ครั้งหนึ่ง ครั้นสอบถามคนฟัง มีความเสียใจที่ตอบไม่ได้เลยว่าเรื่อง อะไร คงมีผู้ใหญ่คนเดียวที่ตอบได้ ว่าเป็นเรื่องแสดงอานิสงส์แห่งการ ทำบุญทำทาน.
ได้ไปดูโรงเรียนประจำจังหวัดแม่ฮ่องสอน สอนเพียงชั้นมัธยม ๓ ระเบียบดี ครูก็ดี จัดเป็นสหศึกษา เด็กนักเรียนพูดสำเนียงไทยใต้ชัด เจน ทั้งมีวาจาศึกษาดี เป็นทูตเจ้านายคล่องแคล้วตามสำนวนที่ถูกต้อง สมควร ทั้งฝ่ายหญิงฝ่ายชาย แต่การนี้คงเป็นเรื่องที่จัดขึ้นสำหรับรับเสด็จ เท่านั้นเอง ถึงกระนั้นก็น่าเอ็นดูหนักหนา ลูกเสือมีน้อยคนแต่สะอาดและ น่าเอ็นดู การที่โรงเรียนดี เข้าใจว่าเป็นเพราะธรรมการจังหวัดกำกับ อยู่มาก ได้สอบถาม ว่ามีผู้ที่แสวงวิชชาความรู้สูงกว่านี้ไปเรียนถึงเชียง ใหม่หรือจังหวัดอื่นบ้างหรือไม่ ได้ความว่ายังไม่มี มีความเสียใจอยู่ อย่างหนึ่งที่โรงเรียนประจำจังหวัดของรัฐบาลนี้ นักเรียนเป็นคนไทยเมือง เกือบทั้งหมด เดี๋ยวเกือบไม่มีเลย นับว่าเป็นเพราะการเรียนต้องเสีย เงินค่าเล่าเรียน พวกเงี้ยวไม่อยากเสียเงิน จึงไปเรียนเสียที่โรงเรียน ประชาบาล คิดว่าจะไม่ใช่เป็นเหตุเรื่องเงิน เพราะในจังหวัดนี้ พวก เลี้ยวส่วนมากมีคนที่อยู่ในภูมิฐานเป็นคนมีเงินยิ่งกว่าไทยเมือง น่าจะเป็น เหตุเพราะยังขาดความนิยมต่อการศึกษามากกว่าอื่น ส่วนโรงเรียนประชา บาลนั้น มีกฎหมายบังคับเกณฑ์อยู่ ก็จำต้องให้เด็กไป
โรงเรียนประชาบาลทั้งที่วัดมวยต่อ ยืมศาลาวัดเล็ก ๆ สองหลัง เป็นที่เล่าเรียน มีครูดีคนเดียวซึ่งเป็นครูใหญ่ นอกจากนั้นเลวมาก คง แข็งแรงอยู่แต่วาจาศึกษา แม้เด็กเล็ก ๆ ที่เป็นนักเรียนโรงเรียนประ บาลนี้ ก็ได้สอนให้เทททูลเจ้านายแล้วทั้งหญิงทั้งชาย เว้นแต่เณรถวาย พระพร ไม่เป็น
โรงเรียนที่กำลังสร้างใหม่ในพื้นที่บ้านเดิมของพญาพิทักษ์สยาม เขตต์ บิดาพญาพิศาลฮ่องสอนกิจนั้น เมื่อเสร็จแล้วจะเป็นโรงเรียนประจำ จังหวัด แล้วจะย้ายโรงเรียนประชาบาลไปเข้าสถานที่ ซึ่งเป็นโรงเรียน
