อนฺตรเปยฺยาลํ-อฎฺฐกถา

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

อนฺตรเปยฺยาลํ


กติปุจฺฉาวารวณฺณนา


๒๗๑. อิทานิ อาปตฺติอาทิโกฎฺฐาเสสุ โกสลฺลชนนตฺถํ ‘‘กติ อาปตฺติโย’’ติอาทินา นเยน มาติกํ ฐเปตฺวา นิเทฺทสปฺปฎินิเทฺทสวเสน วิภโงฺค วุโตฺตฯ

ตตฺถ กติ อาปตฺติโยติ มาติกาย จ วิภเงฺค จ อาคตาปตฺติปุจฺฉาฯ เอส นโย ทุติยปเทปิฯ เกวลเญฺหตฺถ อาปตฺติโย เอว ราสิวเสน ขนฺธาติ วุตฺตาฯ วินีตวตฺถูนีติ ตาสํ อาปตฺตีนํ วินยปุจฺฉา; ‘‘วินีตํ วินโย วูปสโม’’ติ อิทญฺหิ อตฺถโต เอกํ, วินีตานิเยว วินีตวตฺถูนีติ อยเมตฺถ ปทโตฺถฯ อิทานิ เยสุ สติ อาปตฺติโย โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ, เต ทเสฺสตุํ ‘‘กติ อคารวา’’ติ ปุจฺฉาทฺวยํฯ วินีตวตฺถูนีติ อยํ ปน เตสํ อคารวานํ วินยปุจฺฉาฯ ยสฺมา ปน ตา อาปตฺติโย วิปตฺติํ อาปตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘กติ วิปตฺติโย’’ติ อยํ อาปตฺตีนํ วิปตฺติภาวปุจฺฉาฯ กติ อาปตฺติสมุฎฺฐานานีติ ตาสํเยว อาปตฺตีนํ สมุฎฺฐานปุจฺฉาฯ วิวาทมูลานิ อนุวาทมูลานีติ อิมา ‘‘วิวาทาธิกรณํ อนุวาทาธิกรณ’’นฺติ อาคตานํ วิวาทานุวาทานํ มูลปุจฺฉาฯ สารณียา ธมฺมาติ วิวาทานุวาทมูลานํ อภาวกรธมฺมปุจฺฉาฯ เภทกรวตฺถูนีติ อยํ ‘‘เภทนสํวตฺตนิกํ วา อธิกรณ’’นฺติอาทีสุ วุตฺตเภทกรณปุจฺฉาฯ อธิกรณานีติ เภทกรวตฺถูสุ สติ อุปฺปชฺชนธมฺมปุจฺฉาฯ สมถาติ เตสํเยว วูปสมนธมฺมปุจฺฉาฯ ปญฺจ อาปตฺติโยติ มาติกาย อาคตวเสน วุตฺตาฯ สตฺตาติ วิภเงฺค อาคตวเสนฯ

อารกา เอเตหิ รมตีติ อารติ; ภุสา วา รติ อารติฯ วินา เอเตหิ รมตีติ วิรติ ฯ ปเจฺจกํ ปเจฺจกํ วิรมตีติ ปฎิวิรติฯ เวรํ มณติ วินาเสตีติ เวรมณีฯ น เอตาย เอเต อาปตฺติกฺขนฺธา กรียนฺตีติ อกิริยาฯ ยํ เอตาย อสติ อาปตฺติกฺขนฺธกรณํ อุปฺปเชฺชยฺย, ตสฺส ปฎิปกฺขโต อกรณํฯ อาปตฺติกฺขนฺธอชฺฌาปตฺติยา ปฎิปกฺขโต อนชฺฌาปตฺติฯ เวลนโต เวลา; จลยนโต วินาสนโตติ อโตฺถ ฯ นิยฺยานํ สิโนติ พนฺธติ นิวาเรตีติ เสตุฯ อาปตฺติกฺขนฺธานเมตํ อธิวจนํฯ โส เสตุ เอตาย ปญฺญตฺติยา หญฺญตีติ เสตุฆาโตฯ เสสวินีตวตฺถุนิเทฺทเสสุปิ เอเสว นโยฯ

พุเทฺธ อคารวาทีสุ โย พุเทฺธ ธรมาเน อุปฎฺฐานํ น คจฺฉติ, ปรินิพฺพุเต เจติยฎฺฐานํ โพธิฎฺฐานํ น คจฺฉติ, เจติยํ วา โพธิํ วา น วนฺทติ, เจติยงฺคเณ สฉโตฺต สอุปาหโน จรติ, นเตฺถตสฺส พุเทฺธ คารโวติ เวทิตโพฺพฯ โย ปน สโกฺกโนฺตเยว ธมฺมสฺสวนํ น คจฺฉติ, สรภญฺญํ น ภณติ, ธมฺมกถํ น กเถติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ ภินฺทิตฺวา คจฺฉติ, วิกฺขิโตฺต วา อนาทโร วา นิสีทติ, นเตฺถตสฺส ธเมฺม คารโวฯ โย เถรนวมชฺฌิเมสุ จิตฺตีการํ น ปจฺจุปฎฺฐาเปติ, อุโปสถาคารวิตกฺกมาฬกาทีสุ กายปฺปาคพฺภิยํ ทเสฺสติ, ยถาวุฑฺฒํ น วนฺทติ, นเตฺถตสฺส สเงฺฆ คารโวฯ ติโสฺส สิกฺขา สมาทาย อสิกฺขมาโนเยว ปน สิกฺขาย อคารโวติ เวทิตโพฺพฯ ปมาเท จ สติวิปฺปวาเส ติฎฺฐมาโนเยว อปฺปมาทลกฺขณํ อพฺรูหยมาโน อปฺปมาเท อคารโวติ เวทิตโพฺพฯ ตถา อามิสปฺปฎิสนฺถารํ ธมฺมปฺปฎิสนฺถารนฺติ อิมํ ทุวิธํ ปฎิสนฺถารํ อกโรโนฺตเยว ปฎิสนฺถาเร อคารโวติ เวทิตโพฺพฯ คารวนิเทฺทเส วุตฺตวิปริยาเยน อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ

๒๗๒. วิวาทมูลนิเทฺทเส ‘‘สตฺถริปิ อคารโว’’ติอาทีนํ พุเทฺธ อคารวาทีสุ วุตฺตนเยเนว อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ อปฺปติโสฺสติ อนีจวุตฺติ; น สตฺถารํ เชฎฺฐกํ กตฺวา วิหรติฯ อชฺฌตฺตํ วาติ อตฺตโน สนฺตาเน วา อตฺตโน ปเกฺข วา; สกาย ปริสายาติ อโตฺถฯ พหิทฺธา วาติ ปรสนฺตาเน วา ปรปเกฺข วาฯ ตตฺร ตุเมฺหติ ตสฺมิํ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภเท สปรสนฺตาเน วา สปรปริสาย วาฯ ปหานาย วายเมยฺยาถาติ เมตฺตาภาวนาทีหิ นเยหิ ปหานตฺถํ วายเมยฺยาถ; เมตฺตาภาวนาทินเยน หิ ตํ อชฺฌตฺตมฺปิ พหิทฺธาปิ ปหียติฯ อนวสฺสวายาติ อปฺปวตฺติภาวายฯ

สนฺทิฎฺฐิปรามาสีติ สกเมว ทิฎฺฐิํ ปรามสติ; ยํ อตฺตนา ทิฎฺฐิคตํ คหิตํ, อิทเมว สจฺจนฺติ คณฺหาติ ฯ อาธานคฺคาหีติ ทฬฺหคฺคาหีฯ

๒๗๓. อนุวาทมูลนิเทฺทโส กิญฺจาปิ วิวาทมูลนิเทฺทเสเนว สมาโน, อถ โข อฎฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย วิวทนฺตานํ โกธูปนาหาทโย วิวาทมูลานิฯ ตถา วิวทนฺตา ปน สีลวิปตฺติอาทีสุ อญฺญตรวิปตฺติํ อาปชฺชิตฺวา ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อสุกํ นาม วิปตฺติํ อาปโนฺน’’ติ วา, ‘‘ปาราชิกํ อาปโนฺนสิ, สงฺฆาทิเสสํ อาปโนฺนสี’’ติ วา อนุวทนฺติฯ เอวํ อนุวทนฺตานํ โกธูปนาหาทโย อนุวาทมูลานีติ อยเมตฺถ วิเสโสฯ

๒๗๔. สารณียธมฺมนิเทฺทเส เมตฺตจิเตฺตน กตํ กายกมฺมํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นามฯ อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา จ ปรมฺมุขา จฯ ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวคมนํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นามฯ เถรานํ ปน ปาทโธวนพีชนวาตทานาทิเภทมฺปิ สพฺพํ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นามฯ อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวมญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฎิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นามฯ อยมฺปิ ธโมฺม สารณีโยติ อยํ เมตฺตากายกมฺมสงฺขาโต ธโมฺม สริตโพฺพ สติชนโก; โย นํ กโรติ, ตํ ปุคฺคลํ; เยสํ กโต โหติ, เต ปสนฺนจิตฺตา ‘‘อโห สปฺปุริโส’’ติ อนุสฺสรนฺตีติ อธิปฺปาโยฯ ปิยกรโณติ ตํ ปุคฺคลํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยํ กโรติฯ ครุกรโณติ ตํ ปุคฺคลํ สพฺรหฺมจารีนํ ครุํ กโรติฯ สงฺคหายาติอาทีสุ สพฺรหฺมจารีหิ สงฺคเหตพฺพภาวายฯ เตหิ สทฺธิํ อวิวาทาย สมคฺคภาวาย เอกีภาวาย จ สํวตฺตติฯ

เมตฺตํ วจีกมฺมนฺติอาทีสุ เทวเตฺถโร ติสฺสเตฺถโรติ เอวํ ปคฺคยฺห วจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นามฯ วิหาเร อสเนฺต ปน ตํ ปฎิปุจฺฉนฺตสฺส ‘‘กุหิํ อมฺหากํ เทวเตฺถโร, กุหิํ อมฺหากํ ติสฺสเตฺถโร, กทา นุ โข อาคมิสฺสตี’’ติ เอวํ มมายนวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นามฯ เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา ปสเนฺนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นามฯ ‘‘เทวเตฺถโร ติสฺสเตฺถโร อโรโค โหตุ, อปฺปาพาโธ’’ติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นามฯ

อปฺปฎิวิภตฺตโภคีติ เนว อามิสํ ปฎิวิภชิตฺวา ภุญฺชติ, น ปุคฺคลํฯ โย หิ ‘‘เอตฺตกํ ปเรสํ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ อตฺตนา ภุญฺชิสฺสามิ, เอตฺตกํ วา อสุกสฺส จ อสุกสฺส จ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ อตฺตนา ภุญฺชิสฺสามี’’ติ วิภชิตฺวา ภุญฺชติ, อยํ ปฎิวิภตฺตโภคี นามฯ อยํ ปน เอวํ อกตฺวา อาภตํ ปิณฺฑปาตํ เถราสนโต ปฎฺฐาย ทตฺวา คหิตาวเสสํ ภุญฺชติฯ ‘‘สีลวเนฺตหี’’ติ วจนโต ทุสฺสีลสฺส อทาตุมฺปิ วฎฺฎติ, สารณียธมฺมปูรเกน ปน สเพฺพสํ ทาตพฺพเมวาติ วุตฺตํฯ คิลาน-คิลานุปฎฺฐาก-อาคนฺตุก-คมิกจีวรกมฺมาทิปสุตานํ วิเจยฺย ทาตุมฺปิ วฎฺฎติฯ น หิ เอเต วิจินิตฺวา เทเนฺตน ปุคฺคลวิภาโค กโต โหติ, อีทิสานญฺหิ กิจฺฉลาภตฺตา วิเสโส กาตโพฺพเยวาติ อยํ กโรติฯ

อขณฺฑานีติอาทีสุ ยสฺส สตฺตสุ อาปตฺติกฺขเนฺธสุ อาทิมฺหิ วา อเนฺต วา สิกฺขาปทํ ภินฺนํ โหติ, ตสฺส สีลํ ปริยเนฺต ฉินฺนสาฎโก วิย ขณฺฑํ นามฯ ยสฺส ปน เวมเชฺฌ ภินฺนํ, ตสฺส มเชฺฌ ฉิทฺทสาฎโก วิย ฉิทฺทํ นาม โหติฯ ยสฺส ปฎิปาฎิยา เทฺว ตีณิ ภินฺนานิ, ตสฺส ปิฎฺฐิยํ วา กุจฺฉิยํ วา อุฎฺฐิเตน วิสภาควเณฺณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรสรีรวณฺณา คาวี วิย สพลํ นาม โหติฯ ยสฺส อนฺตรนฺตรา ภินฺนานิ, ตสฺส อนฺตรนฺตรา วิสภาควณฺณพินฺทุวิจิตฺรา คาวี วิย กมฺมาสํ นาม โหติฯ ยสฺส ปน สเพฺพน สพฺพํ อภินฺนานิ สีลานิ, ตสฺส ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ นาม โหนฺติฯ ตานิ ปเนตานิ ภุชิสฺสภาวกรณโต ภุชิสฺสานิฯ วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปฺปสตฺถานิฯ ตณฺหาทิฎฺฐีหิ อปรามฎฺฐตฺตา อปรามฎฺฐานิฯ อุปจารสมาธิํ อปฺปนาสมาธิํ วา สํวตฺตยนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานีติ วุจฺจนฺติฯ สีลสามญฺญคโต วิหรตีติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรเนฺตหิ กลฺยาณสีเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธิํ สมานภาวูปคตสีโล วิหรติฯ

ยายํ ทิฎฺฐีติ มคฺคสมฺปยุตฺตา สมฺมาทิฎฺฐิฯ อริยาติ นิโทฺทสาฯ นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกาฯ ตกฺกรสฺสาติ โย ตถาการี โหติ, ตสฺสฯ ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขสฺส ขยตฺถํฯ เสสํ ยาว สมถเภทปริโยสานา อุตฺตานตฺถเมวฯ

กติปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ