฺช-คติเวกเลฺล, ปงฺคุอาเทโส, อขญฺชิ คติเวกลฺลมาปชฺชีติ ปงฺคโฬ=ปีฐสปฺปีฯ กโรติสฺมา ฬสฺส ขญ, กิพฺพิสํ กโรตีติ กกฺขโฬ=กุรูโรฯ กุกติสฺส กุก, กุกฺยติ ปาปการีหิ อาทียตีติ กุกฺกุฬํ=สงฺกุ สํกิโณฺณ โสโพฺภฯ กุกฺกุโฬ=ถุสคฺคีฯ มํกิสฺส อุก, พินฺทุ โลโป จ, มํเกติ วนํ มเณฺฑตีติ มกุโฬ=อวิกสิตกุสุมํฯ

๒๒๘. ปาโต ฬิฯ

ปาติสฺมา ฬิ โหติฯ อตฺถํ ปาติ รกฺขตีติ ปาฬิ=ตนฺติฯ

๒๒๙. วีโต ฬุฯ

วีติสฺมา ฬุ โหติฯ เวติ ปวตฺตตีติ เวฬุ=เวณุฯ

(อิติ อวคฺคปจฺจยวิธานํ)ฯ

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

ณฺวาทิกโณฺฑ สตฺตโมฯ

สุตฺตํ ธาตุ คโณ ณฺวาทิ, นามลิงฺคานุสาสนํ;

ยสฺส ติฎฺฐติ ชีวฺหเคฺค, ส พฺยากรณเกสรีฯ

สมตฺตา จายํ โมคฺคลฺลานวุตฺติ

สตฺตหิ ภาณวาเรหิฯ

๑. ยสฺส รโญฺญ ปภาเวน, ภาวิตตฺตยมากุลํ;

อนากุลํ ทุลทฺธีหิ, ปาปภิกฺขูหิ สพฺพโสฯ

๒. ลงฺกาย มุนิราชสฺส, สาสนํ สาธุ สณฺฐิกํ;

ปุณฺณจนฺทสมาโยคา, วาริธีว วิวทฺธเตฯ

๓. ปรกฺกมภุเช ตสฺมิํ, สทฺธาพุทฺธิคุโณทิเต;

มนุวํสทฺธชากาเร, ลงฺกาทีปํ ปสาสติฯ

๔. โมคฺคลฺลาเนน เถเรน, ธีมตา สุจิวุตฺตินา;

รจิตํ ยํ สุวิเญฺญยฺย-มสนฺทิทฺธ’มนากุลํฯ

๕. อเสสวิสยพฺยาปิ, ชินพฺยปฺปถ นิสฺสยํ;

สทฺธสตฺถ’มนายาส-สาธิยํ พุทฺธิวทฺธนํฯ

๖. ตสฺส วุตฺติ สมาเสน, วิปุลตฺถปกาสนี;

รจิตา ปุน เตเนว, สาสนุโชฺชตการินาติฯ

โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ นิฎฺฐิตํฯ