การสาสนา ในจังหวัดที่มีผู้สร้างวัดมาก แต่ตำบลเล็ก ๆ ก็มี วัยได้ทั้งสองวัดสามวัด เพราะเดี๋ยวนิยมการสร้างวัด ไม่เสียดายเงิน ที่เดียว และการสร้างนั้นก็ง่ายดาย เพราะเท่ากับสร้างกุฏิเป็นสำนักนี้ สงฆ์ให้พระอยู่ ที่ลงเงินมากก็ทำด้วยไม่มีเครื่องประดับประดาปิดทองประ กับกระจก บางทียกหลังกาหลายชั้นเป็นแบบพะยา แต่ที่ทำอย่างเลว ๆ เป็นเรือนฝาขัดแตะก็มีบ้างเหมือนกันตามชนบท
ส่วนพระสงฆ์กร วัดเพิ่งมีไม่ใคร่กว่ารูปเดียว กับมีสามเณรมาก น้อยบ้าง วัดร้างเสียเพราะไม่มีพระสมัครอยู่ก็มีอยู่มากหลาย การ ที่จะว่างนั้นก็ง่าย เมื่อมีพระครองอยู่รูปเดียว หากมีอันเป็นอะไรขึ้นแก่ พระรูปนั้น วันนั้นก็เป็นอันร้างไป การที่มีพระรูปเดียวในวัดหนึ่ง ๆ นั้น ย่อมเป็นไปเป็นส่วนมากแทบจะทั่วมณฑลพายัพ กล่าวกันว่าสามัคคีไม่ใครดี เมื่อร่วมสังวาสอยู่มากรูปมักเกิดวิวาท ส่วนสามเณรนั้น เป็นประเพณี นิยมบวชเด็กกันมาก บวชแล้วสึก สึกแล้วกลับบวชเล่า ก็มีอยู่เนือง ๆ และ บวชกันแต่เล็ก ๆ เหตุฉะนั้น โรงเรียนประชาบาลจึงมีใครขาดนักเรียนที่ เป็นเณร
ว่าถึงทางปฏิบัติของพระสงฆ์ทางนี้ ดูเป็นสองลัทธิ คือลัทธิไทย เมืองอย่างหนึ่ง กับสิทธิพะมาอีกอย่างหนึ่ง สังเกตดูพระที่ถือลัทธิจะมานั้น วางตนไปข้างสำรวม จนเกลือกจะเห็นไปได้ว่าเป็นปฏิปักษ์ต่อคฤหัสถ์ที่เข้า ไปสู่วัด ไม่มีปฏิสันถารต้อนรับอย่างหนึ่งอย่างใด และยังถือลูกประคำอยู่ แห่งเดียวเป็นนิตย์ ถูกรึมครไม่น่าเลื่อมใสเลยทีเดียว ถ้าเป็นเสี้ยวแม่ จะบวชจากพระอุปัชฌาย์จะมาและปฏิบัติตามลัทธิจะมา บางทีก็ค่อยแจ่มใส มีปฏิสันถารบาง แต่ถ้าเป็นพระจะมาโดยกำเนิดด้วยแล้ว ไม่พูดจากับใคร ทีเดียว มีความเสียใจที่ปรากฏว่า พวกเงี้ยวจำเพาะนิยมพระสงฆ์ตามลัทธิ จะมานี้ยิ่งกว่าพระที่ปฏิบัติตามลัทธิไทยเมือง จะเป็นเหตุที่เคยชินกันสืบต่อ มาเช่นนั้นตั้งแต่อยู่ในแว่นแคว้นเงี้ยวหรืออย่างไร ยังแปลไม่ออก จะสันนิษ ฐานได้ก็แต่เพียงว่า ชอบเคารพบูชาพระอย่างเงียบ ๆ เหมือนเช่นบูชาพระ พุทธรูป ไม่ต้องการพูดจาอะไรกัน ไม่เทศน์ ไม่สั่งสอน ไม่รับนิมนต์ไปทำ
