รัฏฐาภิบาลโนบายทันท่วงที ประเทศสยามจึงได้ปลอดภัยในครั้งนั้น แต่มีความลำบากเป็นอย่างยิ่งเพราะข้อความที่ฝรั่งตั้งเป็นหลักในหนังสือสัญญาขัดกับประโยชน์และประเพณีบ้านเมืองในสมัยนั้นหลายอย่าง ที่ต้องยอมให้ชาวต่างประเทศซื้อขายกับไพร่บ้านพลเมืองได้โดยไม่มีที่กีดขวางนั้น จำต้องเลิกภาษีผูกขาด (Monopoly) อันเป็นการปิดซื้อปิดขายทั้งหมด เป็นเหตุให้เงินที่เคยได้สำหรับจ่ายใช้การแผ่นดินขาดไปเป็นอันมาก ตลอดจนถึงผลประโยชน์ของข้าราชการซึ่งเคยมีส่วนได้เนื่องจากภาษีผูกขาดก็พลอยสูญไปด้วย จึงเกิดเดือดร้อนกันแพร่หลาย[1] ครั้นรัฐบาลจะเพิ่มพิกัดหรือจะตั้งภาษีขึ้นใหม่ก็มีข้อสัญญากีดกัน จะเก็บจากชาวต่างประเทศไม่ได้ ความลำบากข้อนี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชดำริแก้ไขด้วยตั้งภาษีภายในเพิ่มขึ้นหลายอย่าง ใช้วิธีเก็บด้วยชักส่วนสินค้าไม่ปิดซื้อปิดขาย และโปรดฯ ให้เจ้ากระทรวงราชการต่างๆ มีหน้าที่อำนวยการเก็บภาษีเพื่อให้ได้ส่วนลดทดแทนผลประโยชน์ที่ขาด ความลำบากในเรื่องที่เงินแผ่นดินตกต่ำจึงค่อยสงบไป[2]
๒. ในข้อที่ต้องยอมให้กงสุลเป็นผู้บังคับบัญชาชาวต่างประเทศนั้น ชั้นแรกไม่สู้จะลำบากนักด้วยชาวต่างประเทศยังมีน้อย แต่เมื่อการค้าขายเจริญขึ้นก็มีชาวต่างประเทศเข้ามาตั้งค้าขายมากขึ้นโดยลำดับ ขึ้นชื่อว่าชาวต่างประเทศนั้นนับทั้งฝรั่งและซนชาติอื่นอันเป็นชาวเมืองขึ้นของฝรั่ง ว่าฉะเพาะคนในบังคับอังกฤษมีทั้งฝรั่งและแขกเทศแขกมะลายูจีนพม่าบรรดามาอยู่ในประเทศนี้ขึ้นอยู่กับกงสุลทั้งนั้น รัฐบาลจะบังคับบัญชาไม่ได้เหมือนอย่างพลเมืองจึงเกิดลำบาก
๓. ความลำบากยิ่งกว่าอย่างอื่นนั้น คือที่รัฐบาลทั้ง ๒ ฝ่ายไม่รู้จักกัน ถึงกระนั้นก็ได้รับความลำบากเป็นอย่างยิ่ง เพราะฝรั่งเห็นว่าประเทศทางตะวันออกต้องทำหนังสือ
- ↑ ในสมัยนั้นยังไม่มีประเพณีให้เงินเดือนเป็นผลประโยชน์
- ↑ การที่ให้เจ้ากระทรวงต่าง ๆ อำนวยการเก็บภาษีอากรตั้งขึ้นด้วยมีเหตุจำเป็นดังกล่าวมา แต่ต่อมาภายหลังกลายเป็นเหตุให้เงินแผ่นดินคั่งค้างอยู่ตามกระทรวงมากจนเงินในพระคลังไม่พอจ่ายราชการ พอเริ่มรัชกาลที่ ๕ จึงต้องจัดกระทรวงพระคลังและตั้งหอรัษฎากรพิพัฒน์ดังจะปรากฏในตอนอื่นๆ ต่อไปข้างหน้า
