เขาก็มีทางหนึ่งว่า บางที่เมื่ออังกฤษได้เมืองจะมาถึงเกลี้ยกล่อมประชาชน
ให้เลื่อมใส อาจจะได้ชี้แจงหล่อน่ใจว่า เขาเข้าไปเป็นมิตร ไม่ใช่ศัตรู
เสมือนดังว่าจะมาเป็นมหามิตรของคนทั้งกฤษ แต่อย่างไรก็ดี มหามิตร
นี้ทางจังหวัดแม่ฮ่องสอน ประชาชนเข้าใจความหมายดังกล่าวนั้นอย่างขึ้นใจ
ทั่วไป จะไปในที่ใด ๆ ถามถึงมหามิตร ก็ได้รับคำตอบอย่างซึมทราบ กา
ใช้สำนวนถามว่า คนในบังคับอังกฤษ บางคนกลับอีกอักไม่เข้าใจว่าหมายถึง
อะไร.
รู้สึกว่า พลเมืองชาวบ้านที่มาพบสนจะน่ากัน มีความยินดีมากที่ได้ เป็นเจ้านาย และแสดงความการ) อย่างสูง แต่โดยนิสสัยไทยเลี้ยว สังเกตเห็นว่า สีหน้าไม่ใคร่อ่อนหวานแจ่มใสเหมือนคนไทยเมือง
อนึ่ง คนบ้านนี้มีคอพอกอย่างชุกชุมมาก ยิ่งผู้หญิงตัว ทั้งแก่ ทั้งเด็กเป็นคนคอบอกไม่น้อยกว่า 40 เปอร์เซ็นต์ แม้ผู้ชายก็มีคอพอกอยู่ บ้าง เรื่องโรคคอพอกนี้ ได้เคยเห็นทางเชียงราย เชียงแสนชุกชุม ทาง โนนกล่าวกันว่า เป็นที่ว่านชนิดหนึ่งงอกตามริมห้วย น้ำที่ซะว่านนี้บริโภค เข้าเป็นเหตุให้คอพอก ถึงแก่มีประเพณีว่าเวลาเดินทาง ใครเห็นว่าน เช่นนั้นเข้า ให้พึ่งตัดทิ้งเสีย แต่คำที่กล่าวนี้ จะฟังได้ในทางวิทยาเพียง ใดสงสัยอยู่ เหตุว่าวิสัยชาวบ้านจะถูกน้ำกินทางสายนี้ ได้เคยเห็นมา มีใครจะถูกตรงจากลำห้วย มักจะขุดทรายตักน้ำซึมเป็นเครื่องกรองอยู่ แล้ว อย่างไรก็ดี เหตุที่คอพอก ทางวิทยาย่อมกล่าวว่า เป็นเพราะ ขาดธาตุไอโอดินในอาหารและน้ำ อาจป้องกันด้วยให้กินไอโอดินเป็นครั้ง อคอร์ทที่โรงพยาบาลแมคคอร์มิค เมื่อได้สนทนากันคราวนี้ มี ความเห็นว่า จะไม่เป็นแต่น้ำอย่างเดียว คิดว่า การกินเข้าเหนียวเป็น นิตย์ ประกอบกับน้ำดื่มทางนี้ จะเป็นเหตุผสมกันให้เกิดคอพอกได้ อย่างไร ก็ดี ตามที่เดินทางมาคราวนี้ สังเกตเห็นว่า มีคอพอกชุมเป็นแห่ง ๆ ไม่ เหมือนกันทุกตำบลไป เช่นอย่างบ้านห้วยผานี้ เป็นที่คอพอกดกดื่นแห่งหนึ่ง ก็น่าจะเกี่ยวกับน้ำกินที่มีธาตุต่างกันจะเพาะแห่ง
วันที่ ๓ มีนาคม ทางเดินวันนี้ ที่จะไปถึงเมืองแม่ฮ่องสอน มี
