เปนคนเข้ามาจากแดนอังกฤษ ภายหลังอังกฤษเข้าปกครอง เงี้ยวที่อยู่มาก่อนนั้นน้อยกว่า เพราะฉะนั้น เงี้ยวที่มาภายหลังเหล่านี้ ก็ย่อมเปนคนในบังคับอังกฤษ แต่ว่าไม่ใคร่อ้าง นอกจากต้องคดีสำคัญจึ่งอ้าง แม้แต่กำนันก็ไม่ใช่คนเกิดในท้องที่ แต่เข้ามาอยู่ได้ประมาณ ๔๐ ปีแล้ว ฝ่ายอังกฤษมีกงสุลมาตรวจตราเป็นระยะเวลาราวเว้นปีครั้ง และมาออกตั๋วสำคัญประจำตัวให้แก่เงี้ยวบังคับอังกฤษที่เข้ามาใหม่ คิดค่าธรรมเนียมตั๋วละ ๓ รูเปีย ตั้งเฮดแมนไว้เปนหัวหน้าด้วย แต่เวลาเข้ามาหาก็ไม่เห็นถือตัวเปนคนในบังคับ หรือแสดงอัธยาสัยแปลกประหลาดไปกว่าพลเมืองอื่น ๆ อย่างใด มีอาการคารวะเปนอย่างดี เงี้ยวเชียงตุงก็มีมาอยู่บ้าง.
การสาสนา รู้สึกว่า การปกครองคณสงฆ์ยังทำระเบียบการมาไม่ถึงจังหวัดนี้ ประกอบทั้งเปนพระเงี้ยวด้วยโดยมาก การสวดมนต์และแสดงธรรมจึ่งเป็นระเบียบอย่างเงี้ยวหรืออย่างพะม่า ได้ไปดูวัดเงี้ยวที่ตำบลนี้ ชื่อวัดจองหลวง สร้างเปนแบบวัดเงี้ยวตามธรรมเนียม คือ ไม่มีอุโบสถ มีแต่ศาลากุฎีดั้งพระพุทธรูปเครื่องบูชารวมกันไปในพื้นเดียวกัน ทำอย่างหรูหรา เสาปิดทอง บัวประดับกระจก พระพุทธรูปส่วนมากทำด้วยไม้ปิดทองแบบพะม่า เจ้าวัดชื่อพระออ อายุ ๘๓ ปี เปนผู้สร้างวัดนี้ขึ้นเอง เล่าว่า เจ้าฟ้าเมืองนายบวชให้ ได้เข้ามาอยู่เมืองปายประมาณ ๔๐ ปีมาแล้ว เมื่อแรกมานั้น ตำบลนี้มีพลเมืองเพียงประมาณ ๓๐๐ คน สิ่งที่แปลกอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่เคยพบ ก็คือว่า สมการออนี้ ใช้กำมะหยี่สีเหลืองเปนผ้าครอง นัยว่าเปนเครื่องหมายตำแหน่งสมภาร ต้อนรับปฏิสันฐานอยู่ข้างเก่ง มีจับมือแล้วจูงเข้ากุฏิ.
ได้พบฤาษีฅนหนึ่ง ชื่ออูคันทะ ว่ามาแต่เชียงดาว สำนักนี้รุกขมูลในป่า ครองผ้าก็คล้ายพระ แต่เปนสีคร่ำ และสวมหมวกถักสีอย่างเดียวกัน สังเกตดูเปนผู้ใหญ่อายุ ๖๐ กว่า ทางปฏิบัติถือพรหมจรรย์ฉันเอกาและเว้นมังษาหาร ดูผู้คนนับถือมาก เวลาจะเข้ามายังอำเภอ ราษฎรทำแคร่ ๔ คนหาม มีประทุนไปรับ ครั้นเข้ามาถึง
