ประมาณ ๕๖๐๐๐๐๐๐ ตรางเส้น รวมหัวเมืองซึ่งอยู่ในมณฑลนี้ทั้งสิ้น ๑๔ เมือง อำเภอ ๗๘ อำเภอ ตำบล ๒๓๖๗ ตำบล คนพื้นเมืองเปนไทยเปนพื้น นอกจากไทยมีเขมร ส่วย แลลว้า แลมีชนชาวประเทศอื่น คือ ฝรั่ง, ญวน, พม่า, ตองซู, จีน, เข้าไปอยู่บ้าง แต่ไม่มากนัก รวมพลเมืองทั้งสิ้นในปี ๑๒๒ นี้ประมาณ ๙๒๔๐๐๐ คนเศษ
เดิมพื้นที่ในมณฑลลาวกาวนี้ เมื่อก่อนจุลศักราชได้ ๑๐๐๐ ปีก็เปนทำเนป่าดงซึ่งเปนที่อาไศรยของคนป่าอันสืบเชื้อสายมาแต่ขอม ต่อมาเรียกกันว่าพวกข่า, กูย, กวย, ซึ่งยังมีอยู่ในฝั่งโขงตวันออกณบัดนี้นั้น ครั้นเมื่อชนชาติไทยซึ่งอยู่ประเทศข้างเหนือ มีเมืองศรีสัตนาคนหุต (เวียงจันท์) เปนต้น ได้แตกสานส้านเซนลงมาตั้งเคหสถานโดยความอิศรภาพแห่งตนเปนหมวดเปนหมู่แน่นหนามั่นคงขึ้นแล้ว จึ่งได้ยกย่องผู้เปนใหญ่เปนหัวน่าแห่งตนขึ้นเปนกระษัตริย์โดยประชุมชนสมมตเปนเอกเทศส่วนหนึ่งตลอดมาจนถึงกระษัตริย์องค์ ๑ ได้สร้างเมืองขึ้นริมแม่น้ำโขงฝั่งตวันตก ตรงกันกับเมืองที่พระเจ้ากรรมทาสร้างไว้ณเชิงเขา คือ ตำบลที่เรียกว่าบ้านกระตึบเมืองกลางณบัดนี้นั้น ขนานนามเมืองว่าพระนครกาละจำบากนาคบุรีศรี เปนทางไมตรีกันกับเจ้าเขมรกรุงกัมพูชา พระองค์มีโอรสองค์หนึ่งพอเจริญไวยขึ้นมา เมื่อพระบิดาถึงแก่พิราไลย ท้าวพระยาเสนาพฤฒามาตย์จึ่งได้เชิญกุมารนั้นขึ้นครองเมืองแทนพระบิดา ถวายนามว่าเจ้าสุทัศนราชา ปกครองประชุมชนณที่นั้นเปนความศุขเรียบร้อยตลอดจนถึงจุลศักราช ๑๐๐๐ ปี ๆ ขาลสัมฤทธิศก เจ้าสุทัศนราชาถึงแก่พิราไลย หามีเชื้อวงษ์ที่จะสืบตระกูลครองเมืองต่อ
