๒๔. จตุวีสติโม ปริเจฺฉโท

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

๒๔. จตุวีสติโม ปริเจฺฉโท

ปจฺจยนิเทฺทโส

๑๓๙๕.

เยสํ ปจฺจยธมฺมานํ, วสา สปฺปจฺจยา อิเม;

ธมฺมา เต ปจฺจเย จาหํ, ทสฺสยิสฺสามิโต ปรํฯ

กตเม ปจฺจยาติ? วุจฺจเต – เหตารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรสหชาต- อญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตาเสวนกมฺมวิปากาหารินฺทฺริย- ฌานมคฺคสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถินตฺถิวิคตาวิคตวเสน จตุวีสติวิธา โหนฺติฯ

ตตฺถ เหตุปจฺจโยติ โลโภ โทโส โมโห อโลโภ อโทโส อโมโหติ อิเม ฉ ธมฺมา เหตุปจฺจยาฯ อารมฺมณปจฺจโยติ สพฺพโลกิยโลกุตฺตรํ ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโยฯ

อธิปติปจฺจโยติ เอตฺถ สหชาตาธิปติอารมฺมณาธิปติวเสน ทุวิโธฯ ตตฺถ สหชาตาธิปติ ฉนฺทจิตฺตวีริยวีมํสาวเสน จตุพฺพิโธ, อารมฺมณาธิปติ ปน โทมนสฺสวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจกิริยาพฺยากตากุสลวิปาเก จ อนิฎฺฐสมฺมตญฺจ รูปํ ฐเปตฺวา อวเสสํฯ อนนฺตรปจฺจโยติ อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมาฯ ตถา สมนนฺตรปจฺจโยปิฯ

สหชาตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกา, มหาภูตา เจว หทยวตฺถุ จฯ ตถา อญฺญมญฺญปจฺจโยปิฯ นิสฺสยปจฺจโยติ วตฺถุรูปานิ เจว มหาภูตา, จิตฺตเจตสิกา จฯ อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อารมฺมณานนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ติวิโธฯ ตตฺถ อารมฺมณูปนิสฺสโย อารมฺมณาธิปติเยว, อนนฺตรูปนิสฺสโย ปน อนนฺตรปจฺจโยว, ปกตูปนิสฺสโย ปน กายิกสุขทุกฺขอุตุโภชนเสนาสนปุคฺคลา สทฺธาสีลสุตจาคปญฺญาราคโทสโมหาทโย จฯ

ปุเรชาตปจฺจโยติ วตฺถารมฺมณวเสน ทุวิโธฯ ตตฺถ วตฺถุปุเรชาโต นาม วตฺถุรูปานิ, อารมฺมณปุเรชาโต นาม ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทีเนวฯ ปจฺฉาชาตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกา จฯ อาเสวนปจฺจโยติ ฐเปตฺวา อาวชฺชนทฺวยํ โลกิยกุสลากุสลกิริยาพฺยากตา ธมฺมาวฯ

กมฺมปจฺจโยติ สหชาตนานกฺขณิกวเสน ทุวิโธฯ ตตฺถ สหชาตา โลกิยโลกุตฺตรา เอว, นานกฺขณิกา ปน สาสวกุสลากุสลเจตนา, อนาสวกุสลเจตนา อนนฺตรเมว อตฺตโน วิปากสฺส ปจฺจโย โหติฯ วิปากปจฺจโยติ วิปากจิตฺตเจตสิกาฯ อาหารปจฺจโยติ กพฬีการาหารผสฺสเจตนาวิญฺญาณวเสน จตุพฺพิโธฯ

อินฺทฺริยปจฺจโยติ รูปสตฺตกมนชีวิตสุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสอุเปกฺขาสทฺธาวีริย- สติสมาธิปญฺญาอนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยอญฺญินฺทฺริยอญฺญตาวินฺทฺริยานีติ วีสตินฺทฺริยานิ, เตสุ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยานิ วเชฺชตฺวา วีสตินฺทฺริยานิ โหนฺติฯ ฌานปจฺจโยติ วิตกฺกวิจารปีติสุขจิเตฺตกคฺคตาวเสน ปญฺจวิโธฯ มคฺคปจฺจโยติ ทิฎฺฐิสงฺกปฺปวายามสติสมาธิวาจากมฺมนฺตาชีวมิจฺฉาทิฎฺฐิวเสน นววิโธฯ

สมฺปยุตฺตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกาวฯ วิปฺปยุตฺตปจฺจโยติ วตฺถุปุเรชาตานิ เจว ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา จฯ อตฺถิปจฺจโยติ ชีวิตินฺทฺริยกพฬีการอาหารอารมฺมณปุเรชาตานิ เจว นิสฺสยปจฺจเย วุตฺตธมฺมาปิ จฯ นตฺถิปจฺจโยติ อนนฺตรปจฺจโยวฯ ตถา วิคตปจฺจโย จฯ อวิคตปจฺจโยติ อตฺถิปจฺจโยวฯ เอวมิเม จตุวีสติ ปจฺจยา นามฯ

เอตฺถ ปน กติหากาเรหิ รูปํ รูปสฺส ปจฺจโย โหตีติ? ยถารหํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาหารินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน สตฺตธา ปจฺจโย โหติฯ

รูปํ อรูปสฺส ยถารหํ อารมฺมณาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยปุเรชาตินฺทฺริยวิปฺป- ยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน เอกาทสหิ อากาเรหิ ปจฺจโย โหติฯ

รูปํ รูปารูปสฺสาติ นตฺถิฯ

๑๓๙๖.

สตฺตธา รูปํ รูปสฺส, ภวเตกาทเสหิ ตํ;

ปจฺจโย นามธมฺมสฺส, มิสฺสกสฺส น กิญฺจิ ตุฯ

อรูปํ อรูปสฺส ยถารหํ เหตารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยา- เสวนกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺคสมฺปยุตฺตอตฺถินตฺถิวิคตาวิคต- วเสน เอกวีสติธา ปจฺจโย โหติฯ

อรูปํ รูปสฺส ยถารหํ เหตาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยปจฺฉาชาตกมฺมวิปากาหารินฺทฺริย- ฌานมคฺควิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ปนฺนรสธา ปจฺจโย โหติฯ

อรูปํ รูปารูปสฺส ยถารหํ เหตาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺค- อตฺถิอวิคตวเสน เตรสธา ปจฺจโย โหติฯ

๑๓๙๗.

เอกวีสติธา นามํ, ปจฺจโย ภวตตฺตโน;

ติปญฺจหิ ตํ รูปสฺส, อุภินฺนํ เตรสธา ปนฯ

รูปารูปํ รูปสฺส ยถารหํ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน จตุธา ปจฺจโย โหติฯ

รูปารูปํ อรูปสฺส ยถารหํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา ปจฺจโย โหติฯ

รูปารูปํ รูปสฺสาติ นตฺถิฯ

๑๓๙๘.

อุโภปิ รูปธมฺมสฺส, จตุธา โหนฺติ ปจฺจยา;

ฉพฺพิธา นามธมฺมสฺส, มิสฺสกสฺส น กิญฺจิ ตุฯ

เอเตสุ ปน ปจฺจเยสุ กติ รูปา, กติ อรูปา, กติมิสฺสกาติ? ปุเรชาตปจฺจโย เอโก รูปธโมฺมว, เหตุอนนฺตรสมนนฺตรปจฺฉาชาตาเสวนกมฺมวิปากฌานมคฺคสมฺปยุตฺตนตฺถิ- วิคตานํ วเสน ทฺวาทส ปจฺจยา อรูปธมฺมาว, เสสา ปน เอกาทส ปจฺจยา รูปารูปมิสฺสกาติ เวทิตพฺพาฯ

ปุน กาลวเสน เหตุสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺค- สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ วเสน ปนฺนรส ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนาว โหนฺติฯ อนนฺตรสมนนฺตราเสวนนตฺถิวิคตปจฺจยา อตีตาว, กมฺมปจฺจโย อตีโต วา โหติ ปจฺจุปฺปโนฺน วา, อารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยา ปน ติกาลิกา โหนฺติ กาลวินิมุตฺตา จฯ

๑๓๙๙.

ปจฺจุปฺปนฺนาว โหเนฺตตฺถ,

ปจฺจยา ทส ปญฺจ จ;

อตีตา เอว ปเญฺจโก,

เทฺวกาลิโกว ทสฺสิโต;

ตโย ติกาลิกา เจว,

วินิมุตฺตาปิ กาลโตฯ

สเพฺพ ปนิเม จตุวีสติ ปจฺจยา ยถารหํ อารมฺมณูปนิสฺสยกมฺมอตฺถิปจฺจยานํ วเสน จตูสุ ปจฺจเยสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพาฯ

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ปจฺจยนิเทฺทโส นาม

จตุวีสติโม ปริเจฺฉโทฯ

นิคมนกถา

๑๔๐๐.

อภิธมฺมาวตาโรยํ, วโร ปรมคมฺภีโร;

อิจฺฉตา นิปุณํ พุทฺธิํ, ภิกฺขุนา ปน โสตโพฺพฯ

๑๔๐๑.

สุมติมติวิจารโพธโน,

วิมติวิโมหวินาสโน อยํ;

กุมติมติมหาตโมนาโส,

ปฎุมติภาสกโร มโต มยาฯ

๑๔๐๒.

ยโต สุมตินา มโต นามโต,

อายาจิตสมฺมานโต มานโต;

ตโต หิ รจิโต สทา โตสทา,

มยา หิตวิภาวนา ภาวนาฯ

๑๔๐๓.

อตฺถโต คนฺถโต จาปิ, ยุตฺติโต จาปิ เอตฺถ จ;

อยุตฺตํ วา วิรุทฺธํ วา, ยทิ ทิสฺสติ กิญฺจิปิฯ

๑๔๐๔.

ปุพฺพาปรํ วิโลเกตฺวา, วิจาเรตฺวา ปุนปฺปุนํ;

ธีมตา สงฺคเหตพฺพํ, คเหตพฺพํ น โทสโตฯ

๑๔๐๕.

ติวิธา พฺยปฺปถานญฺหิ, คติโย ทุพฺพิธาปิ เจ;

ตสฺมา อุปปริกฺขิตฺวา, เวทิตพฺพํ วิภาวินาฯ

๑๔๐๖.

นิกายนฺตรลทฺธีหิ, อสมฺมิโสฺส อนากุโล;

มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิโตฯ

๑๔๐๗.

มธุรกฺขรสํยุโตฺต, อโตฺถ ยสฺมา ปกาสิโต;

ตสฺมา หิตตฺถกาเมน, กาตโพฺพ เอตฺถ อาทโรฯ

๑๔๐๘.

สทฺธมฺมฎฺฐิติกาเมน, กโรเนฺตน จ ยํ มยา;

ปุญฺญมธิคตํ เตน, สุขํ ปโปฺปนฺตุ ปาณิโนฯ

๑๔๐๙.

อนฺตรายํ วินา จายํ, ยถาสิทฺธิมุปาคโต;

ตถา กลฺยาณสงฺกปฺปา, สิทฺธิํ คจฺฉนฺตุ ปาณินํฯ

๑๔๑๐.

นรนาริคณากิเณฺณ , อสํกิณฺณกุลากุเล;

ผีเต สพฺพงฺคสมฺปเนฺน, สุปสนฺนสิโตทเกฯ

๑๔๑๑.

นานารตนสมฺปุเณฺณ, วิวิธาปณสงฺกเฎ;

กาเวรปฎฺฎเน รเมฺม, นานาราโมปโสภิเตฯ

๑๔๑๒.

เกลาสสิขราการปาสาทปฎิมณฺฑิเต;

การิเต กณฺหทาเสน, ทสฺสนีเย มโนรเมฯ

๑๔๑๓.

วิหาเร วิวิธาการจารุปาการโคปุเร;

ตตฺถ ปาจีนปาสาเท, มยา นิวสตา สทาฯ

๑๔๑๔.

อสเลฺลขมสาขเลฺย, สีลาทิคุณโสภินา;

อยํ สุมตินา สาธุ, ยาจิเตน กโต สตาฯ

๑๔๑๕.

เทวา กาเลน วสฺสนฺตุ, วสฺสํ วสฺสวลาหกา;

ปาลยนฺตุ มหีปาลา, ธมฺมโต สกลํ มหิํฯ

๑๔๑๖.

ยาว ติฎฺฐติ โลกสฺมิํ, หิมวา ปพฺพตุตฺตโม;

ตาว ติฎฺฐตุ สทฺธโมฺม, ธมฺมราชสฺส สตฺถุโนติฯ

อุรคปุรนิวสเนน อาจริเยน ภทนฺตพุทฺธทเตฺตน สีลาจารสมฺปเนฺนน กโต อภิธมฺมาวตาโร นามายํฯ

อภิธมฺมาวตาโร นิฎฺฐิโตฯ

ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ