๓. โกสลสํยุตฺตํ

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

๓. โกสลสํยุตฺตํ

๑. ปฐมวโคฺค

๑. ทหรสุตฺตวณฺณนา

๑๑๒. โกสลสํยุตฺตสฺส ปฐเม ภควตา สทฺธิํ สโมฺมทีติ ยถา ขมนียาทีนิ ปุจฺฉโนฺต ภควา เตน, เอวํ โสปิ ภควตา สทฺธิํ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสิฯ สีโตทกํ วิย อุโณฺหทเกน สโมฺมทิตํ เอกีภาวํ อคมาสิฯ ยาย จ – ‘‘กจฺจิ, โภ โคตม, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โภโต จ โคตมสฺส สาวกานญฺจ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฎฺฐานํ พลํ ผาสุวิหาโร’’ติอาทิกาย กถาย สโมฺมทิ, ตํ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสโมฺมทชนนโต สโมฺมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สโมฺมทนียํ, อตฺถพฺยญฺชนมธุรตาย จิรมฺปิ กาลํ สาเรตุํ นิรนฺตรํ ปวเตฺตตุํ อรหรูปโต สริตพฺพภาวโต จ สารณียํฯ สุยฺยมานสุขโต จ สโมฺมทนียํ, อนุสฺสริยมานสุขโต สารณียํฯ ตถา พฺยญฺชนปริสุทฺธตาย สโมฺมทนียํ, อตฺถปริสุทฺธตาย สารณียนฺติ เอวํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ สโมฺมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา ปริโยสาเปตฺวา นิฎฺฐเปตฺวา อิโต ปุเพฺพ ตถาคตสฺส อทิฎฺฐตฺตา คุณาคุณวเสน คมฺภีรภาวํ วา อุตฺตานภาวํ วา อชานโนฺต เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสิโนฺน โข ยํ โอวฎฺฎิกสารํ กตฺวา อาคโต โลกนิสฺสรณภโวกฺกนฺติปญฺหํ สตฺถุ สมฺมาสมฺพุทฺธตํ ปุจฺฉิตุํ ภวมฺปิ โนติอาทิมาหฯ

ตตฺถ ภวมฺปีติ ปิ-กาโร สมฺปิณฺฑนเตฺถ นิปาโต, เตน จ ฉ สตฺถาเร สมฺปิเณฺฑติฯ ยถา ปูรณาทโย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธมฺหา’’ติ ปฎิชานนฺติ, เอวํ ภวมฺปิ นุ ปฎิชานาตีติ อโตฺถฯ อิทํ ปน ราชา น อตฺตโน ลทฺธิยา, โลเก มหาชเนน คหิตปฎิญฺญาวเสน ปุจฺฉติฯ อถ ภควา พุทฺธสีหนาทํ นทโนฺต ยํ หิ ตํ มหาราชาติอาทิมาหฯ ตตฺถ อหํ หิ มหาราชาติ อนุตฺตรํ สพฺพเสฎฺฐํ สพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาตํ สมฺมาสโมฺพธิํ อหํ อภิสมฺพุโทฺธติ อโตฺถฯ สมณพฺราหฺมณาติ ปพฺพชฺชูปคมเนน สมณา, ชาติวเสน พฺราหฺมณาฯ สงฺฆิโนติอาทีสุ ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สโงฺฆ เอเตสํ อตฺถีติ สงฺฆิโนฯ เสฺวว คโณ เอเตสํ อตฺถีติ คณิโนฯ อาจารสิกฺขาปนวเสน ตสฺส คณสฺส อาจริยาติ คณาจริยาฯ ญาตาติ ปญฺญาตา ปากฎาฯ ‘‘อปฺปิจฺฉา สนฺตุฎฺฐา อปฺปิจฺฉตาย วตฺถมฺปิ น นิวาเสนฺตี’’ติ เอวํ สมุคฺคโต ยโส เอเตสํ อตฺถีติ ยสสฺสิโนฯ ติตฺถกราติ ลทฺธิกราฯ สาธุสมฺมตาติ ‘‘สโนฺต สปฺปุริสา’’ติ เอวํ สมฺมตาฯ พหุชนสฺสาติ อสฺสุตวโต อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺสฯ ปูรโณติอาทีนิ เตสํ นามโคตฺตานิฯ ปูรโณติ หิ นามเมวฯ ตถา, มกฺขลีติฯ โส ปน โคสาลาย ชาตตฺตา โคสาโลติ วุโตฺตฯ นาฎปุโตฺตติ นาฎสฺส ปุโตฺตฯ เพลฎฺฐปุโตฺตติ เพลฎฺฐสฺส ปุโตฺตฯ กจฺจายโนติ ปกุธสฺส โคตฺตํฯ เกสกมฺพลสฺส ธารณโต อชิโต เกสกมฺพโลติ วุโตฺตฯ

เตปิ มยาติ กปฺปโกลาหลํ พุทฺธโกลาหลํ จกฺกวตฺติโกลาหลนฺติ ตีณิ โกลาหลานิฯ ตตฺถ ‘‘วสฺสสตสหสฺสมตฺถเก กปฺปุฎฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ กปฺปโกลาหลํ นาม โหติ – ‘‘อิโต วสฺสสตสหสฺสมตฺถเก โลโก วินสฺสิสฺสติ, เมตฺตํ มาริสา, ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺข’’นฺติ มนุสฺสปฺปเถ เทวตา โฆเสนฺติโย วิจรนฺติฯ ‘‘วสฺสสหสฺสมตฺถเก ปน พุโทฺธ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ พุทฺธโกลาหลํ นาม โหติ – ‘‘อิโต วสฺสสหสฺสมตฺถเก พุโทฺธ อุปฺปชฺชิตฺวา ธมฺมานุธมฺมปฎิปทํ ปฎิปเนฺนน สงฺฆรตเนน ปริวาริโต ธมฺมํ เทเสโนฺต วิจริสฺสตี’’ติ เทวตา อุโคฺฆเสนฺติฯ ‘‘วสฺสสตมตฺถเก ปน จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จกฺกวตฺติโกลาหลํ นาม โหติ – ‘‘อิโต วสฺสสตมตฺถเก สตฺตรตนสมฺปโนฺน จตุทฺทีปิสฺสโร สหสฺส ปุตฺตปริวาโร เวหาสงฺคโม จกฺกวตฺติราชา อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เทวตา อุโคฺฆเสนฺติฯ

อิเมสุ ตีสุ โกลาหเลสุ อิเม ฉ สตฺถาโร พุทฺธโกลาหลํ สุตฺวา อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา จินฺตามาณิวิชฺชาทีนิ อุคฺคณฺหิตฺวา – ‘‘มยํ พุทฺธมฺหา’’ติ ปฎิญฺญํ กตฺวา มหาชนปริวุตา ชนปทํ วิจรนฺตา อนุปุเพฺพน สาวตฺถิยํ ปตฺตาฯ เตสํ อุปฎฺฐากา ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘มหาราช, ปูรโณ กสฺสโป…เป.… อชิโต เกสกมฺพโล พุโทฺธ กิร สพฺพญฺญู กิรา’’ติ อาโรเจสุํฯ ราชา ‘‘ตุเมฺหว เน นิมเนฺตตฺวา อาเนถา’’ติ อาห ฯ เต คนฺตฺวา เตหิ, ‘‘ราชา โว นิมเนฺตติฯ รโญฺญ เคเห ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ วุตฺตา คนฺตุํ น อุสฺสหนฺติ, ปุนปฺปุนํ วุจฺจมานา อุปฎฺฐากานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถาย อธิวาเสตฺวา สเพฺพ เอกโตว อคมํสุฯ ราชา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา ‘‘นิสีทนฺตู’’ติ อาหฯ นิคฺคุณานํ อตฺตภาเว ราชุสฺมา นาม ผรติ, เต มหารเหสุ อาสเนสุ นิสีทิตุํ อสโกฺกนฺตา ผลเกสุ เจว ภูมิยํ จ นิสีทิํสุฯ

ราชา ‘‘เอตฺตเกเนว นตฺถิ เตสํ อโนฺต สุกฺกธโมฺม’’ติ วตฺวา อาหารํ อทตฺวาว ตาลโต ปติตํ มุคฺคเรน โปเถโนฺต วิย ‘‘ตุเมฺห พุทฺธา, น พุทฺธา’’ติ ปญฺหํ ปุจฺฉิฯ เต จินฺตยิํสุ – ‘‘สเจ ‘พุทฺธมฺหา’ติ วกฺขาม, ราชา พุทฺธวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา กเถตุํ อสโกฺกเนฺต ‘ตุเมฺห มยํ พุทฺธาติ มหาชนํ วเญฺจตฺวา อาหิณฺฑถา’ติ ชิวฺหมฺปิ ฉินฺทาเปยฺย, อญฺญมฺปิ อนตฺถํ กเรยฺยา’’ติ สกปฎิญฺญาย เอว ‘น มยํ พุทฺธา’ติ วทิํสุฯ อถ เน ราชา เคหโต นิกฑฺฒาเปสิฯ เต ราชฆรโต นิกฺขเนฺต อุปฎฺฐากา ปุจฺฉิํสุ – ‘‘กิํ อาจริยา ราชา ตุเมฺห ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา สกฺการสมฺมานํ อกาสี’’ติ? ราชา ‘‘พุทฺธา ตุเมฺห’’ติ ปุจฺฉิ, ตโต มยํ – ‘‘สเจ อยํ ราชา พุทฺธวิสเย ปญฺหํ กถิยมานํ อชานโนฺต อเมฺหสุ มนํ ปโทเสสฺสติ, พหุํ อปุญฺญํ ปสวิสฺสตี’’ติ รโญฺญ อนุกมฺปาย ‘น มยํ พุทฺธา’ติ วทิมฺหา, มยํ ปน พุทฺธา เอว, อมฺหากํ พุทฺธภาโว, อุทเกน โธวิตฺวาปิ หริตุํ น สกฺกาติฯ อิติ พหิทฺธา ‘พุทฺธมฺหา’ติ อาหํสุ – รโญฺญ สนฺติเก ‘น มยํ พุทฺธา’ติ วทิํสูติ, อิทํ คเหตฺวา ราชา เอวมาหฯ ตตฺถ กิํ ปน ภวํ โคตโม ทหโร เจว ชาติยา, นโว จ ปพฺพชฺชายาติ อิทํ อตฺตโน ปฎิญฺญํ คเหตฺวา วทติฯ ตตฺถ กินฺติ ปฎิเกฺขปวจนํฯ เอเต ชาติมหลฺลกา จ จิรปพฺพชิตา จ ‘‘พุทฺธมฺหา’’ติ น ปฎิชานนฺติ, ภวํ โคตโม ชาติยา จ ทหโร ปพฺพชฺชาย จ นโว กิํ ปฎิชานาติ? มา ปฎิชานาหีติ อโตฺถฯ

น อุญฺญาตพฺพาติ น อวชานิตพฺพาฯ น ปริโภตพฺพาติ น ปริภวิตพฺพาฯ กตเม จตฺตาโรติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาฯ ขตฺติโยติ ราชกุมาโรฯ อุรโคติ อาสีวิโสฯ อคฺคีติ อคฺคิเยวฯ ภิกฺขูติ อิมสฺมิํ ปน ปเท เทสนากุสลตาย อตฺตานํ อพฺภนฺตรํ กตฺวา สีลวนฺตํ ปพฺพชิตํ ทเสฺสติฯ เอตฺถ จ ทหรํ ราชกุมารํ ทิสฺวา, อุกฺกมิตฺวา มคฺคํ อเทโนฺต, ปารุปนํ อนปเนโนฺต, นิสินฺนาสนโต อนุฎฺฐหโนฺต, หตฺถิปิฎฺฐาทีหิ อโนตรโนฺต, เหฎฺฐา กตฺวา มญฺญนวเสน อญฺญมฺปิ เอวรูปํ อนาจารํ กโรโนฺต ขตฺติยํ อวชานาติ นามฯ ‘‘ภทฺทโก วตายํ ราชกุมาโร, มหากโณฺฑ มโหทโร – กิํ นาม ยํกิญฺจิ โจรูปทฺทวํ วูปสเมตุํ ยตฺถ กตฺถจิ ฐาเน รชฺชํ อนุสาสิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติอาทีนิ วทโนฺต ปริโภติ นามฯ อญฺชนิสลากมตฺตมฺปิ อาสีวิสโปตกํ กณฺณาทีสุ ปิฬนฺธโนฺต องฺคุลิมฺปิ ชิวฺหมฺปิ ฑํสาเปโนฺต อุรคํ อวชานาติ นาม ฯ ‘‘ภทฺทโก วตายํ อาสีวิโส อุทกเทฑฺฑุโภ วิย กิํ นาม กิญฺจิเทว ฑํสิตุํ กสฺสจิเทว กาเย วิสํ ผริตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติอาทีนิ วทโนฺต ปริโภติ นามฯ ขโชฺชปนกมตฺตมฺปิ อคฺคิํ คเหตฺวา หเตฺถน กีฬโนฺต ภณฺฑุกฺขลิกาย ขิปโนฺต จูฬาย วา สยนปิฎฺฐสาฎกปสิพฺพกาทีสุ วา ฐเปโนฺต อคฺคิํ อวชานาติ นามฯ ‘‘ภทฺทโก วตายํ อคฺคิ กตรํ นุ โข ยาคุภตฺตํ ปจิสฺสติ, กตรํ มจฺฉมํสํ, กสฺส สีตํ วิโนเทสฺสตี’’ติอาทีนิ วทโนฺต ปริโภติ นามฯ ทหรสามเณรมฺปิ ปน ทิสฺวา อุกฺกมิตฺวา มคฺคํ อเทโนฺตติ ราชกุมาเร วุตฺตํ อนาจารํ กโรโนฺต ภิกฺขุํ อวชานาติ นามฯ ‘‘ภทฺทโก วตายํ สามเณโร มหากโณฺฐ มโหทโร ยํกิญฺจิ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตุํ ยํกิญฺจิ อรญฺญํ อโชฺฌคาเหตฺวา วสิตุํ สกฺขิสฺสติ, สงฺฆเตฺถรกาเล มนาโป ภวิสฺสตี’’ติอาทีนิ วทโนฺต ปริโภติ นามฯ ตํ สพฺพมฺปิ น กาตพฺพนฺติ ทเสฺสโนฺต น อุญฺญาตโพฺพ น ปริโภตโพฺพติ อาหฯ

เอตทโวจาติ เอตํ คาถาพนฺธํ อโวจฯ คาถา จ นาเมตา ตทตฺถทีปนาปิ โหนฺติ วิเสสตฺถทีปนาปิ, ตตฺริมา ตทตฺถมฺปิ วิเสสตฺถมฺปิ ทีเปนฺติเยวฯ ตตฺถ ขตฺติยนฺติ เขตฺตานํ อธิปติํฯ วุตฺตเญฺหตํ ‘‘เขตฺตานํ อธิปตีติ โข, วาเสฎฺฐ, ‘ขตฺติโย ขตฺติโย’เตฺวว ทุติยํ อกฺขรํ อุปนิพฺพตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๓๑)ฯ ชาติสมฺปนฺนนฺติ ตาเยว ขตฺติยชาติยา ชาติสมฺปนฺนํฯ อภิชาตนฺติ ตีณิ กุลานิ อติกฺกมิตฺวา ชาตํฯ

ฐานํ หีติ การณํ วิชฺชติฯ มนุชิโนฺทติ มนุสฺสเชฎฺฐโกฯ ราชทเณฺฑนาติ รโญฺญ อุทฺธฎทเณฺฑน, โส อปฺปโก นาม น โหติ, ทสสหสฺสวีสติสหสฺสปฺปมาโณ โหติเยวฯ ตสฺมิํ ปกฺกมเต ภุสนฺติ ตสฺมิํ ปุคฺคเล พลวอุปกฺกมํ อุปกฺกมติฯ รกฺขํ ชีวิตมตฺตโนติ อตฺตโน ชีวิตํ รกฺขมาโน ตํ ขตฺติยํ ปริวเชฺชยฺย น ฆเฎฺฎยฺยฯ

อุจฺจาวเจหีติ นานาวิเธหิฯ วเณฺณหีติ สณฺฐาเนหิฯ เยน เยน หิ วเณฺณน จรโนฺต โคจรํ ลภติ, ยทิ สปฺปวเณฺณน, ยทิ เทฑฺฑุภวเณฺณน, ยทิ ธมนิวเณฺณน, อนฺตมโส กลนฺทกวเณฺณนปิ จรติเยวฯ อาสชฺชาติ ปตฺวาฯ พาลนฺติ เยน พาเลน ฆฎฺฎิโต, ตํ พาลํ นรํ วา นาริํ วา ฑํเสยฺยฯ

ปหูตภกฺขนฺติ พหุภกฺขํฯ อคฺคิสฺส หิ อภกฺขํ นาม นตฺถิฯ ชาลินนฺติ ชาลวนฺตํฯ ปาวกนฺติ อคฺคิํฯ ปาวคนฺติปิ ปาโฐฯ กณฺหวตฺตนินฺติ วตฺตนีติ มโคฺค, อคฺคินา คตมโคฺค กโณฺห โหติ กาฬโก, ตสฺมา ‘‘กณฺหวตฺตนี’’ติ วุจฺจติฯ

มหา หุตฺวานาติ มหโนฺต หุตฺวาฯ อคฺคิ หิ เอกทา ยาวพฺรหฺมโลกปฺปมาโณปิ โหติฯ ชายนฺติ ตตฺถ ปาโรหาติ ตตฺถ อคฺคินา ทฑฺฒวเน ปาโรหา ชายนฺติฯ ปาโรหาติ ติณรุกฺขาทโย วุจฺจนฺติฯ เต หิ อคฺคินา ทฑฺฒฎฺฐาเน มูลมเตฺตปิ อวสิเฎฺฐ ปาทโต โรหนฺติ ชายนฺติ วฑฺฒนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปาโรหา’’ติ วุจฺจนฺติฯ ปุน โรหนเตฺถน วา ปาโรหาฯ อโหรตฺตานมจฺจเยติ รตฺตินฺทิวานํ อติกฺกเมฯ นิทาเฆปิ เทเว วุฎฺฐมเตฺต ชายนฺติฯ

ภิกฺขุ ฑหติ เตชสาติ เอตฺถ อโกฺกสนฺตํ ปจฺจโกฺกสโนฺต ภณฺฑนฺตํ ปฎิภณฺฑโนฺต ปหรนฺตํ ปฎิปหรโนฺต ภิกฺขุ นาม กิญฺจิ ภิกฺขุเตชสา ฑหิตุํ น สโกฺกติฯ โย ปน อโกฺกสนฺตํ น ปจฺจโกฺกสติ, ภณฺฑนฺตํ น ปฎิภณฺฑติฯ ปหรนฺตํ น ปฎิปหรติ, ตสฺมิํ วิปฺปฎิปโนฺน ตสฺส สีลเตเชน ฑยฺหติฯ เตเนเวตํ วุตฺตํฯ น ตสฺส ปุตฺตา ปสโวติ ตสฺส ปุตฺตธีตโรปิ โคมหิํสกุกฺกุฎสูกราทโย ปสโวปิ น ภวนฺติ, วินสฺสนฺตีติ อโตฺถฯ ทายาทา วินฺทเร ธนนฺติ ตสฺส ทายาทาปิ ธนํ น วินฺทนฺติฯ ตาลาวตฺถู ภวนฺติ เตติ เต ภิกฺขุเตชสา ทฑฺฒา วตฺถุมตฺตาวสิโฎฺฐ มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย ภวนฺติ, ปุตฺตธีตาทิวเสน น วฑฺฒนฺตีติ อโตฺถฯ

ตสฺมาติ ยสฺมา สมณเตเชน ทฑฺฒา มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย อวิรุฬฺหิธมฺมา ภวนฺติ, ตสฺมาฯ สมฺมเทว สมาจเรติ สมฺมา สมาจเรยฺยฯ สมฺมา สมาจรเนฺตน ปน กิํ กาตพฺพนฺติ? ขตฺติยํ ตาว นิสฺสาย ลทฺธพฺพํ คามนิคมยานวาหนาทิอานิสํสํ, อุรคํ นิสฺสาย ตสฺส กีฬาปเนน ลทฺธพฺพํ วตฺถหิรญฺญสุวณฺณาทิอานิสํสํ อคฺคิํ นิสฺสาย ตสฺสานุภาเวน ปตฺตพฺพํ ยาคุภตฺตปจนสีตวิโนทนาทิอานิสํสํ, ภิกฺขุํ นิสฺสาย ตสฺส วเสน ปตฺตพฺพํ อสุตสวนสุตปริโยทปน-สคฺคมคฺคาธิคมาทิอานิสํสํ สมฺปสฺสมาเนน ‘‘เอเต นิสฺสาย ปุเพฺพ วุตฺตปฺปกาโร อาทีนโว อตฺถิฯ กิํ อิเมหี’’ติ? น สพฺพโส ปหาตพฺพาฯ อิสฺสริยตฺถิเกน ปน วุตฺตปฺปการํ อวชานนญฺจ ปริภวนญฺจ อกตฺวา ปุพฺพุฎฺฐายิปจฺฉานิปาติตาทีหิ อุปาเยหิ ขตฺติยกุมาโร โตเสตโพฺพ, เอวํ ตโต อิสฺสริยํ อธิคมิสฺสติฯ อหิตุณฺฑิเกน อุรเค วิสฺสาสํ อกตฺวา นาควิชฺชํ ปริวเตฺตตฺวา อชปเทน ทเณฺฑน คีวาย คเหตฺวา วิสหเรน มูเลน ทาฐา โธวิตฺวา เปฬายํ ปกฺขิปิตฺวา กีฬาเปเนฺตน จริตพฺพํฯ เอวํ ตํ นิสฺสาย ฆาสจฺฉาทนาทีนิ ลภิสฺสติฯ ยาคุปจนาทีนิ กตฺตุกาเมน อคฺคิํ วิสฺสาเสน ภณฺฑุกฺขลิกาทีสุ อปกฺขิปิตฺวา หเตฺถหิ อนามสเนฺตน โคมยจุณฺณาทีหิ ชาเลตฺวา ยาคุปจนาทีนิ กตฺตพฺพานิ, เอวํ ตํ นิสฺสาย อานิสํสํ ลภิสฺสติฯ อสุตสวนาทีนิ ปตฺถยเนฺตนปิ ภิกฺขุํ อติวิสฺสาเสน เวชฺชกมฺมนวกมฺมาทีสุ อโยเชตฺวา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฎฺฐาตโพฺพ, เอวํ ตํ นิสฺสาย อสุตปุพฺพํ พุทฺธวจนํ อสุตปุพฺพํ ปญฺหาวินิจฺฉยํ ทิฎฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกํ อตฺถํ ติโสฺส กุลสมฺปตฺติโย ฉ กามสคฺคานิ นว จ พฺรหฺมโลเก ปตฺวา อมตมหานิพฺพานทสฺสนมฺปิ ลภิสฺสตีติ อิมมตฺถํ สนฺธาย สมฺมเทว สมาจเรติ อาหฯ

เอตทโวจาติ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสโนฺน ปสาทํ อาวิกโรโนฺต เอตํ ‘‘อภิกฺกนฺต’’นฺติอาทิวจนํ อโวจฯ ตตฺถ อภิกฺกนฺตนฺติ อภิกนฺตํ อติอิฎฺฐํ อติมนาปํ, อติสุนฺทรนฺติ อโตฺถฯ เอตฺถ เอเกน อภิกฺกนฺตสเทฺทน เทสนํ โถเมติ ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภเนฺต, ยทิทํ ภควโต ธมฺมเทสนา’’ติฯ เอเกน อตฺตโน ปสาทํ ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภเนฺต, ยทิทํ ภควโต ธมฺมเทสนํ อาคมฺม มม ปสาโท’’ติฯ

ตโต ปรํ จตูหิ อุปมาหิ เทสนํเยว โถเมติฯ ตตฺถ นิกฺกุชฺชิตนฺติ อโธมุขฐปิตํ, เหฎฺฐามุขชาตํ วาฯ อุกฺกุเชฺชยฺยาติ อุปริมุขํ กเรยฺยฯ ปฎิจฺฉนฺนนฺติ ติณปณฺณาทิฉาทิตํฯ วิวเรยฺยาติ อุคฺฆาเฎยฺยฯ มูฬฺหสฺสาติ ทิสามูฬฺหสฺสฯ มคฺคํ อาจิเกฺขยฺยาติ หเตฺถ คเหตฺวา ‘‘เอส มโคฺค’’ติ วเทยฺยฯ อนฺธกาเรติ กาฬปกฺขจาตุทฺทสี อฑฺฒรตฺตฆนวนสณฺฑ เมฆปฎเลหิ จตุรเงฺค ตเมฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา โกจิ นิกฺกุชฺชิตํ อุกฺกุเชฺชยฺย, เอวํ สทฺธมฺมวิมุขํ อสทฺธเมฺม ปติตํ มํ อสทฺธมฺมา วุฎฺฐาเปเนฺตน, ยถา ปฎิจฺฉนฺนํ วิวเรยฺย, เอวํ กสฺสปสฺส ภควโต สาสนนฺตรธานา ปภุติ มิจฺฉาทิฎฺฐิคหนปฎิจฺฉนฺนํ สาสนํ วิวรเนฺตน, ยถา มูฬฺหสฺส มคฺคํ อาจิเกฺขยฺย, เอวํ กุมฺมคฺคมิจฺฉามคฺคปฎิปนฺนสฺส เม สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรเนฺตน, ยถา อนฺธกาเร เตลปโชฺชตํ ธาเรยฺย, เอวํ โมหนฺธกาเร นิมุคฺคสฺส เม พุทฺธาทิรตนรูปานิ อปสฺสโต ตปฺปฎิจฺฉาทกโมหนฺธการวิทฺธํสกเทสนาปโชฺชตํ ธาเรเนฺตน มยฺหํ ภควตา เอเตหิ ปริยาเยหิ ปกาสิตตฺตา อเนกปริยาเยน ธโมฺม ปกาสิโตติฯ

เอวํ เทสนํ โถเมตฺวา อิมาย เทสนาย รตนตฺตเย ปสนฺนจิโตฺต ปสนฺนาการํ กโรโนฺต เอสาหนฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ เอสาหนฺติ เอโส อหํฯ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ ภควนฺตญฺจ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจาติ อิมํ รตนตฺตยํ สรณํ คจฺฉามิฯ อุปาสกํ มํ, ภเนฺต, ภควา ธาเรตูติ มํ ภควา ‘อุปาสโก อย’นฺติ เอวํ ธาเรตุ, ชานาตูติ อโตฺถฯ อชฺชตเคฺคติ อชฺชตํ อาทิํ กตฺวาฯ อชฺชทเคฺคติ วา ปาโฐ, ท-กาโร ปทสนฺธิกโร, อชฺช อคฺคํ กตฺวาติ อโตฺถฯ ปาณุเปตนฺติ ปาเณหิ อุเปตํ ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตติ, ตาว อุเปตํ อนญฺญสตฺถุกํ ตีหิ สรณคมเนหิ สรณํ คตํ อุปาสกํ กปฺปิยการกํ มํ ภควา ธาเรตูติ อยเมตฺถ สเงฺขโป, วิตฺถาโร ปน สุมงฺคลวิลาสินิยา ทีฆนิกายฎฺฐกถาย สามญฺญผลสุเตฺต สพฺพากาเรน วุโตฺตติฯ ปฐมํฯ

๒. ปุริสสุตฺตวณฺณนา

๑๑๓. ทุติเย อภิวาเทตฺวาติ ปุริมสุเตฺต สรณคตตฺตา อิธ อภิวาเทสิฯ อชฺฌตฺตนฺติ นิยกชฺฌตฺตํ, อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปชฺชนฺตีติ อโตฺถฯ โลภาทีสุ ลุพฺภนลกฺขโณ โลโภ, ทุสฺสนลกฺขโณ โทโส, มุยฺหนลกฺขโณ โมโหติฯ หิํสนฺตีติ วิเหเฐนฺติ นาเสนฺติ วินาเสนฺติฯ อตฺตสมฺภูตาติ อตฺตนิ สมฺภูตาฯ ตจสารํว สมฺผลนฺติ ยถา ตจสารํ เวฬุํ วา นฬํ วา อตฺตโน ผลํ หิํสติ วินาเสติ, เอวํ หิํสนฺติ วินาเสนฺตีติฯ ทุติยํฯ

๓. ชรามรณสุตฺตวณฺณนา

๑๑๔. ตติเย อญฺญตฺร ชรามรณาติ ชรามรณโต มุโตฺต นาม อตฺถีติ วุจฺจติฯ ขตฺติยมหาสาลาติ ขตฺติยมหาสาลา นาม มหาสารปฺปตฺตา ขตฺติยาฯ เยสํ หิ ขตฺติยานํ เหฎฺฐิมเนฺตน โกฎิสตํ นิธานคตํ โหติ, ตโย กหาปณกุมฺภา วลญฺชนตฺถาย เคหมเชฺฌ ราสิํ กตฺวา ฐปิตา โหนฺติ, เต ขตฺติยมหาสาลา นามฯ เยสํ พฺราหฺมณานํ อสีติโกฎิธนํ นิหิตํ โหติ, ทิยโฑฺฒ กหาปณกุโมฺภ วลญฺชนตฺถาย เคหมเชฺฌ ราสิํ กตฺวา ฐปิโต โหติ, เต พฺราหฺมณมหาสาลา นามฯ เยสํ คหปตีนํ จตฺตาลีสโกฎิธนํ นิหิตํ โหติ, กหาปณกุโมฺภ วลญฺชนตฺถาย เคหมเชฺฌ ราสิํ กตฺวา ฐปิโต โหติ, เต คหปติมหาสาลา นามฯ

อฑฺฒาติ อิสฺสราฯ นิธานคตธนสฺส มหนฺตตาย มหทฺธนาฯ สุวณฺณรชตภาชนาทีนํ อุปโภคภณฺฑานํ มหนฺตตาย มหาโภคาฯ อนิธานคตสฺส ชาตรูปรชตสฺส ปหูตตาย, ปหูตชาตรูปรชตา ฯ วิตฺตูปกรณสฺส ตุฎฺฐิกรณสฺส ปหูตตาย ปหูตวิตฺตูปกรณาฯ โคธนาทีนญฺจ สตฺตวิธธญฺญานญฺจ ปหูตตาย ปหูตธนธญฺญาฯ เตสมฺปิ ชาตานํ นตฺถิ อญฺญตฺร ชรามรณาติ เตสมฺปิ เอวํ อิสฺสรานํ ชาตานํ นิพฺพตฺตานํ นตฺถิ อญฺญตฺร ชรามรณา, ชาตตฺตาเยว ชรามรณโต โมโกฺข นาม นตฺถิ, อโนฺตชรามรเณเยว โหติฯ

อรหโนฺตติอาทีสุ อารกา กิเลเสหีติ อรหโนฺตฯ ขีณา เอเตสํ จตฺตาโร อาสวาติ ขีณาสวาฯ พฺรหฺมจริยวาสํ วุฎฺฐา ปรินิฎฺฐิตวาสาติ วุสิตวโนฺตฯ จตูหิ มเคฺคหิ กรณียํ เอเตสํ กตนฺติ กตกรณียาฯ ขนฺธภาโร กิเลสภาโร อภิสงฺขารภาโร กามคุณภาโรติ, อิเม โอหิตา ภารา เอเตสนฺติ โอหิตภาราฯ อนุปฺปโตฺต อรหตฺตสงฺขาโต สโก อโตฺถ เอเตสนฺติ อนุปฺปตฺตสทตฺถาฯ ทสวิธมฺปิ ปริกฺขีณํ ภวสํโยชนํ เอเตสนฺติ ปริกฺขีณภวสํโยชนาฯ สมฺมา การเณหิ ชานิตฺวา วิมุตฺตาติ สมฺมทญฺญาวิมุตฺตาฯ มคฺคปญฺญาย จตุสจฺจธมฺมํ ญตฺวา ผลวิมุตฺติยา วิมุตฺตาติ อโตฺถฯ เภทนธโมฺมติ ภิชฺชนสภาโวฯ นิเกฺขปนธโมฺมติ นิกฺขิปิตพฺพสภาโวฯ ขีณาสวสฺส หิ อชีรณธโมฺมปิ อตฺถิ, อารมฺมณโต ปฎิวิทฺธํ นิพฺพานํ, ตํ หิ น ชีรติฯ อิธ ปนสฺส ชีรณธมฺมํ ทเสฺสโนฺต เอวมาหฯ อตฺถุปฺปตฺติโก กิรสฺส สุตฺตสฺส นิเกฺขโปฯ สิวิกสาลาย นิสีทิตฺวา กถิตนฺติ วทนฺติฯ ตตฺถ ภควา จิตฺรานิ รถยานาทีนิ ทิสฺวา ทิฎฺฐเมว อุปมํ กตฺวา, ‘‘ชีรนฺติ เว ราชรถา’’ติ คาถมาหฯ

ตตฺถ ชีรนฺตีติ ชรํ ปาปุณนฺติฯ ราชรถาติ รโญฺญ อภิรูหนรถาฯ สุจิตฺตาติ สุวณฺณรชตาทีหิ สุฎฺฐุ จิตฺติตาฯ อโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปตีติ เอวรูเปสุ อนุปาทิณฺณเกสุ สารทารุมเยสุ รเถสุ ชีรเนฺตสุ อิมสฺมิํ อชฺฌตฺติเก อุปาทิณฺณเก มํสโลหิตาทิมเย สรีเร กิํ วตฺตพฺพํ? สรีรมฺปิ ชรํ อุเปติเยวาติ อโตฺถฯ สโนฺต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตีติ สโนฺต สพฺภีหิ สทฺธิํ สตํ ธโมฺม น ชรํ อุเปตีติ เอวํ ปเวทยนฺติฯ ‘‘สตํ ธโมฺม นาม นิพฺพานํ, ตํ น ชีรติ, อชรํ อมตนฺติ เอวํ กเถนฺตี’’ติ อโตฺถฯ ยสฺมา วา นิพฺพานํ อาคมฺม สีทนสภาวา กิเลสา ภิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตํ สพฺภีติ วุจฺจติฯ อิติ ปุริมปทสฺส การณํ ทเสฺสโนฺต ‘‘สโนฺต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติ อาหฯ อิทํ หิ วุตฺตํ โหติ – สตํ ธโมฺม น ชรํ อุเปติ, ตสฺมา สโนฺต สพฺภิ ปเวทยนฺติฯ อชรํ นิพฺพานํ สตํ ธโมฺมติ อาจิกฺขนฺตีติ อโตฺถฯ สุนฺทราธิวจนํ วา เอตํ สพฺภีติฯ ยํ สพฺภิธมฺมภูตํ นิพฺพานํ สโนฺต ปเวทยนฺติ กถยนฺติ, โส สตํ ธโมฺม น ชรํ อุเปตีติปิ อโตฺถฯ ตติยํฯ

๔. ปิยสุตฺตวณฺณนา

๑๑๕. จตุเตฺถ รโหคตสฺสาติ รหสิ คตสฺสฯ ปฎิสลฺลีนสฺสาติ นิลีนสฺส เอกีภูตสฺสฯ เอวเมตํ, มหาราชาติ อิธ ภควา อิมํ สุตฺตํ สพฺพญฺญุภาสิตํ กโรโนฺต อาหฯ อนฺตเกนาธิปนฺนสฺสาติ มรเณน อโชฺฌตฺถฎสฺสฯ จตุตฺถํฯ

๕. อตฺตรกฺขิตสุตฺตวณฺณนา

๑๑๖. ปญฺจเม หตฺถิกาโยติ หตฺถิฆฎาฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ สํวโรติ ปิทหนํฯ สาธุ สพฺพตฺถ สํวโรติ อิมินา กมฺมปถเภทํ อปตฺตสฺส กมฺมสฺส สํวรํ ทเสฺสติฯ ลชฺชีติ หิริมาฯ ลชฺชีคหเณน เจตฺถ โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตเมว โหติฯ ปญฺจมํฯ

๖. อปฺปกสุตฺตวณฺณนา

๑๑๗. ฉเฎฺฐ อุฬาเร อุฬาเรติ ปณีเต จ พหุเก จฯ มชฺชนฺตีติ มานมชฺชเนน มชฺชนฺติฯ อติสารนฺติ อติกฺกมํฯ กูฎนฺติ ปาสํฯ ปจฺฉาสนฺติ ปจฺฉา เตสํฯ ฉฎฺฐํฯ

๗. อฑฺฑกรณสุตฺตวณฺณนา

๑๑๘. สตฺตเม กามเหตูติ กามมูลกํฯ กามนิทานนฺติ กามปจฺจยาฯ กามาธิกรณนฺติ กามการณาฯ สพฺพานิ เหตานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนวฯ ภทฺรมุโขติ สุนฺทรมุโขฯ เอกทิวสํ กิร ราชา อฑฺฑกรเณ นิสีทิฯ ตตฺถ ปฐมตรํ ลญฺชํ คเหตฺวา นิสินฺนา อมจฺจา อสฺสามิเกปิ สามิเก กริํสุฯ ราชา ตํ ญตฺวา – ‘‘มยฺหํ ตาว ปถวิสฺสรสฺส สมฺมุขาเปเต เอวํ กโรนฺติ, ปรมฺมุขา กิํ นาม น กริสฺสนฺติ? ปญฺญายิสฺสติ ทานิ วิฎฎูโภ เสนาปติ สเกน รเชฺชน, กิํ มยฺหํ เอวรูเปหิ ลญฺชขาทเกหิ มุสาวาทีหิ สทฺธิํ เอกฎฺฐาเน นิสชฺชายา’’ติ จิเนฺตสิฯ ตสฺมา เอวมาหฯ ขิปฺปํว โอฑฺฑิตนฺติ กุมินํ วิย โอฑฺฑิตํฯ ยถา มจฺฉา โอฑฺฑิตํ กุมินํ ปวิสนฺตา น ชานนฺติ, เอวํ สตฺตา กิเลสกาเมน วตฺถุกามํ วีติกฺกมนฺตา น ชานนฺตีติ อโตฺถฯ สตฺตมํฯ

๘. มลฺลิกาสุตฺตวณฺณนา

๑๑๙. อฎฺฐเม อตฺถิ นุ โข เต มลฺลิเกติ กสฺมา ปุจฺฉติ? อยํ กิร มลฺลิกา ทุคฺคตมาลาการสฺส ธีตา, เอกทิวสํ อาปณโต ปูวํ คเหตฺวา ‘‘มาลารามํ คนฺตฺวาว ขาทิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺตี ปฎิปเถ ภิกฺขุสงฺฆปริวารํ ภควนฺตํ ภิกฺขาจารํ ปวิสนฺตํ ทิสฺวา ปสนฺนจิตฺตา ตํ ภควโต อทาสิฯ สตฺถา นิสีทนาการํ ทเสฺสสิฯ อานนฺทเตฺถโร จีวรํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิฯ ภควา ตตฺถ นิสีทิตฺวา ตํ ปูวํ ปริภุญฺชิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา สิตํ ปาตฺวากาสิฯ เถโร ‘‘อิมิสฺสา, ภเนฺต, โก วิปาโก ภวิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิฯ อานนฺท, อเชฺชสา ตถาคตสฺส ปฐมโภชนํ อทาสิ, อเชฺชว โกสลรโญฺญ อคฺคมเหสี ภวิสฺสตีติฯ ตํทิวสเมว จ ราชา กาสิคาเม ภาคิเนเยฺยน ยุเทฺธน ปราชิโต ปลายิตฺวา นครํ อาคจฺฉโนฺต มาลารามํ ปวิสิตฺวา พลกายสฺส อาคมนํ อาคเมสิฯ ตสฺส สา วตฺตํ อกาสิฯ โส ตาย วเตฺต ปสีทิตฺวา ตํ อเนฺตปูรํ อติหาราเปตฺวา ตํ อคฺคมเหสิฎฺฐาเน ฐเปสิฯ

อเถกทิวสํ จิเนฺตสิ – ‘‘มยา อิมิสฺสา ทุคฺคตกุลสฺส ธีตุยา มหนฺตํ อิสฺสริยํ ทินฺนํ, ยํนูนาหํ อิมํ ปุเจฺฉยฺยํ ‘โก เต ปิโย’ติ? สา ‘ตฺวํ เม, มหาราช, ปิโย’ติ วตฺวา ปุน มํ ปุจฺฉิสฺสติฯ อถสฺสาหํ ‘มยฺหมฺปิ ตฺวํเยว ปิยา’ติ วกฺขามี’’ติฯ อิติ โส อญฺญมญฺญํ วิสฺสาสชนนตฺถํ สโมฺมทนียํ กถํ กเถโนฺต ปุจฺฉติฯ สา ปน เทวี ปณฺฑิตา พุทฺธุปฎฺฐายิกา ธมฺมุปฎฺฐายิกา สงฺฆุปฎฺฐายิกา มหาปญฺญา , ตสฺมา เอวํ จิเนฺตสิ – ‘‘นายํ ปโญฺห รโญฺญ มุขํ โอโลเกตฺวา กเถตโพฺพ’’ติฯ สา สรเสเนว กเถตฺวา ราชานํ ปุจฺฉิฯ ราชา ตาย สรเสน กถิตตฺตา นิวตฺติตุํ อลภโนฺต สยมฺปิ สรเสเนว กเถตฺวา ‘‘สการณํ อิทํ, ตถาคตสฺส นํ อาโรเจสฺสามี’’ติ คนฺตฺวา ภควโต อาโรเจสิฯ เนวชฺฌคาติ นาธิคจฺฉติฯ เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสนฺติ ยถา เอกสฺส อตฺตา ปิโย, เอวํ ปเรสํ ปุถุสตฺตานมฺปิ อตฺตา ปิโยติ อโตฺถฯ อฎฺฐมํฯ

๙. ยญฺญสุตฺตวณฺณนา

๑๒๐. นวเม ถูณูปนีตานีติ ถูณํ อุปนีตานิ, ถูณาย พทฺธานิ โหนฺติฯ ปริกมฺมานิ กโรนฺตีติ เอตฺตาวตา เตหิ ภิกฺขูหิ รโญฺญ อารทฺธยโญฺญ ตถาคตสฺส อาโรจิโตฯ กสฺมา ปน รญฺญา อยํ ยโญฺญ อารโทฺธ? ทุสฺสุปินปฎิฆาตายฯ เอกทิวสํ กิร ราชา สพฺพาลงฺการปฺปฎิมณฺฑิโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ อนุสญฺจรโนฺต วาตปานํ วิวริตฺวา โอโลกยมานํ เอกํ อิตฺถิํ ทิสฺวา ตสฺสา ปฎิพทฺธจิโตฺต ตโตว ปฎินิวตฺติตฺวา อเนฺตปุรํ ปวิสิตฺวา เอกสฺส ปุริสสฺส ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘คจฺฉ ตสฺสา สสฺสามิกภาวํ วา อสฺสามิกภาวํ วา ชานาหี’’ติ เปเสสิฯ โส คนฺตฺวา ปุจฺฉิฯ สา ‘‘เอโส เม สามิโก อาปเณ นิสิโนฺน’’ติ ทเสฺสสิฯ ราชปุริโส รโญฺญ ตมตฺถํ อาจิกฺขิฯ ราชา ตํ ปุริสํ ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘มํ อุปฎฺฐหา’’ติ อาหฯ ‘‘นาหํ, เทว, อุปฎฺฐหิตุํ ชานามี’’ติ จ วุเตฺต ‘‘อุปฎฺฐานํ นาม น อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตพฺพ’’นฺติ พลกฺกาเรน อาวุธผลกํ คาหาเปตฺวา อุปฎฺฐากํ อกาสิฯ อุปฎฺฐหิตฺวา เคหํ คตมตฺตเมว จ นํ ปุน ปโกฺกสาเปตฺวา ‘‘อุปฎฺฐาเกน นาม รโญฺญ วจนํ กตฺตพฺพํ, คจฺฉ อิโต โยชนมเตฺต อมฺหากํ สีสโธวนโปกฺขรณี อตฺถิ, ตโต อรุณมตฺติกญฺจ โลหิตุปฺปลมาลญฺจ คณฺหิตฺวา เอหิฯ สเจ อเชฺชว นาคจฺฉสิ, ราชทณฺฑํ กริสฺสามี’’ติ วตฺวา เปเสสิฯ โส ราชภเยน นิกฺขมิตฺวา คโตฯ

ราชาปิ ตสฺมิํ คเต โทวาริกํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘อชฺช สายเนฺหเยว ทฺวารํ ปิทหิตฺวา ‘อหํ ราชทูโต’ติ วา ‘อุปราชทูโต’ติ วา ภณนฺตานมฺปิ มา วิวรี’’ติ อาหฯ โส ปุริโส มตฺติกญฺจ อุปฺปลานิ จ คเหตฺวา ทฺวาเร ปิหิตมเตฺต อาคนฺตฺวา พหุํ วทโนฺตปิ ทฺวารํ อลภิตฺวา ปริสฺสยภเยน เชตวนํ คโตฯ ราชาปิ ราคปริฬาเหน อภิภูโต กาเล นิสีทติ, กาเล ติฎฺฐติ, กาเล นิปชฺชติ, สนฺนิฎฺฐานํ อลภโนฺต ยตฺถ กตฺถจิ นิสินฺนโกว มกฺกฎนิทฺทาย นิทฺทายติฯ

ปุเพฺพ จ ตสฺมิํเยว นคเร จตฺตาโร เสฎฺฐิปุตฺตา ปรทาริกกมฺมํ กตฺวา นโนฺทปนนฺทาย นาม โลหกุมฺภิยา นิพฺพตฺติํสุฯ เต เผณุเทฺทหกํ ปจฺจมานา ติํสวสฺสสหสฺสานิ เหฎฺฐา คจฺฉนฺตา กุมฺภิยา ตลํ ปาปุณนฺติ, ติํสวสฺสสหสฺสานิ อุปริ คจฺฉนฺตา มตฺถกํ ปาปุณนฺติฯ เต ตํ ทิวสํ อาโลกํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน ทุกฺกฎภเยน เอเกกํ คาถํ วตฺตุกามา วตฺตุํ อสโกฺกนฺตา เอเกกํ อกฺขรเมว อาหํสุฯ เอโก ส-การํ, เอโก โส-การํ, เอโก น-การํ, เอโก ทุ-การํ อาหฯ ราชา เตสํ เนรยิกสตฺตานํ สทฺทํ สุตกาลโต ปฎฺฐาย สุขํ อวินฺทมาโนว ตํรตฺตาวเสสํ วีตินาเมสิฯ

อรุเณ อุฎฺฐิเต ปุโรหิโต อาคนฺตฺวา ตํ สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิฯ โส ‘‘กุโต เม, อาจริย, สุข’’นฺติ ? วตฺวา, ‘‘สุปิเน เอวรูเป สเทฺท อโสฺสสิ’’นฺติ อาจิกฺขิฯ พฺราหฺมโณ – ‘‘อิมสฺส รโญฺญ อิมินา สุปิเนน วุฑฺฒิ วา หานิ วา นตฺถิ, อปิจ โข ปน ยํ อิมสฺส เคเห อตฺถิ, ตํ สมณสฺส โคตมสฺส โหติ, โคตมสาวกานํ โหติ, พฺราหฺมณา กิญฺจิ น ลภนฺติ, พฺราหฺมณานํ ภิกฺขํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ, ‘‘ภาริโย อยํ, มหาราช, สุปิโน ตีสุ ชานีสุ เอกา ปญฺญายติ, รชฺชนฺตราโย วา ภวิสฺสติ ชีวิตนฺตราโย วา, เทโว วา น วสฺสิสฺสตี’’ติ อาหฯ กถํ โสตฺถิ ภเวยฺย อาจริยาติ? ‘‘มเนฺตตฺวา ญาตุํ สกฺกา, มหาราชาติฯ คจฺฉถ อาจริเยหิ สทฺธิํ มเนฺตตฺวา อมฺหากํ โสตฺถิํ กโรถา’’ติฯ

โส สิวิกสาลายํ พฺราหฺมเณ สนฺนิปาเตตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา, ‘‘วิสุํ วิสุํ คนฺตฺวา เอวํ วทถา’’ติ ตโย วเคฺค อกาสิ ฯ พฺราหฺมณา ปวิสิตฺวา ราชานํ สุขเสยฺยํ ปุจฺฉิํสุฯ ราชา ปุโรหิตสฺส กถิตนิยาเมเนว กเถตฺวา ‘‘กถํ โสตฺถิ ภเวยฺยา’’ติ ปุจฺฉิฯ มหาพฺราหฺมณา – ‘‘สพฺพปญฺจสตํ ยญฺญํ ยชิตฺวา เอตสฺส กมฺมสฺส โสตฺถิ ภเวยฺย, เอวํ, มหาราช, อาจริยา กเถนฺตี’’ติ อาหํสุฯ ราชา เตสํ สุตฺวา อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฎิโกฺกสิตฺวา ตุณฺหี อโหสิฯ อถ ทุติยวคฺคพฺราหฺมณาปิ อาคนฺตฺวา ตเตฺถว กเถสุํฯ ตถา ตติยวคฺคพฺราหฺมณาปิฯ อถ ราชา ‘‘ยญฺญํ กโรนฺตู’’ติ อาณาเปสิฯ ตโต ปฎฺฐาย พฺราหฺมณา อุสภาทโย ปาเณ อาหราเปสุํฯ นคเร มหาสโทฺท อุทปาทิ ฯ ตํ ปวตฺติํ ญตฺวา มลฺลิกา ราชานํ ตถาคตสฺส สนฺติกํ เปเสสิฯ โส คนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิฯ อถ นํ ภควา – ‘‘หนฺท กุโต นุ ตฺวํ, มหาราช, อาคจฺฉสิ ทิวาทิวสฺสา’’ติ อาหฯ ราชา – ‘‘อชฺช เม, ภเนฺต, สุปินเก จตฺตาโร สทฺทา สุตา, โสหํ พฺราหฺมเณ ปุจฺฉิํฯ พฺราหฺมณา ‘ภาริโย, มหาราช, สุปิโน, สพฺพปญฺจสตํ ยญฺญํ ยชิตฺวา ปฎิกมฺมํ กโรมาติ อารทฺธา’’’ติ อาหฯ กินฺติ เต, มหาราช, สทฺทา สุตาติฯ โส ยถาสุตํ อาโรเจสิฯ อถ นํ ภควา อาห – ปุเพฺพ, มหาราช, อิมสฺมิํเยว นคเร จตฺตาโร เสฎฺฐิปุตฺตา ปรทาริกา หุตฺวา นโนฺทปนนฺทาย โลหกุมฺภิยา นิพฺพตฺตา สฎฺฐิวสฺสสหสฺสมตฺถเก อุคฺคจฺฉิํสุฯ

ตตฺถ เอโก –


‘‘สฎฺฐิวสฺสสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ สพฺพโส;

นิรเย ปจฺจมานานํ, กทา อโนฺต ภวิสฺสตี’’ติฯ(เป. ว. ๘๐๒; ชา. ๑.๔.๕๔) –


อิมํ คาถํ วตฺถุกาโม อโหสิฯ ทุติโย –


‘‘โสหํ นูน อิโต คนฺตฺวา, โยนิํ ลทฺธาน มานุสิํ;

วทญฺญู สีลสมฺปโนฺน, กาหามิ กุสลํ พหุ’’นฺติฯ (เป. ว. ๘๐๕; ชา. ๑.๔.๕๖) –


อิมํ คาถํ วตฺถุกาโม อโหสิฯ ตติโย –


‘‘นตฺถิ อโนฺต กุโต อโนฺต, น อโนฺต ปฎิทิสฺสติ;

ตทา หิ ปกตํ ปาปํ, มม ตุยฺหญฺจ มาริสา’’ติฯ (เป. ว. ๘๐๓; ชา. ๑.๔.๕๕) –


อิมํ คาถํ วตฺถุกาโม อโหสิฯ จตุโตฺถ –


‘‘ทุชฺชีวิตมชีวิมฺหา, เย สเนฺต น ททมฺหเส;

วิชฺชมาเนสุ โภเคสุ, ทีปํ นากมฺห อตฺตโน’’ติฯ (เป. ว. ๘๐๔; ชา. ๑.๔.๕๓) –


อิมํ ฯ เต อิมา คาถา วตฺตุํ อสโกฺกนฺตา เอเกกํ อกฺขรํ วตฺวา ตเตฺถว นิมุคฺคาฯ อิติ, มหาราช, เต เนรยิกสตฺตา ยถากเมฺมน วิรวิํสุฯ ตสฺส สทฺทสฺส สุตปจฺจยา ตุยฺหํ หานิ วา วุฑฺฒิ วา นตฺถิฯ เอตฺตกานํ ปน ปสูนํ ฆาตนกมฺมํ นาม ภาริยนฺติ นิรยภเยน ตเชฺชตฺวา ธมฺมกถํ กเถสิฯ ราชา ทสพเล ปสีทิตฺวา, ‘‘มุญฺจามิ, เนสํ ชีวิตํ ททามิ, หริตานิ เจว ติณานิ ขาทนฺตุ, สีตลานิ จ ปานียานิ ปิวนฺตุ, สีโต จ เนสํ วาโต อุปวายตู’’ติ วตฺวา, ‘‘คจฺฉถ หาเรถา’’ติ มนุเสฺส อาณาเปสิฯ เต คนฺตฺวา พฺราหฺมเณ ปลาเปตฺวา ตํ ปาณสงฺฆํ พนฺธนโต โมเจตฺวา นคเร ธมฺมเภริํ จราเปสุํฯ

อถ ราชา ทสพลสฺส สนฺติเก นิสิโนฺน อาห – ‘‘ภเนฺต, เอกรตฺติ นาม ติยามา โหติ, มยฺหํ ปน อชฺช เทฺว รตฺติโย เอกโต ฆฎิตา วิย อเหสุ’’นฺติฯ โสปิ ปุริโส ตเตฺถว นิสิโนฺน อาห – ‘‘ภเนฺต, โยชนํ นาม จตุคาวุตํ โหติ, มยฺหํ ปน อชฺช เทฺว โยชนานิ เอกโต กตานิ วิย อเหสุ’’นฺติฯ อถ ภควา – ‘‘ชาครสฺส ตาว รตฺติยา ทีฆภาโว ปากโฎ, สนฺตสฺส โยชนสฺส ทีฆภาโว ปากโฎ, วฎฺฎปติตสฺส ปน พาลปุถุชฺชนสฺส อนมตคฺคสํสารวฎฺฎํ เอกนฺตทีฆเมวา’’ติ ราชานญฺจ ตญฺจ ปุริสํ เนรยิกสเตฺต จ อารพฺภ ธมฺมปเท อิมํ คาถํ อภาสิ –


‘‘ทีฆา ชาครโต รตฺติ, ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ;

ทีโฆ พาลานํ สํสาโร, สทฺธมฺมํ อวิชานต’’นฺติฯ (ธ. ป. ๖๐);


คาถาปริโยสาเน โส อิตฺถิสามิโก ปุริโส โสตาปตฺติผเล ปติฎฺฐหิฯ เอตมตฺถํ วิทิตฺวาติ เอตํ การณํ ชานิตฺวาฯ

อสฺสเมธนฺติอาทีสุ – โปราณราชกาเล กิร สสฺสเมธํ ปุริสเมธํ สมฺมาปาสํ วาจาเปยฺยนฺติ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อเหสุํ, เยหิ ราชาโน โลกํ สงฺคณฺหิํสุฯ ตตฺถ นิปฺผนฺนสสฺสโต ทสมภาคคฺคหณํ สสฺสเมธํ นาม, สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อโตฺถฯ มหาโยธานํ ฉมาสิกํ ภตฺต-เวตนานุปฺปทานํ ปุริสเมธํ นาม, ปุริสสงฺคณฺหเน เมธาวิตาติ อโตฺถฯ ทลิทฺทมนุสฺสานํ หตฺถโต เลขํ คเหตฺวา ตีณิ วสฺสานิ วินาว วฑฺฒิยา สหสฺสทฺวิสหสฺสมตฺตธนานุปฺปทานํ สมฺมาปาสํ นามฯ ตญฺหิ สมฺมา มนุเสฺส ปาเสติ, หทเย พนฺธิตฺวา วิย ฐเปติ, ตสฺมา สมฺมาปาสนฺติ วุจฺจติฯ ‘‘ตาต มาตุลา’’ติอาทินา นเยน สณฺหวาจาภณนํ วาจาเปยฺยํ นาม, ปิยวาจาติ อโตฺถฯ เอวํ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคหิตํ รฎฺฐํ อิทฺธเญฺจว โหติ ผีตญฺจ ปหูตอนฺนปานํ เขมํ นิรพฺพุทํฯ มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุเตฺต นเจฺจนฺตา อปารุตฆรทฺวารา วิหรนฺติฯ อิทํ ฆรทฺวาเรสุ อคฺคฬานํ อภาวโต นิรคฺคฬนฺติ วุจฺจติฯ อยํ โปราณิกา ปเวณีฯ

อปรภาเค ปน โอกฺกากราชกาเล พฺราหฺมณา อิมานิ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อิมญฺจ รฎฺฐสมฺปตฺติํ ปริวเตฺตตฺวา อุทฺธํมูลกํ กตฺวา อสฺสเมธํ ปุริสเมธนฺติ อาทิเก ปญฺจ ยเญฺญ นาม อกํสุฯ เตสุ อสฺสเมตฺถ เมธนฺติ วธนฺตีติ อสฺสเมโธฯ ทฺวีหิ ปริยเญฺญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส เอกสฺมิํ มชฺฌิมทิวเสเยว สตฺตนวุติปญฺจปสุสตฆาตภิํสนสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญเสฺสตํ อธิวจนํฯ ปุริสเมตฺถ เมธนฺตีติ ปุริสเมโธฯ จตูหิ ปริยเญฺญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธิํ ภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญเสฺสตํ อธิวจนํฯ สมฺมเมตฺถ ปาเสนฺตีติ สมฺมาปาโสฯ ทิวเส ทิวเส สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทิํ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตินทิยา นิมุโคฺคกาสโต ปภุติ ปฎิโลมํ คจฺฉเนฺตน ยชิตพฺพสฺส สตฺรยาคเสฺสตํ อธิวจนํฯ วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปโยฺยฯ เอเกน ปริยเญฺญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพลุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญเสฺสตํ อธิวจนํฯ นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬฯ นวหิ ปริยเญฺญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธิํ ภูมิยา จ ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปเสฺสเวตํ อธิวจนํฯ มหารมฺภาติ มหากิจฺจา มหากรณียาฯ สมฺมคฺคตาติ สมฺมา ปฎิปนฺนา พุทฺธาทโยฯ นิรารมฺภาติ อปฺปตฺถา อปฺปกิจฺจาฯ ยชนฺติ อนุกุลนฺติ อนุกุเลสุ ยชนฺติ, ยํ นิจฺจภตฺตาทิ ปุพฺพปุริเสหิ ปฎฺฐปิตํ, ตํ อปราปรํ อนุปจฺฉินฺนตฺตา มนุสฺสา ททนฺตีติ อโตฺถฯ นวมํฯ

๑๐. พนฺธนสุตฺตวณฺณนา

๑๒๑. ทสเม อิธ, ภเนฺต, รญฺญาติ อิทํ เต ภิกฺขู เตสุ มนุเสฺสสุ อานนฺทเตฺถรสฺส สุกตการณํ อาโรเจนฺตา อาโรเจสุํฯ รโญฺญ กิร สเกฺกน กุสราชสฺส ทิโนฺน อฎฺฐวโงฺก มณิ ปเวณิยา อาคโตฯ ราชา อลงฺกรณกาเล ตํ มณิํ อาหรถาติ อาหฯ มนุสฺสา ‘‘ฐปิตฎฺฐาเน น ปสฺสามา’’ติ อาโรเจสุํฯ ราชา อโนฺตฆรจาริโน ‘‘มณิํ ปริเยสิตฺวา เทถา’’ติ พนฺธาเปสิฯ อานนฺทเตฺถโร เต ทิสฺวา มณิปฎิสามกานํ เอกํ อุปายํ อาจิกฺขิ ฯ เต รโญฺญ อาโรเจสุํฯ ราชา ‘‘ปณฺฑิโต เถโร, เถรสฺส วจนํ กโรถา’’ติฯ ปฎิสามกมนุสฺสา ราชงฺคเณ อุทกจาฎิํ ฐเปตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา เต มนุเสฺส อาหํสุ – ‘‘สาฎกํ ปารุปิตฺวา เอตฺถ คนฺตฺวา หตฺถํ โอตาเรถา’’ติฯ มณิโจโร จิเนฺตสิ – ‘‘ราชภณฺฑํ วิสฺสเชฺชตุํ วา วลเญฺชตุํ วา น สกฺกา’’ติฯ โส เคหํ คนฺตฺวา มณิํ อุปกจฺฉเก ฐเปตฺวา สาฎกํ ปารุปิตฺวา อาคมฺม อุทกจาฎิยํ ปกฺขิปิตฺวา ปกฺกามิฯ มหาชเน ปฎิกฺกเนฺต ราชมนุสฺสา จาฎิยํ หตฺถํ โอตาเรตฺวา มณิํ ทิสฺวา อาหริตฺวา รโญฺญ อทํสุฯ ‘‘อานนฺทเตฺถเรน กิร ทสฺสิตนเยน มณิ ทิโฎฺฐ’’ติ มหาชโน โกลาหลํ อกาสิฯ เต ภิกฺขู ตํ การณํ ตถาคตสฺส อาโรเจนฺตา อิมํ ปวตฺติํ อาโรเจสุํฯ สตฺถา – ‘‘อนจฺฉริยํ, ภิกฺขเว, ยํ อานโนฺท มนุสฺสานํ หตฺถารุฬฺหมณิํ อาหราเปยฺย , ยตฺถ ปุเพฺพ ปณฺฑิตา อตฺตโน ญาเณ ฐตฺวา อเหตุกปฎิสนฺธิยํ นิพฺพตฺตานํ ติรจฺฉานคตานมฺปิ หตฺถารุฬฺหํ ภณฺฑํ อาหราเปตฺวา รโญฺญ อทํสู’’ติ วตฺวา –


‘‘อุกฺกเฎฺฐ สูรมิจฺฉนฺติ, มนฺตีสุ อกุตูหลํ;

ปิยญฺจ อนฺนปานมฺหิ, อเตฺถ ชาเต จ ปณฺฑิต’’นฺติฯ (ชา. ๑.๑.๙๒) –


มหาสารชาตกํ กเถสิฯ

น ตํ ทฬฺหนฺติ ตํ พนฺธนํ ถิรนฺติ น กเถนฺติฯ ยทายสนฺติ ยํ อายสา กตํฯ สารตฺตรตฺตาติ สุฎฺฐุ รตฺตรตฺตา, สารเตฺตน วา รตฺตา สารตฺตรตฺตา, สารํ อิทนฺติ มญฺญนาย รตฺตาติ อโตฺถฯ อเปกฺขาติ อาลโย นิกนฺติฯ อาหูติ กเถนฺติฯ โอหารินนฺติ จตูสุ อปาเยสุ อากฑฺฒนกํฯ สิถิลนฺติ น อายสาทิพนฺธนํ วิย อิริยาปถํ นิวาเรตฺวา ฐิตํฯ เตน หิ พนฺธเนน พทฺธา ปรเทสมฺปิ คจฺฉนฺติเยวฯ ทุปฺปมุญฺจนฺติ อญฺญตฺร โลกุตฺตรญาเณน มุญฺจิตุํ อสกฺกุเณยฺยนฺติฯ ทสมํฯ

ปฐโม วโคฺคฯ

๒. ทุติยวโคฺค

๑. สตฺตชฎิลสุตฺตวณฺณนา

๑๒๒. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเทติ ปุพฺพารามสงฺขาเต วิหาเร มิคารมาตุยา ปาสาเทฯ ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – อตีเต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก เอกา อุปาสิกา ปทุมุตฺตรํ ภควนฺตํ นิมเนฺตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตสหสฺสทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา – ‘‘อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส อคฺคุปฎฺฐายิกา โหมี’’ติ ปตฺถนํ อกาสิฯ สา กปฺปสตสหสฺสํ เทเวสุ จ มนุเสฺสสุ จ สํสริตฺวา อมฺหากํ ภควโต กาเล ภทฺทิยนคเร เมณฺฑกปุตฺตสฺส ธนญฺจยเสฎฺฐิโน เคเห สุมนเทวิยา กุจฺฉิสฺมิํ ปฎิสนฺธิํ คณฺหิ ฯ ชาตกาเล จสฺสา วิสาขาติ นามํ อกํสุฯ สา ยทา ภควา ภทฺทิยนครํ อคมาสิ, ตทา ปญฺจหิ ทาริกาสเตหิ สทฺธิํ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ คตา ปฐมทสฺสนมฺหิเยว โสตาปนฺนา อโหสิฯ อปรภาเค สาวตฺถิยํ มิคารเสฎฺฐิปุตฺตสฺส ปุณฺณวฑฺฒนกุมารสฺส เคหํ คตาฯ ตตฺถ นํ มิคารเสฎฺฐิ มาติฎฺฐาเน ฐเปสิ, ตสฺมา มิคารมาตาติ วุจฺจติฯ ตาย การิเต ปาสาเทฯ

พหิ ทฺวารโกฎฺฐเกติ ปาสาททฺวารโกฎฺฐกสฺส พหิ, น วิหารทฺวารโกฎฺฐกสฺสฯ โส กิร ปาสาโท โลหปาสาโท วิย สมนฺตา จตุทฺวารโกฎฺฐกยุเตฺตน ปากาเรน ปริกฺขิโตฺตฯ เตสุ ปาจีนทฺวารโกฎฺฐกสฺส พหิ ปาสาทจฺฉายายํ ปาจีนโลกธาตุํ โอโลเกโนฺต ปญฺญเตฺต วรพุทฺธาสเน นิสิโนฺน โหติฯ

ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมาติ ปรูฬฺหกจฺฉา ปรูฬฺหนขา ปรูฬฺหโลมา, กจฺฉาทีสุ ทีฆโลมา ทีฆนขา จาติ อโตฺถฯ ขาริวิวิธนฺติ วิวิธขาริํ นานปฺปการกํ ปพฺพชิตปริกฺขารภณฺฑกํฯ อวิทูเร อติกฺกมนฺตีติ อวิทูรมเคฺคน นครํ ปวิสนฺติฯ ราชาหํ , ภเนฺตติ อหํ, ภเนฺต, ราชา ปเสนทิ โกสโล, มยฺหํ นามํ ตุเมฺห ชานาถาติฯ กสฺมา ปน ราชา โลเก อคฺคปุคฺคลสฺส สนฺติเก นิสิโนฺน เอวรูปานํ นคฺคโภคฺคนิสฺสิริกานํ อญฺชลิํ ปคฺคณฺหาตีติฯ สงฺคณฺหนตฺถายฯ เอวํ หิสฺส อโหสิ – ‘‘สจาหํ เอตฺตกมฺปิ เอเตสํ น กริสฺสามิ , ‘มยํ ปุตฺตทารํ ปหาย เอตสฺสตฺถาย ทุโพฺภชนทุกฺขเสยฺยาทีนิ อนุโภม, อยํ อมฺหากํ อญฺชลิมตฺตมฺปิ น กโรตี’ติ อตฺตนา ทิฎฺฐํ สุตํ ปฎิจฺฉาเทตฺวา น กเถยฺยุํฯ เอวํ กเต ปน อนิคูหิตฺวา กเถสฺสนฺตี’’ติฯ ตสฺมา เอวมกาสิฯ อปิจ สตฺถุ อชฺฌาสยชานนตฺถํ เอวมกาสิฯ

กาสิกจนฺทนนฺติ สณฺหจนฺทนํฯ มาลาคนฺธวิเลปนนฺติ วณฺณคนฺธตฺถาย มาลํ, สุคนฺธภาวตฺถาย คนฺธํ, วณฺณคนฺธตฺถาย วิเลปนญฺจ ธาเรเนฺตนฯ

สํวาเสนาติ สหวาเสนฯ สีลํ เวทิตพฺพนฺติ อยํ สุสีโล วา ทุสฺสีโล วาติ สํวสเนฺตน อุปสงฺกมเนฺตน ชานิตโพฺพฯ ตญฺจ โข ทีเฆน อทฺธุนา น อิตฺตรนฺติ ตญฺจ สีลํ ทีเฆน กาเลน เวทิตพฺพํ, น อิตฺตเรนฯ ทฺวีหตีหญฺหิ สํยตากาโร จ สํวุตินฺทฺริยากาโร จ น สกฺกา ทเสฺสตุํฯ มนสิกโรตาติ สีลมสฺส ปริคฺคเหสฺสามีติ มนสิกโรเนฺตน ปจฺจเวกฺขเนฺตเนว สกฺกา ชานิตุํ, น อิตเรนฯ ปญฺญวตาติ ตมฺปิ สปฺปเญฺญเนว ปณฺฑิเตนฯ พาโล หิ มนสิกโรโนฺตปิ ชานิตุํ น สโกฺกติฯ

สํโวหาเรนาติ กถเนนฯ


‘‘โย หิ โกจิ มนุเสฺสสุ, โวหารํ อุปชีวติ;

เอวํ วาเสฎฺฐ ชานาหิ, วาณิโช โส น พฺราหฺมโณ’’ติฯ (ม. นิ. ๒.๔๕๗) –


เอตฺถ หิ พฺยวหาโร โวหาโร นามฯ ‘‘จตฺตาโร อริยโวหารา จตฺตาโร อนริยโวหารา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๓) เอตฺถ เจตนาฯ ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ (ธ. ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕) เอตฺถ ปญฺญตฺติฯ ‘‘โวหารมเตฺตน โส โวหเรยฺยา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๕) เอตฺถ กถา โวหาโรฯ อิธาปิ เอโสว อธิเปฺปโตฯ เอกจฺจสฺส หิ สมฺมุขา กถา ปรมฺมุขาย กถาย น สเมติ, ปรมฺมุขา กถา จ สมฺมุขาย กถาย, ตถา ปุริมกถา จ ปจฺฉิมกถาย, ปจฺฉิมกถา จ ปุริมกถายฯ โส กเถเนฺตเนว สกฺกา ชานิตุํ ‘‘อสุจิ เอโส ปุคฺคโล’’ติฯ สุจิสีลสฺส ปน ปุริมํ ปจฺฉิเมน, ปจฺฉิมญฺจ ปุริเมน สเมติ, สมฺมุขากถิตํ ปรมฺมุขากถิเตน, ปรมฺมุขากถิตญฺจ สมฺมุขากถิเตน, ตสฺมา กเถเนฺตน สกฺกา สุจิภาโว ชานิตุนฺติ ปกาเสโนฺต เอวมาหฯ

ถาโมติ ญาณถาโมฯ ยสฺส หิ ญาณถาโม นตฺถิ, โส อุปฺปเนฺนสุ อุปทฺทเวสุ คเหตพฺพคฺคหณํ กตพฺพกิจฺจํ อปสฺสโนฺต อทฺวารฆรํ ปวิโฎฺฐ วิย จรติฯ เตนาห อาปทาสุ โข, มหาราช, ถาโม เวทิตโพฺพติฯ สากจฺฉายาติ สํกถายฯ ทุปฺปญฺญสฺส หิ กถา อุทเก เคณฺฑุ วิย อุปฺปลวติ, ปญฺญวโต กเถนฺตสฺส ปฎิภานํ อนนฺตรํ โหติฯ อุทกวิปฺผนฺทิเตเนว หิ มโจฺฉ ขุทฺทโก วา มหโนฺต วาติ ญายติฯ โอจรกาติ เหฎฺฐาจรกาฯ จรา หิ ปพฺพตมตฺถเกน จรนฺตาปิ เหฎฺฐา – จรกาว โหนฺติฯ โอจริตฺวาติ อวจริตฺวา วีมํสิตฺวา, ตํ ตํ ปวตฺติํ ญตฺวาติ อโตฺถฯ รโชชลฺลนฺติ รชญฺจ ชลฺลญฺจฯ วณฺณรูเปนาติ วณฺณสณฺฐาเนนฯ อิตฺตรทสฺสเนนาติ ลหุกทสฺสเนนฯ วิยญฺชเนนาติ ปริกฺขารภณฺฑเกนฯ ปติรูปโก มตฺติกากุณฺฑโลวาติ สุวณฺณกุณฺฑลปติรูปโก มตฺติกากุณฺฑโลวฯ โลหฑฺฒมาโสติ โลหฑฺฒมาสโกฯ ปฐมํฯ

๒. ปญฺจราชสุตฺตวณฺณนา

๑๒๓. ทุติเย รูปาติ นีลปีตาทิเภทํ รูปารมฺมณํฯ กามานํ อคฺคนฺติ เอตํ กามานํ อุตฺตมํ เสฎฺฐนฺติ รูปครุโก อาหฯ เสเสสุปิ เอเสว นโยฯ ยโตติ ยทาฯ มนาปปริยนฺตนฺติ มนาปนิปฺผตฺติกํ มนาปโกฎิกํฯ ตตฺถ เทฺว มนาปานิ ปุคฺคลมนาปํ สมฺมุติมนาปญฺจฯ ปุคฺคลมนาปํ นาม ยํ เอกสฺส ปุคฺคลสฺส อิฎฺฐํ กนฺตํ โหติ, ตเทว อญฺญสฺส อนิฎฺฐํ อกนฺตํฯ ปจฺจนฺตวาสีนญฺหิ คณฺฑุปฺปาทาปิ อิฎฺฐา โหนฺติ กนฺตา มนาปา, มชฺฌิมเทสวาสีนํ อติเชคุจฺฉาฯ เตสญฺจ โมรมํสาทีนิ อิฎฺฐานิ โหนฺติ, อิตเรสํ ตานิ อติเชคุจฺฉานิฯ อิทํ ปุคฺคลมนาปํฯ อิตรํ สมฺมุติมนาปํฯ

อิฎฺฐานิฎฺฐารมฺมณํ นาม โลเก ปฎิวิภตฺตํ นตฺถิ, วิภชิตฺวา ปน ทเสฺสตพฺพํฯ วิภชเนฺตน จ น อติอิสฺสรานํ มหาสมฺมตมหาสุทสฺสนธมฺมาโสกาทีนํ วเสน วิภชิตพฺพํฯ เตสญฺหิ ทิปฺปกปฺปมฺปิ อารมฺมณํ อมนาปํ อุปฎฺฐาติฯ อติทุคฺคตานํ ทุลฺลภนฺนปานานํ วเสนปิ น วิภชิตพฺพํฯ เตสญฺหิ กณาชกภตฺตสิตฺถานิปิ ปูติมํสสฺส รโสปิ อติมธุโร อมตสทิโส โหติฯ มชฺฌิมานํ ปน คณกมหามตฺตเสฎฺฐิ กุฎุมฺพิกวาณิชาทีนํ กาเลน อิฎฺฐํ กาเลน อนิฎฺฐํ ลภมานานํ วเสน วิภชิตพฺพํฯ ตญฺจ ปเนตํ อารมฺมณํ ชวนํ ปริจฺฉินฺทิตุํ น สโกฺกติฯ ชวนญฺหิ อิเฎฺฐปิ รชฺชติ อนิเฎฺฐปิ, อิเฎฺฐปิ ทุสฺสติ อนิเฎฺฐปิฯ เอกนฺตโต ปน วิปากจิตฺตํ อิฎฺฐานิฎฺฐํ ปริจฺฉินฺทติฯ กิญฺจาปิ หิ มิจฺฉาทิฎฺฐิกา พุทฺธํ วา สงฺฆํ วา มหาเจติยาทีนิ วา อุฬารานิ อารมฺมณานิ ทิสฺวา อกฺขีนิ ปิทหนฺติ โทมนสฺสํ อาปชฺชนฺติ, ธมฺมสทฺทํ สุตฺวา กเณฺณ ถเกนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณโสตวิญฺญาณานิ ปน เตสํ กุสลวิปากาเนว โหนฺติฯ กิญฺจาปิ คูถสูกราทโย คูถคนฺธํ ฆายิตฺวา ขาทิตุํ ลภิสฺสามาติ โสมนสฺสชาตา โหนฺติ, คูถทสฺสเน ปน เนสํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ตสฺส คนฺธฆายเน ฆานวิญฺญาณํ, รสสายเน ชิวฺหาวิญฺญาณญฺจ อกุสลวิปากเมว โหติฯ ภควา ปน ปุคฺคลมนาปตํ สนฺธาย เต จ, มหาราช, รูปาติอาทิมาหฯ

จนฺทนงฺคลิโกติ อิทํ ตสฺส อุปาสกสฺส นามํฯ ปฎิภาติ มํ ภควาติ ภควา มยฺหํ เอกํ การณํ อุปฎฺฐาติ ปญฺญายติฯ ตสฺส เต ปญฺจ ราชาโน อามุตฺตมณิกุณฺฑเล สชฺชิตาย อาปานภูมิยา นิสินฺนวเสเนว มหตา ราชานุภาเวน ปรเมน อิสฺสริยวิภเวน อาคนฺตฺวาปิ ทสพลสฺส สนฺติเก ฐิตกาลโต ปฎฺฐาย ทิวา ปทีเป วิย อุทกาภิสิเตฺต องฺคาเร วิย สูริยุฎฺฐาเน ขโชฺชปนเก วิย จ หตปฺปเภ หตโสเภ ตํ ตถาคตญฺจ เตหิ สตคุเณน สหสฺสคุเณน วิโรจมานํ ทิสฺวา, ‘‘มหนฺตา วต โภ พุทฺธา นามา’’ติ ปฎิภานํ อุทปาทิฯ ตสฺมา เอวมาหฯ

โกกนทนฺติ ปทุมเสฺสเวตํ เววจนํฯ ปาโตติ กาลเสฺสวฯ สิยาติ ภเวยฺยฯ อวีตคนฺธนฺติ อวิคตคนฺธํฯ องฺคีรสนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺธํฯ ภควโต หิ องฺคโต รสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ตสฺมา องฺคีรโสติ วุจฺจติฯ ยถา โกกนทสงฺขาตํ ปทุมํ ปาโตว ผุลฺลํ อวีตคนฺธํ สิยา, เอวเมว ภควนฺตํ องฺคีรสํ ตปนฺตํ อาทิจฺจมิว อนฺตลิเกฺข วิโรจมานํ ปสฺสาติ อยเมตฺถ สเงฺขปโตฺถฯ ภควนฺตํ อจฺฉาเทสีติ ภควโต อทาสีติ อโตฺถฯ โลกโวหารโต ปเนตฺถ อีทิสํ วจนํ โหติฯ โส กิร อุปาสโก – ‘‘เอเต ตถาคตสฺส คุเณสุ ปสีทิตฺวา มยฺหํ ปญฺจ อุตฺตราสเงฺค เทนฺติ, อหมฺปิ เต ภควโตว ทสฺสามี’’ติ จิเนฺตตฺวา อทาสิฯ ทุติยํฯ

๓. โทณปากสุตฺตวณฺณนา

๑๒๔. ตติเย โทณปากกุรนฺติ โทณปากํ กุรํ, โทณสฺส ตณฺฑุลานํ ปกฺกภตฺตํ ตทูปิยญฺจ สูปพฺยญฺชนํ ภุญฺชตีติ อโตฺถฯ ภุตฺตาวีติ ปุเพฺพ ภตฺตสมฺมทํ วิโนเทตฺวา มุหุตฺตํ วิสฺสมิตฺวา พุทฺธุปฎฺฐานํ คจฺฉติ, ตํทิวสํ ปน ภุญฺชโนฺตว ทสพลํ สริตฺวา หเตฺถ โธวิตฺวา อคมาสิฯ มหสฺสาสีติ ตสฺส คจฺฉโต พลวา ภตฺตปรีฬาโห อุทปาทิ, ตสฺมา มหเนฺตหิ อสฺสาเสหิ อสฺสสติ, คตฺตโตปิสฺส เสทพินฺทูนิ มุจฺจนฺติ, ตเมนํ อุโภสุ ปเสฺสสุ ฐตฺวา ยมกตาลวเณฺฎหิ พีชนฺติ, พุทฺธคารเวน ปน นิปชฺชิตุํ น อุสฺสหตีติ อิทํ สนฺธาย ‘‘มหสฺสาสี’’ติ วุตฺตํฯ อิมํ คาถํ อภาสีติ, ราชา โภชเน อมตฺตญฺญุตาย กิลมติ, ผาสุ วิหารํ ทานิสฺส กริสฺสามีติ จิเนฺตตฺวา อภาสิฯ มนุชสฺสาติ สตฺตสฺสฯ กหาปณสตนฺติ ปาตราเส ปณฺณาสํ สายมาเส ปณฺณาสนฺติ เอวํ กหาปณสตํฯ ปริยาปุณิตฺวาติ รญฺญา สทฺธิํ โถกํ คนฺตฺวา ‘‘อิมํ มงฺคลอสิํ กสฺส ทมฺมิ, มหาราชา’’ติ? อสุกสฺส นาม เทหีติ โส ตํ อสิํ ทตฺวา ทสพลสฺส สนฺติกํ อาคมฺม วนฺทิตฺวา ฐิตโกว ‘‘คาถํ วทถ, โภ โคตมา’’ติ วตฺวา ภควตา วุตฺตํ ปริยาปุณิตฺวาติ อโตฺถฯ

ภตฺตาภิหาเร สุทํ ภาสตีติ กถํ ภาสติ? ภควตา อนุสิฎฺฐินิยาเมนฯ ภควา หิ นํ เอวํ อนุสาสิ – ‘‘มาณว, อิมํ คาถํ นโฎ วิย ปตฺตปตฺตฎฺฐาเน มา อวจ, รโญฺญ ภุญฺชนฎฺฐาเน ฐตฺวา ปฐมปิณฺฑาทีสุปิ อวตฺวา โวสานปิเณฺฑ คหิเต วเทยฺยาสิ, ราชา สุตฺวาว ภตฺตปิณฺฑํ ฉเฑฺฑสฺสติฯ อถ รโญฺญ หเตฺถสุ โธเตสุ ปาติํ อปเนตฺวา สิตฺถานิ คเณตฺวา ตทุปิยํ พฺยญฺชนํ ญตฺวา ปุนทิวเส ตาวตเก ตณฺฑุเล หาเรยฺยาสิ, ปาตราเส จ วตฺวา สายมาเส มา วเทยฺยาสี’’ติฯ โส สาธูติ ปฎิสฺสุณิตฺวา ตํทิวสํ รโญฺญ ปาตราสํ ภุตฺวา คตตฺตา สายมาเส ภควโต อนุสิฎฺฐินิยาเมน คาถํ อภาสิ ฯ ราชา ทสพลสฺส วจนํ สริตฺวา ภตฺตปิณฺฑํ ปาติยํเยว ฉเฑฺฑสิฯ รโญฺญ หเตฺถสุ โธเตสุ ปาติํ อปเนตฺวา สิตฺถานิ คเณตฺวา ตทุปิยํ พฺยญฺชนํ ญตฺวา ปุนทิวเส ตตฺตเก ตณฺฑุเล หริํสุฯ

นาฬิโกทนปรมตาย สณฺฐาสีติ โส กิร มาณโว ทิวเส ทิวเส ตถาคตสฺส สนฺติกํ คจฺฉติ, ทสพลสฺส วิสฺสาสิโก อโหสิฯ อถ นํ เอกทิวสํ ปุจฺฉิ ‘‘ราชา กิตฺตกํ ภุญฺชตี’’ติ? โส ‘‘นาฬิโกทน’’นฺติ อาหฯ วฎฺฎิสฺสติ เอตฺตาวตา ปุริสภาโค เอส, อิโต ปฎฺฐาย คาถํ มา วทีติฯ อิติ ราชา ตเตฺถว สณฺฐาสิฯ ทิฎฺฐธมฺมิเกน เจว อเตฺถน สมฺปรายิเกน จาติ เอตฺถ สลฺลิขิตสรีรตา ทิฎฺฐธมฺมิกโตฺถ นาม, สีลํ สมฺปรายิกโตฺถฯ โภชเน มตฺตญฺญุตา หิ สีลงฺคํ นาม โหตีติฯ ตติยํฯ

๔. ปฐมสงฺคามสุตฺตวณฺณนา

๑๒๕. จตุเตฺถ เวเทหิปุโตฺตติ เวเทหีติ ปณฺฑิตาธิวจนเมตํ, ปณฺฑิติตฺถิยา ปุโตฺตติ อโตฺถฯ จตุรงฺคินินฺติ หตฺถิอสฺสรถปตฺติสงฺขาเตหิ จตูหิ อเงฺคหิ สมนฺนาคตํฯ สนฺนยฺหิตฺวาติ จมฺมปฎิมุญฺจนาทีหิ สนฺนาหํ กาเรตฺวาฯ สงฺคาเมสุนฺติ ยุชฺฌิํสุฯ เกน การเณน? มหาโกสลรญฺญา กิร พิมฺพิสารสฺส ธีตรํ เทเนฺตน ทฺวินฺนํ รชฺชานํ อนฺตเร สตสหสฺสุฎฺฐาโน กาสิคาโม นาม ธีตุ ทิโนฺนฯ อชาตสตฺตุนา จ ปิตริ มาริเต มาตาปิสฺส รโญฺญ วิโยคโสเกน นจิรเสฺสว มตาฯ ตโต ราชา ปเสนทิ โกสโล – ‘‘อชาตสตฺตุนา มาตาปิตโร มาริตา, มยฺหํ ปิตุ สนฺตโก คาโม’’ติ ตสฺสตฺถาย อฑฺฑํ กโรติฯ อชาตสตฺตุปิ ‘‘มยฺหํ มาตุ สนฺตโก’’ติ ตสฺส คามสฺสตฺถาย เทฺวปิ มาตุลภาคิเนยฺยา ยุชฺฌิํสุฯ

ปาปา เทวทตฺตาทโย มิตฺตา อสฺสาติ ปาปมิโตฺตฯ เตเยวสฺส สหายาติ ปาปสหาโยฯ เตเสฺววสฺส จิตฺตํ นินฺนํ สมฺปวงฺกนฺติ ปาปสมฺปวโงฺกฯ ปเสนทิสฺส สาริปุตฺตเตฺถราทีนํ วเสน กลฺยาณมิตฺตาทิตา เวทิตพฺพาฯ ทุกฺขํ เสตีติ ชิตานิ หตฺถิอาทีนิ อนุโสจโนฺต ทุกฺขํ สยิสฺสติฯ อิทํ ภควา ปุน ตสฺส ชยการณํ ทิสฺวา อาหฯ ชยํ เวรํ ปสวตีติ ชินโนฺต เวรํ ปสวติ, เวริปุคฺคลํ ลภติฯ จตุตฺถํฯ

๕. ทุติยสงฺคามสุตฺตวณฺณนา

๑๒๖. ปญฺจเม อพฺภุยฺยาสีติ ปราชเย ครหปฺปโตฺต ‘‘อารามํ คนฺตฺวา ภิกฺขูนํ กถาสลฺลาปํ สุณาถา’’ติ รตฺติภาเค พุทฺธรกฺขิเตน นาม วุฑฺฒปพฺพชิเตน ธมฺมรกฺขิตสฺส วุฑฺฒปพฺพชิตสฺส ‘‘สเจ ราชา อิมญฺจ อุปายํ กตฺวา คเจฺฉยฺย, ปุน ชิเนยฺยา’’ติ วุตฺตชยการณํ สุตฺวา อภิอุยฺยาสิฯ

ยาวสฺส อุปกปฺปตีติ ยาว ตสฺส อุปกปฺปติ สยฺหํ โหติฯ ยทา จเญฺญติ ยทา อเญฺญฯ วิลุมฺปนฺตีติ ตํ วิลุมฺปิตฺวา ฐิตปุคฺคลํ วิลุมฺปนฺติฯ วิลุมฺปตีติ วิลุมฺปิยติฯ ฐานํ หิ มญฺญตีติ ‘‘การณ’’นฺติ หิ มญฺญติฯ ยทาติ ยสฺมิํ กาเลฯ เชตารํ ลภเต ชยนฺติ ชยโนฺต ปุคฺคโล ปจฺฉา เชตารมฺปิ ลภติฯ โรเสตารนฺติ ฆเฎฺฎตารํฯ โรสโกติ ฆฎฺฎโกฯ กมฺมวิวเฎฺฎนาติ กมฺมปริณาเมน, ตสฺส วิลุมฺปนกมฺมสฺส วิปากทาเนนฯ โส วิลุโตฺต วิลุปฺปตีติ โส วิลุมฺปโก วิลุมฺปิยติฯ ปญฺจมํฯ

๖. มลฺลิกาสุตฺตวณฺณนา

๑๒๗. ฉเฎฺฐ อุปสงฺกมีติ มลฺลิกาย เทวิยา คพฺภวุฎฺฐานกาเล สูติฆรํ ปฎิชคฺคาเปตฺวา อารกฺขํ ทตฺวา อุปสงฺกมิฯ อนตฺตมโน อโหสีติ, ‘‘ทุคฺคตกุลสฺส เม ธีตุ มหนฺตํ อิสฺสริยํ ทินฺนํ, สเจ ปุตฺตํ อลภิสฺส, มหนฺตํ สกฺการํ อธิคมิสฺส, ตโต ทานิ ปริหีนา’’ติ อนตฺตมโน อโหสิฯ เสยฺยาติ ทนฺธปญฺญสฺมา เอลมูคปุตฺตโต เอกจฺจา อิตฺถีเยว เสยฺยาฯ โปสาติ โปเสหิฯ ชนาธิปาติ ชนาธิภุํ ราชานํ อาลปติฯ สสฺสุเทวาติ สสฺสุสสุรเทวตาฯ ทิสมฺปตีติ ทิสาเชฎฺฐกาฯ ตาทิสา สุภคิยาติ ตาทิสาย สุภริยายฯ ฉฎฺฐํฯ

๗. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

๑๒๘. สตฺตเม สมธิคฺคยฺหาติ สมธิคฺคณฺหิตฺวา, อาทิยิตฺวาติ อโตฺถฯ อปฺปมาโทติ การาปกอปฺปมาโทฯ สโมธานนฺติ สมวธานํ อุปเกฺขปํฯ เอวเมว โขติ หตฺถิปทํ วิย หิ การาปกอปฺปมาโท, เสสปทชาตานิ วิย อวเสสา จตุภูมกา กุสลธมฺมาฯ เต หตฺถิปเท เสสปทานิ วิย อปฺปมาเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ, อปฺปมาทสฺส อโนฺต ปริวตฺตนฺติฯ ยถา จ หตฺถิปทํ เสสปทานํ อคฺคํ เสฎฺฐํ, เอวํ อปฺปมาโท เสสธมฺมานนฺติ ทเสฺสติฯ มหคฺคตโลกุตฺตรธมฺมานมฺปิ เหส ปฎิลาภกเฎฺฐน โลกิโยปิ สมาโน อโคฺคว โหติฯ

อปฺปมาทํ ปสํสนฺตีติ ‘‘เอตานิ อายุอาทีนิ ปตฺถยเนฺตน อปฺปมาโทว กาตโพฺพ’’ติ อปฺปมาทเมว ปสํสนฺติฯ ยสฺมา วา ปุญฺญกิริยาสุ ปณฺฑิตา อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ตสฺมา อายุอาทีนิ ปตฺถยเนฺตน อปฺปมาโทว กาตโพฺพติ อโตฺถฯ อตฺถาภิสมยาติ อตฺถปฎิลาภาฯ สตฺตมํฯ

๘. กลฺยาณมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๑๒๙. อฎฺฐเม โส จ โข กลฺยาณมิตฺตสฺสาติ โส จายํ ธโมฺม กลฺยาณมิตฺตเสฺสว สฺวากฺขาโต นาม โหติ, น ปาปมิตฺตสฺสาติฯ กิญฺจาปิ หิ ธโมฺม สเพฺพสมฺปิ สฺวากฺขาโตว, กลฺยาณมิตฺตสฺส ปน สุสฺสูสนฺตสฺส สทฺทหนฺตสฺส อตฺถํ ปูเรติ เภสชฺชํ วิย วฬญฺชนฺตสฺส น อิตรสฺสาติฯ เตเนตํ วุตฺตํฯ ธโมฺมติ เจตฺถ เทสนาธโมฺม เวทิตโพฺพฯ

อุปฑฺฒมิทนฺติ เถโร กิร รโหคโต จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ สมณธโมฺม นาม โอวาทเก อนุสาสเก กลฺยาณมิเตฺต สติ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐิตสฺส สมฺปชฺชติ, อุปฑฺฒํ กลฺยาณมิตฺตโต โหติ, อุปฑฺฒํ ปจฺจตฺตปุริสการโต’’ติฯ อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อหํ ปเทสญาเณ ฐิโต นิปฺปเทสํ จิเนฺตตุํ น สโกฺกมิ, สตฺถารํ ปุจฺฉิตฺวา นิกฺกโงฺข ภวิสฺสามี’’ติฯ ตสฺมา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหฯ พฺรหฺมจริยสฺสาติ อริยมคฺคสฺสฯ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตาติ ยา เอสา กลฺยาณมิตฺตตา นาม, สา อุปฑฺฒํ, ตโต อุปฑฺฒํ อาคจฺฉตีติ อโตฺถฯ อิติ เถเรน ‘‘อุปฑฺฒุปฑฺฒา สมฺมาทิฎฺฐิอาทโย กลฺยาณมิตฺตโต อาคจฺฉนฺติ, อุปฑฺฒุปฑฺฒา ปจฺจตฺตปุริสการโต’’ติ วุตฺตํฯ กิญฺจาปิ เถรสฺส อยํ มโนรโถ, ยถา ปน พหูหิ สิลาถเมฺภ อุสฺสาปิเต, ‘‘เอตฺตกํ ฐานํ อสุเกน อุสฺสาปิตํ, เอตฺตกํ อสุเกนา’’ติ วินิโพฺภโค นตฺถิ, ยถา จ มาตาปิตโร นิสฺสาย อุปฺปเนฺนสุ ปุเตฺตสุ ‘‘เอตฺตกํ มาติโต นิพฺพตฺตํ, เอตฺตกํ ปิติโต’’ติ วินิโพฺภโค นตฺถิ, เอวํ อิธาปิ อวินิโพฺภคธโมฺม เหส, ‘‘เอตฺตกํ สมฺมาทิฎฺฐิอาทีนํ กลฺยาณมิตฺตโต นิพฺพตฺตํ, เอตฺตกํ ปจฺจตฺตปุริสการโต’’ติ น สกฺกา ลทฺธุํ, กลฺยาณมิตฺตตาย ปน อุปฑฺฒคุโณ ลพฺภตีติ เถรสฺส อชฺฌาสเยน อุปฑฺฒํ นาม ชาตํ, สกลคุโณ ปฎิลพฺภตีติ ภควโต อชฺฌาสเยน สกลํ นาม ชาตํฯ กลฺยาณมิตฺตตาติ เจตํ ปุพฺพภาคปฎิลาภงฺคํ นามาติ คหิตํฯ อตฺถโต กลฺยาณมิตฺตํ นิสฺสาย ลทฺธา สีลสมาธิวิปสฺสนาวเสน จตฺตาโร ขนฺธาฯ สงฺขารกฺขโนฺธติปิ วทนฺติเยวฯ

มา เหวํ, อานนฺทาติ, อานนฺท, มา เอวํ อภณิ, พหุสฺสุโต ตฺวํ เสขปฎิสมฺภิทปฺปโตฺต อฎฺฐ วเร คเหตฺวา มํ อุปฎฺฐหสิ, จตูหิ อจฺฉริยพฺภุตธเมฺมหิ สมนฺนาคโต, ตาทิสสฺส เอวํ กเถตุํ น วฎฺฎติฯ สกลเมว หิทํ, อานนฺท, พฺรหฺมจริยํ, ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตาติ อิทํ ภควา – ‘‘จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ ผลานิ ติโสฺส วิชฺชา ฉ อภิญฺญา สพฺพํ กลฺยาณมิตฺตมูลกเมว โหตี’’ติ สนฺธายาหฯ อิทานิ วจีเภเทเนว การณํ ทเสฺสโนฺต กลฺยาณมิตฺตเสฺสตนฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ ปาฎิกงฺขนฺติ ปาฎิกงฺขิตพฺพํ อิจฺฉิตพฺพํ, อวสฺสํภาวีติ อโตฺถฯ

อิธาติ อิมสฺมิํ สาสเนฯ สมฺมาทิฎฺฐิํ ภาเวตีติอาทีสุ อฎฺฐนฺนํ อาทิปทานํเยว ตาว อยํ สเงฺขปวณฺณนา – สมฺมา ทสฺสนลกฺขณา สมฺมาทิฎฺฐิฯ สมฺมา อภินิโรปนลกฺขโณ สมฺมาสงฺกโปฺปฯ สมฺมา ปริคฺคหณลกฺขณา สมฺมาวาจาฯ สมฺมา สมุฎฺฐาปนลกฺขโณ สมฺมากมฺมโนฺตฯ สมฺมา โวทาปนลกฺขณา สมฺมาอาชีโวฯ สมฺมา ปคฺคหลกฺขโณ สมฺมาวายาโมฯ สมฺมา อุปฎฺฐานลกฺขณา สมฺมาสติฯ สมฺมา สมาธานลกฺขโณ สมฺมาสมาธิฯ

เตสุ เอเกกสฺส ตีณิ กิจฺจานิ โหนฺติฯ เสยฺยาถิทํ – สมฺมาทิฎฺฐิ ตาว อเญฺญหิปิ อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธิํ มิจฺฉาทิฎฺฐิํ ปชหติ, นิโรธํ อารมฺมณํ กโรติ, สมฺปยุตฺตธเมฺม จ ปสฺสติ ตปฺปฎิจฺฉาทกโมหวิธมนวเสน อสโมฺมหโตฯ สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ตเถว มิจฺฉาสงฺกปฺปาทีนิ จ ปชหนฺติ, นิโรธญฺจ อารมฺมณํ กโรนฺติฯ วิเสสโต ปเนตฺถ สมฺมาทิฎฺฐิ สหชาตธเมฺม สมฺมา ทเสฺสติ ฯ สมฺมาสงฺกโปฺป สหชาตธเมฺม อภินิโรเปติ, สมฺมาวาจา สมฺมา ปริคฺคณฺหาติ, สมฺมากมฺมโนฺต สมฺมา สมุฎฺฐาเปติ, สมฺมาอาชีโว สมฺมา โวทาเปติ , สมฺมาวายาโม สมฺมา ปคฺคณฺหาติ, สมฺมาสติ สมฺมา อุปฎฺฐาเปติ, สมฺมาสมาธิ สมฺมา ทหติฯ

อปิเจสา สมฺมาทิฎฺฐิ นาม ปุพฺพภาเค นานาขณา นานารมฺมณา โหติ, มคฺคกาเล เอกกฺขณา เอการมฺมณาฯ กิจฺจโต ปน สมฺมาทิฎฺฐิ ทุเกฺข ญาณนฺติอาทีนิ จตฺตาริ นามานิ ลภติฯ สมฺมาสงฺกปฺปาทโยปิ ปุพฺพภาเค นานาขณา นานารมฺมณา โหนฺติ, มคฺคกาเล เอกกฺขณา เอการมฺมณาฯ เตสุ สมฺมาสงฺกโปฺป กิจฺจโต เนกฺขมฺมสงฺกโปฺปติอาทีนิ ตีณิ นามานิ ลภติฯ สมฺมาวาจาทโย ตโย วิรติโยปิ โหนฺติ เจตนาโยปิ, มคฺคกฺขเณ ปน วิรติโยวฯ สมฺมาวายาโม สมฺมาสตีติ อิทมฺปิ ทฺวยํ กิจฺจโต สมฺมปฺปธานสติปฎฺฐานวเสน จตฺตาริ นามานิ ลภติฯ สมฺมาสมาธิ ปน ปุพฺพภาเคปิ มคฺคกฺขเณปิ สมฺมาสมาธิเยวฯ

เอวํ ตาว ‘‘สมฺมาทิฎฺฐิ’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺตานํ อฎฺฐนฺนํ อาทิปทานํเยว อตฺถวณฺณนํ ญตฺวา อิทานิ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตนฺติอาทีสุ เอวํ ญาตโพฺพฯ ภาเวตีติ วเฑฺฒติ, อตฺตโน จิตฺตสนฺตาเน ปุนปฺปุนํ ชเนติ, อภินิพฺพเตฺตตีติ อโตฺถฯ วิเวกนิสฺสิตนฺติ วิเวกํ นิสฺสิตํ, วิเวเก วา นิสฺสิตนฺติ วิเวกนิสฺสิตํฯ วิเวโกติ วิวิตฺตตาฯ วิวิตฺตตา จายํ ตทงฺควิเวโก, วิกฺขมฺภน-สมุเจฺฉท-ปฎิปฺปสฺสทฺธิ-นิสฺสรณวิเวโกติ ปญฺจวิโธฯ เอวเมตสฺมิํ ปญฺจวิเธ วิเวเกฯ วิเวกนิสฺสิตนฺติ ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ สมุเจฺฉทวิเวกนิสฺสิตํ นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตญฺจ สมฺมาทิฎฺฐิํ ภาเวตีติ อยมโตฺถ เวทิตโพฺพฯ ตถา หิ อยํ อริยมคฺคภาวนานุยุโตฺต โยคี วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ, มคฺคกาเล ปน กิจฺจโต สมุเจฺฉทวิเวกนิสฺสิตํ, อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ สมฺมาทิฎฺฐิํ ภาเวติฯ เอส นโย วิราคนิสฺสิตาทีสุฯ วิเวกตฺถา เอว หิ วิราคาทโย ฯ

เกวลเญฺจตฺถ โวสฺสโคฺค ทุวิโธ ปริจฺจาคโวสฺสโคฺค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสโคฺค จาติฯ ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสโคฺคติ วิปสฺสนากฺขเณ จ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ จ สมุเจฺฉทวเสน กิเลสปฺปหานํฯ ปกฺขนฺทนโวสฺสโคฺคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ ปน อารมฺมณกรเณน นิพฺพานปกฺขนฺทนํ, ตทุภยมฺปิ อิมสฺมิํ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก อตฺถวณฺณนานเย วฎฺฎติฯ ตถา หิ อยํ สมฺมาทิฎฺฐิ ยถาวุเตฺตน ปกาเรน กิเลเส จ ปริจฺจชติ, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทติฯ

โวสฺสคฺคปริณามินฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน โวสฺสคฺคตฺถํ ปริณมนฺตํ ปริณตญฺจ, ปริปจฺจนฺตํ ปริปกฺกญฺจาติ อิทํ วุตฺตํ โหติฯ อยญฺหิ อริยมคฺคภาวนานุยุโตฺต ภิกฺขุ ยถา สมฺมาทิฎฺฐิ กิเลสปริจฺจาคโวสฺสคฺคตฺถํ นิพฺพานปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคตฺถญฺจ ปริปจฺจติ, ยถา จ ปริปกฺกา โหติ, ตถา นํ ภาเวตีติฯ เอส นโย เสสมคฺคเงฺคสุฯ

อาคมฺมาติ อารพฺภ สนฺธาย ปฎิจฺจฯ ชาติธมฺมาติ ชาติสภาวา ชาติปกติกาฯ ตสฺมาติ ยสฺมา สกโล อริยมโคฺคปิ กลฺยาณมิตฺตํ นิสฺสาย ลพฺภติ, ตสฺมาฯ หนฺทาติ ววสฺสคฺคเตฺถ นิปาโตฯ อปฺปมาทํ ปสํสนฺตีติ อปฺปมาทํ วณฺณยนฺติ, ตสฺมา อปฺปมาโท กาตโพฺพฯ อตฺถาภิสมยาติ อตฺถปฎิลาภาฯ อฎฺฐมํฯ

๙. ปฐมอปุตฺตกสุตฺตวณฺณนา

๑๓๐. นวเม ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา, มชฺฌนฺหิกสมเยติ อโตฺถฯ สาปเตยฺยนฺติ ธนํฯ โก ปน วาโท รูปิยสฺสาติ สุวณฺณรชตตมฺพโลหกาฬโลหผาลกจฺฉปกาทิเภทสฺส ฆนกตสฺส เจว ปริโภคภาชนาทิเภทสฺส จ รูปิยภณฺฑสฺส ปน โก วาโท? ‘‘เอตฺตกํ นามา’’ติ กา ปริเจฺฉทกถาติ อโตฺถฯ กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํฯ พิลงฺคทุติยนฺติ กญฺชิกทุติยํฯ สาณนฺติ สาณวากมยํ ฯ ติปกฺขวสนนฺติ ตีณิ ขณฺฑานิ ทฺวีสุ ฐาเนสุ สิพฺพิตฺวา กตนิวาสนํฯ

อสปฺปุริโสติ ลามกปุริโสฯ อุทฺธคฺคิกนฺติอาทีสุ อุปรูปริภูมีสุ ผลทานวเสน อุทฺธํ อคฺคมสฺสาติ อุทฺธคฺคิกาฯ สคฺคสฺส หิตา ตตฺรุปปตฺติชนนโตติ โสวคฺคิกาฯ นิพฺพตฺตฎฺฐาเนสุ สุโข วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากาฯ สุฎฺฐุ อคฺคานํ ทิพฺพวณฺณาทีนํ วิเสสานํ นิพฺพตฺตนโต สคฺคสํวตฺตนิกาฯ เอวรูปํ ทกฺขิณทานํ น ปติฎฺฐาเปตีติฯ

สาโตทกาติ มธุโรทกาฯ เสโตฺตทกาติ วีจีนํ ภินฺนฎฺฐาเน อุทกสฺส เสตตาย เสโตทกาฯ สุปติตฺถาติ สุนฺทรติตฺถาฯ ตํ ชโนติ เยน อุทเกน สาโตทกา, ตํ อุทกํ ชโน ภาชนานิ ปูเรตฺวา เนว หเรยฺยฯ น ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺยาติ, ยํ ยํ อุทเกน อุทกกิจฺจํ กาตพฺพํ, ตํ ตํ น กเรยฺยฯ ตทเปยฺยมานนฺติ ตํ อเปยฺยมานํฯ กิจฺจกโร จ โหตีติ อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจกโร เจว กุสลกิจฺจกโร จ, ภุญฺชติ จ, กมฺมเนฺต จ ปโยเชติ, ทานญฺจ เทตีติ อโตฺถฯ นวมํฯ

๑๐. ทุติยอปุตฺตกสุตฺตวณฺณนา

๑๓๑. ทสเม ปิณฺฑปาเตน ปฎิปาเทสีติ ปิณฺฑปาเตน สทฺธิํ สํโยเชสิ, ปิณฺฑปาตํ อทาสีติ อโตฺถฯ ปกฺกามีติ เกนจิเทว ราชุปฎฺฐานาทินา กิเจฺจน คโตฯ ปจฺฉา วิปฺปฎิสารี อโหสีติ โส กิร อเญฺญสุปิ ทิวเสสุ ตํ ปเจฺจกสมฺพุทฺธํ ปสฺสติ, ทาตุํ ปนสฺส จิตฺตํ น อุปฺปชฺชติฯ ตสฺมิํ ปน ทิวเส อยํ ปทุมวติเทวิยา ตติยปุโตฺต ตคฺครสิขี ปเจฺจกพุโทฺธ คนฺธมาทนปพฺพเต ผลสมาปตฺติสุเขน วีตินาเมตฺวา ปุพฺพณฺหสมเย วุฎฺฐาย อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา มโนสิลาตเล นิวาเสตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อิทฺธิยา เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา นครทฺวาเร โอรุยฺห จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย นครวาสีนํ ฆรทฺวาเรสุ สหสฺสภณฺฑิกํ ฐเปโนฺต วิย ปาสาทิเกหิ อภิกฺกนฺตาทีหิ อนุปุเพฺพน เสฎฺฐิโน ฆรทฺวารํ สมฺปโตฺตฯ ตํทิวสญฺจ เสฎฺฐิ ปาโตว อุฎฺฐาย ปณีตโภชนํ ภุญฺชิตฺวา, ฆรทฺวารโกฎฺฐเก อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา, ทนฺตนฺตรานิ โสเธโนฺต นิสิโนฺน โหติฯ โส ปเจฺจกพุทฺธํ ทิสฺวา, ตํทิวสํ ปาโต ภุตฺวา นิสินฺนตฺตา ทานจิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา, ภริยํ ปโกฺกสาเปตฺวา, ‘‘อิมสฺส สมณสฺส ปิณฺฑปาตํ เทหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิฯ

เสฎฺฐิภริยา จิเนฺตสิ – ‘‘มยา เอตฺตเกน กาเลน อิมสฺส ‘เทถา’ติ วจนํ น สุตปุพฺพํ, ทาเปโนฺตปิ จ อชฺช น ยสฺส วา ตสฺส วา ทาเปติ, วีตราคโทสโมหสฺส วนฺตกิเลสสฺส โอหิตภารสฺส ปเจฺจกพุทฺธสฺส ทาเปติ, ยํ วา ตํ วา อทตฺวา ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ทสฺสามี’’ติ, ฆรา นิกฺขมฺม ปเจฺจกพุทฺธํ ปญฺจปติฎฺฐิเตน วนฺทิตฺวา ปตฺตํ อาทาย อโนฺตนิเวสเน ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา สุปริสุเทฺธหิ สาลิตณฺฑุเลหิ ภตฺตํ สมฺปาเทตฺวา ตทนุรูปํ ขาทนียํ พฺยญฺชนํ สุเปยฺยญฺจ สลฺลเกฺขตฺวา ปตฺตํ ปูเรตฺวา พหิ คเนฺธหิ สมลงฺกริตฺวา ปเจฺจกพุทฺธสฺส หเตฺถสุ ปติฎฺฐเปตฺวา วนฺทิฯ ปเจฺจกพุโทฺธ – ‘‘อเญฺญสมฺปิ ปเจฺจกพุทฺธานํ สงฺคหํ กริสฺสามี’’ติ อปริภุญฺชิตฺวาว อนุโมทนํ กตฺวา ปกฺกามิฯ โสปิ โข เสฎฺฐิ พาหิรโต อาคจฺฉโนฺต ปเจฺจกพุทฺธํ ทิสฺวา มยํ ‘‘ตุมฺหากํ ปิณฺฑปาตํ เทถา’’ติ วตฺวา ปกฺกนฺตา, อปิ โว ลโทฺธติ? อาม, เสฎฺฐิ ลโทฺธติฯ ‘‘ปสฺสามี’’ติ คีวํ อุกฺขิปิตฺวา โอโลเกสิฯ อถสฺส ปิณฺฑปาตคโนฺธ อุฎฺฐหิตฺวา นาสาปุฎํ ปหริฯ โส จิตฺตํ สํยเมตุํ อสโกฺกโนฺต ปจฺฉา วิปฺปฎิสารี อาโหสีติฯ

วรเมตนฺติอาทิ วิปฺปฎิสารสฺส อุปฺปนฺนาการทสฺสนํฯ ภาตุ จ ปน เอกปุตฺตกํ สาปเตยฺยสฺส การณา ชีวิตา โวโรเปสีติ ตทา กิรสฺส อวิภเตฺตเยว กุฎุเมฺพ มาตาปิตโร จ เชฎฺฐภาตา จ กาลมกํสุฯ โส ภาตุชายาย สทฺธิํเยว สํวาสํ กเปฺปสิฯ ภาตุ ปนสฺส เอโก ปุโตฺต โหติ, ตํ วีถิยา กีฬนฺตํ มนุสฺสา วทนฺติ – ‘‘อยํ ทาโส อยํ ทาสี อิทํ ยานํ อิทํ ธนํ ตว สนฺตก’’นฺติฯ โส เตสํ กถํ คเหตฺวา – ‘‘อยํ ทาโส มยฺหํ สนฺตก’’นฺติอาทีนิ กเถติฯ

อถสฺส จูฬปิตา จิเนฺตสิ – ‘‘อยํ ทารโก อิทาเนว เอวํ กเถสิ, มหลฺลกกาเล กุฎุมฺพํ มเชฺฌ ภินฺทาเปยฺย, อิทาเนวสฺส กตฺตพฺพํ กริสฺสามี’’ติ เอกทิวสํ วาสิํ อาทาย – ‘‘เอหิ ปุตฺต, อรญฺญํ คจฺฉามา’’ติ ตํ อรญฺญํ เนตฺวา วิรวนฺตํ วิรวนฺตํ มาเรตฺวา อาวาเฎ ปกฺขิปิตฺวา ปํสุนา ปฎิจฺฉาเทสิฯ อิทํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ สตฺตกฺขตฺตุนฺติ สตฺตวาเรฯ ปุพฺพปจฺฉิมเจตนาวเสน เจตฺถ อโตฺถ เวทิตโพฺพฯ เอกปิณฺฑปาตทานสฺมิญฺหิ เอกาว เจตนา เทฺว ปฎิสนฺธิโย น เทติ, ปุพฺพปจฺฉิมเจตนาหิ ปเนส สตฺตกฺขตฺตุํ สเคฺค, สตฺตกฺขตฺตุํ เสฎฺฐิกุเล นิพฺพโตฺตฯ ปุราณนฺติ ปเจฺจกสมฺพุทฺธสฺส ทินฺนปิณฺฑปาตเจตนากมฺมํฯ

ปริคฺคหนฺติ ปริคฺคหิตวตฺถุฯ อนุชีวิโนติ เอกํ มหากุลํ นิสฺสาย ปณฺณาสมฺปิ สฎฺฐิปิ กุลานิ ชีวนฺติ, เต มนุเสฺส สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ สพฺพํ นาทาย คนฺตพฺพนฺติ สพฺพเมตํ น อาทิยิตฺวา คนฺตพฺพํฯ สพฺพํ นิกฺขิปฺปคามินนฺติ สพฺพเมตํ นิกฺขิปฺปสภาวํ, ปริจฺจชิตพฺพสภาวเมวาติ อโตฺถฯ ทสมํฯ

ทุติโย วโคฺคฯ

๓. ตติยวโคฺค

๑. ปุคฺคลสุตฺตวณฺณนา

๑๓๒. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน ตเมน ยุโตฺตติ ตโมฯ กายทุจฺจริตาทีหิ ปุน นิรยตมูปคมนโต ตมปรายโณฯ อิติ อุภเยนปิ ขนฺธตโมว กถิโต โหติฯ ‘‘อุเจฺจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน โชตินา ยุตฺตโต โชติ, อาโลกีภูโตติ วุตฺตํ โหติฯ กายสุจริตาทีหิ ปุน สคฺคูปปตฺติโชติภาวูปคมนโต โชติปรายโณฯ อิมินา นเยน อิตเรปิ เทฺว เวทิตพฺพาฯ

เวนกุเลติ วิลีวการกุเลฯ เนสาทกุเลติ มิคลุทฺทกาทีนํ กุเลฯ รถการกุเลติ จมฺมการกุเลฯ ปุกฺกุสกุเลติ ปุปฺผฉฑฺฑกกุเลฯ กสิรวุตฺติเกติ ทุกฺขวุตฺติเกฯ ทุพฺพโณฺณติ ปํสุปิสาจโก วิย ฌามขาณุวโณฺณฯ ทุทฺทสิโกติ วิชาตมาตุยาปิ อมนาปทสฺสโน ฯ โอโกฎิมโกติ ลกุณฺฑโกฯ กาโณติ เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วาฯ กุณีติ เอกหตฺถกุณี วา อุภยหตฺถกุณี วาฯ ขโญฺชติ เอกปาทขโญฺช วา อุภยปาทขโญฺช วาฯ ปกฺขหโตติ หตปโกฺข ปีฐสปฺปีฯ ปทีเปยฺยสฺสาติ เตลกปลฺลกาทิโน ปทีปอุปกรณสฺสฯ เอวํ โข, มหาราชาติ เอตฺถ เอโก ปุคฺคโล พหิทฺธา อาโลกํ อทิสฺวา มาตุกุจฺฉิสฺมิํเยว กาลํ กตฺวา อปาเยสุ นิพฺพตฺตโนฺต สกลํ กปฺปมฺปิ สํสรติ, โสปิ ตโมตมปรายโณวฯ โส ปน กุหกปุคฺคโล ภเวยฺยฯ กุหกสฺส หิ เอวรูปา นิพฺพตฺติ โหตีติ วุตฺตํฯ

เอตฺถ จ ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ จณฺฑาลกุเล วา’’ติอาทีหิ อาคมนวิปตฺติ เจว ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ จ ทสฺสิตาฯ ทลิเทฺทติอาทีหิ ปวตฺตปจฺจยวิปตฺติฯ กสิรวุตฺติเกติอาทีหิ อาชีวุปายวิปตฺติฯ ทุพฺพโณฺณติอาทีหิ อตฺตภาววิปตฺติฯ พวฺหาพาโธติอาทีหิ ทุกฺขการณสมาโยโคฯ น ลาภีติอาทีหิ สุขการณวิปตฺติ เจว อุปโภควิปตฺติ จฯ กาเยน ทุจฺจริตนฺติอาทีหิ ตมปรายณภาวสฺส การณสมาโยโคฯ กายสฺส เภทาติอาทีหิ สมฺปรายิกตมูปคโมฯ สุกฺกปโกฺข วุตฺตปฎิปกฺขนเยน เวทิตโพฺพฯ

อโกฺกสตีติ ทสหิ อโกฺกสวตฺถูหิ อโกฺกสติฯ ปริภาสตีติ, ‘‘กสฺมา ติฎฺฐถ? กิํ ตุเมฺหหิ อมฺหากํ กสิกมฺมาทีนิ กตานี’’ติอาทีหิ? ปริภววจเนหิ ปริภาสติฯ โรสโกติ ฆฎฺฎโกฯ อพฺยคฺคมนโสติ เอกคฺคจิโตฺตฯ ปฐมํฯ

๒. อยฺยิกาสุตฺตวณฺณนา

๑๓๓. ทุติเย ชิณฺณาติ ชราชิณฺณาฯ วุฑฺฒาติ วโยวุฑฺฒาฯ มหลฺลิกาติ ชาติมหลฺลิกาฯ อทฺธคตาติ อทฺธํ จิรกาลํ อติกฺกนฺตาฯ วโยอนุปฺปตฺตาติ ปจฺฉิมวยํ สมฺปตฺตาฯ ปิยา มนาปาติ รโญฺญ กิร มาตริ มตาย อยฺยิกา มาตุฎฺฐาเน ฐตฺวา ปฎิชคฺคิ, เตนสฺส อยฺยิกาย พลวเปมํ อุปฺปชฺชิฯ ตสฺมา เอวมาหฯ หตฺถิรตเนนาติ สตสหสฺสคฺฆนโก หตฺถี สตสหสฺสคฺฆนเกน อลงฺกาเรน อลงฺกโต หตฺถิรตนํ นามฯ อสฺสรตเนปิ เอเสว นโยฯ คามวโรปิ สตสหสฺสุฎฺฐานกคาโมวฯ สพฺพานิ ตานิ เภทนธมฺมานีติ เตสุ หิ กิญฺจิ กริยมานเมว ภิชฺชติ, กิญฺจิ กตปริโยสิตํ จกฺกโต อนปนีตเมว, กิญฺจิ อปเนตฺวา ภูมิยํ ฐปิตมตฺตํ, กิญฺจิ ตโต ปรํ, เอวเมว สเตฺตสุปิ โกจิ ปฎิสนฺธิํ คเหตฺวา มรติ, โกจิ มูฬฺหคพฺภาย มาตริ มาตุกุจฺฉิโต อนิกฺขโนฺตว, โกจิ นิกฺขนฺตมโตฺต, โกจิ ตโต ปรนฺติฯ ตสฺมา เอวมาหฯ ทุติยํฯ

๑๓๔. ตติเย สพฺพํ อุตฺตานเมวฯ ตติยํฯ

๔. อิสฺสตฺตสุตฺตวณฺณนา

๑๓๕. จตุตฺถสฺส อฎฺฐุปฺปตฺติโก นิเกฺขโปฯ ภควโต กิร ปฐมโพธิยํ มหาลาภสกฺกาโร อุทปาทิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส จฯ ติตฺถิยา หตลาภสกฺการา หุตฺวา กุเลสุ เอวํ กเนฺถนฺตา วิจรนฺติ – ‘‘สมโณ โคตโม เอวมาห, ‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ, น อเญฺญสํ ทานํ ทาตพฺพํฯ มยฺหเมว สาวกานํ ทานํ ทาตพฺพํ, น อเญฺญสํ สาวกานํ ทานํ ทาตพฺพํฯ มยฺหเมว ทินฺนํ มหปฺผลํ, น อเญฺญสํ ทินฺนํ มหปฺผลํฯ มยฺหเมว สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผลํ, น อเญฺญสํ สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผล’นฺติฯ ยุตฺตํ นุ โข สยมฺปิ ภิกฺขาจารนิสฺสิเตน ปเรสํ ภิกฺขาจารนิสฺสิตานํ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อนฺตรายํ กาตุํ, อยุตฺตํ กโรติ อนนุจฺฉวิก’’นฺติฯ สา กถา ปตฺถรมานา ราชกุลํ สมฺปตฺตาฯ ราชา สุตฺวา จิเนฺตสิ – ‘‘อฎฺฐานเมตํ ยํ ตถาคโต ปเรสํ ลาภนฺตรายํ กเรยฺยฯ เอเต ตถาคตสฺส อลาภาย อยสาย ปริสกฺกนฺติฯ สจาหํ อิเธว ฐตฺวา ‘มา เอวํ อโวจุตฺถ, น สตฺถา เอวํ กเถตี’ติ วเทยฺยํ, เอวํ สา กถา นิชฺฌตฺติํ น คเจฺฉยฺย, อิมสฺส มหาชนสฺส สนฺนิปติตกาเลเยว นํ นิชฺฌาเปสฺสามี’’ติ เอกํ ฉณทิวสํ อาคเมโนฺต ตุณฺหี อโหสิฯ

อปเรน สมเยน มหาฉเณ สมฺปเตฺต ‘‘อยํ อิมสฺส กาโล’’ติ นคเร เภริํ จราเปสิ – ‘‘สทฺธา วา อสฺสทฺธา วา สมฺมาทิฎฺฐิกา วา มิจฺฉาทิฎฺฐิกา วา เคหรกฺขเก ทารเก วา มาตุคาเม วา ฐเปตฺวา อวเสสา เย วิหารํ นาคจฺฉนฺติ, ปญฺญาสํ ทโณฺฑ’’ติฯ สยมฺปิ ปาโตว นฺหตฺวา กตปาตราโส สพฺพาภรณปฎิมณฺฑิโต มหตา พลกาเยน สทฺธิํ วิหารํ อคมาสิฯ คจฺฉโนฺต จ จิเนฺตสิ – ‘‘ภควา ตุเมฺห กิร เอวํ วทถ ‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ…เป.… น อเญฺญสํ สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผล’นฺติ เอวํ ปุจฺฉิตุํ อยุตฺตํ, ปญฺหเมว ปุจฺฉิสฺสามิ, ปญฺหํ กเถโนฺต จ เม ภควา อวสาเน ติตฺถิยานํ วาทํ ภญฺชิสฺสตี’’ติฯ โส ปญฺหํ ปุจฺฉโนฺต กตฺถ นุ โข, ภเนฺต, ทานํ ทาตพฺพนฺติ อาหฯ ยตฺถาติ ยสฺมิํ ปุคฺคเล จิตฺตํ ปสีทติ, ตสฺมิํ ทาตพฺพํ, ตสฺส วา ทาตพฺพนฺติ อโตฺถฯ

เอวํ วุเตฺต ราชา เยหิ มนุเสฺสหิ ติตฺถิยานํ วจนํ อาโรจิตํ, เต โอโลเกสิฯ เต รญฺญา โอโลกิตมตฺตาว มงฺกุภูตา อโธมุขา ปาทงฺคุฎฺฐเกน ภูมิํ เลขมานา อฎฺฐํสุฯ ราชา – ‘‘เอกปเทเนว, ภเนฺต, หตา ติตฺถิยา’’ติ มหาชนํ สาเวโนฺต มหาสเทฺทน อภาสิฯ เอวญฺจ ปน ภาสิตฺวา – ‘‘ภควา จิตฺตํ นาม นิคณฺฐาเจลกปริพฺพาชกาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ปสีทติ , กตฺถ ปน, ภเนฺต, ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ ปุจฺฉิฯ อญฺญํ โข เอตนฺติ, ‘‘มหาราช, อญฺญํ ตยา ปฐมํ ปุจฺฉิตํ, อญฺญํ ปจฺฉา, สลฺลเกฺขหิ เอตํ, ปญฺหากถนํ ปน มยฺหํ ภาโร’’ติ วตฺวา สีลวโต โขติอาทิมาหฯ ตตฺถ อิธ ตฺยสฺสาติ อิธ เต อสฺสฯ สมุปพฺยูโฬฺหติ ราสิภูโตฯ อสิกฺขิโตติ ธนุสิเปฺป อสิกฺขิโตฯ อกตหโตฺถติ มุฎฺฐิพนฺธาทิวเสน อสมฺปาทิตหโตฺถฯ อกตโยโคฺคติ ติณปุญฺชมตฺติกาปุญฺชาทีสุ อกตปริจโยฯ อกตูปาสโนติ ราชราชมหามตฺตานํ อทสฺสิตสรเกฺขโปฯ ฉมฺภีติ ปเวธิตกาโยฯ

กามจฺฉโนฺท ปหีโนติอาทีสุ อรหตฺตมเคฺคน กามจฺฉโนฺท ปหีโน โหติ, อนาคามิมเคฺคน พฺยาปาโท , อรหตฺตมเคฺคเนว ถินมิทฺธํ, ตถา อุทฺธจฺจํ, ตติเยเนว กุกฺกุจฺจํ, ปฐมมเคฺคน วิจิกิจฺฉา ปหีนา โหติฯ อเสเกฺขน สีลกฺขเนฺธนาติ อเสกฺขสฺส สีลกฺขโนฺธ อเสโกฺข สีลกฺขโนฺธ นามฯ เอส นโย สพฺพตฺถฯ เอตฺถ จ ปุริเมหิ จตูหิ ปเทหิ โลกิยโลกุตฺตรสีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติโย กถิตาฯ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ โหติ, ตํ โลกิยเมวฯ

อิสฺสตฺตนฺติ อุสุสิปฺปํฯ พลวีริยนฺติ เอตฺถ พลํ นาม วาโยธาตุ, วีริยํ กายิกเจตสิกวีริยเมวฯ ภเรติ ภเรยฺยฯ นาสูรํ ชาติปจฺจยาติ, ‘‘อยํ ชาติสมฺปโนฺน’’ติ เอวํ ชาติการณา อสูรํ น ภเรยฺยฯ

ขนฺติโสรจฺจนฺติ เอตฺถ ขนฺตีติ อธิวาสนขนฺติ, โสรจฺจนฺติ อรหตฺตํฯ ธมฺมาติ เอเต เทฺว ธมฺมาฯ อสฺสเมติ อาวสเถฯ วิวเนติ อรญฺญฎฺฐาเน, นิรุทเก อรเญฺญ จตุรสฺสโปกฺขรณิอาทีนิ การเยติ อโตฺถฯ ทุเคฺคติ วิสมฎฺฐาเนฯ สงฺกมนานีติ ปณฺณาสหตฺถสฎฺฐิหตฺถานิ สโมกิณฺณปริสุทฺธวาลิกานิ สงฺกมนานิ กเรยฺยฯ

อิทานิ เอเตสุ อรญฺญเสนาสเนสุ วสนฺตานํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขาจารวตฺตํ อาจิกฺขโนฺต อนฺนํ ปานนฺติอาทิมาหฯ ตตฺถ เสนาสนานีติ มญฺจปีฐาทีนิฯ วิปฺปสเนฺนนาติ ขีณาสวสฺส เทโนฺตปิ สกเงฺขน กิเลสมลิเนน จิเตฺตน อทตฺวา วิปฺปสเนฺนเนว จิเตฺตน ทเทยฺยฯ ถนยนฺติ คชฺชโนฺตฯ สตกฺกกูติ สตสิขโร, อเนกกูโฎติ อโตฺถฯ อภิสงฺขจฺจาติ อภิสงฺขริตฺวา สโมธาเนตฺวา ราสิํ กตฺวาฯ

อาโมทมาโนติ ตุฎฺฐมานโส หุตฺวาฯ ปกิเรตีติ ทานเคฺค วิจิรติ, ปกิรโนฺต วิย วา ทานํ เทติฯ ปุญฺญธาราติ อเนกทานเจตนามยา ปุญฺญธาราฯ ทาตารํ อภิวสฺสตีติ ยถา อากาเส สมุฎฺฐิตเมฆโต นิกฺขนฺตา อุทกธารา ปถวิํ สิเนหยนฺตี เตเมนฺตี กิเลทยนฺตี อภิวสฺสติ, เอวเมว อยมฺปิ ทายกสฺส อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนา ปุญฺญธารา ตเมว ทาตารํ อโนฺต สิเนเหติ ปูเรติ อภิสเนฺทติฯ เตน วุตฺตํ ‘‘ทาตารํ อภิวสฺสตี’’ติฯ จตุตฺถํฯ

๕. ปพฺพตูปมสุตฺตวณฺณนา

๑๓๖. ปญฺจเม มุทฺธาวสิตฺตานนฺติ ขตฺติยาภิเสเกน มุทฺธนิ อวสิตฺตานํ กตาภิเสกานํฯ กามเคธปริยุฎฺฐิตานนฺติ กาเมสุ เคเธน ปริยุฎฺฐิตานํ อภิภูตานํฯ ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺตานนฺติ ชนปเท ถิรภาวปฺปตฺตานํฯ ราชกรณียานีติ ราชกมฺมานิ ราชูหิ กตฺตพฺพกิจฺจานิฯ เตสุ ขฺวาหนฺติ เตสุ อหํฯ อุสุกฺกมาปโนฺนติ พฺยาปารํ อาปโนฺนฯ เอส กิร ราชา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ภควโต อุปฎฺฐานํ คจฺฉติ, อนฺตราคมนานิ พหูนิปิ โหนฺติฯ ตสฺส นิพทฺธํ คจฺฉโต พลกาโย มหาปิ โหติ อโปฺปปิฯ อเถกทิวสํ ปญฺจสตา โจรา จินฺตยิํสุ – ‘‘อยํ ราชา อเวลาย อเปฺปน พเลน สมณสฺส โคตมสฺส อุปฎฺฐานํ คจฺฉติ, อนฺตรามเคฺค นํ คเหตฺวา รชฺชํ คณฺหิสฺสามา’’ติฯ เต อนฺธวเน นิลียิํสุฯ ราชาโน จ นาม มหาปุญฺญา โหนฺติฯ อถ เตสํเยว อพฺภนฺตรโต เอโก ปุริโส นิกฺขมิตฺวา รโญฺญ อาโรเจสิฯ ราชา มหนฺตํ พลกายํ อาทาย อนฺธวนํ ปริวาเรตฺวา เต สเพฺพ คเหตฺวา อนฺธวนโต ยาว นครทฺวารา มคฺคสฺส อุโภสุ ปเสฺสสุ ยถา อญฺญมญฺญํ จกฺขุนา จกฺขุํ อุปนิพนฺธิตฺวา โอโลเกนฺติ, เอวํ อาสนฺนานิ สูลานิ โรปาเปตฺวา สูเลสุ อุตฺตาเสสิฯ อิทํ สนฺธาย เอวมาหฯ

อถ สตฺถา จิเนฺตสิ – ‘‘สจาหํ วกฺขามิ, ‘มหาราช, มาทิเส นาม สมฺมาสมฺพุเทฺธ ธุรวิหาเร วสเนฺต ตยา เอวรูปํ ทารุณํ กมฺมํ กตํ, อยุตฺตํ เต กต’นฺติ, อถายํ ราชา มงฺกุ หุตฺวา สนฺถมฺภิตุํ น สกฺกุเณยฺย, ปริยาเยน ธมฺมํ กเถนฺตเสฺสว เม สลฺลเกฺขสฺสตี’’ติ ธมฺมเทสนํ อารภโนฺต ตํ กิํ มญฺญสีติอาทิมาหฯ ตตฺถ สทฺธายิโกติ สทฺธาตโพฺพ, ยสฺส ตฺวํ วจนํ สทฺทหสีติ อโตฺถฯ ปจฺจยิโกติ ตเสฺสว เววจนํ, ยสฺส วจนํ ปตฺติยายสีติ อโตฺถฯ อพฺภสมนฺติ อากาสสมํฯ นิโปฺปเถโนฺต อาคจฺฉตีติ ปถวิตลโต ยาว อกนิฎฺฐพฺรหฺมโลกา สเพฺพ สเตฺต สณฺหกรณียํ ติณจุณฺณํ วิย กโรโนฺต ปิสโนฺต อาคจฺฉติฯ

อญฺญตฺร ธมฺมจริยายาติ ฐเปตฺวา ธมฺมจริยํ อญฺญํ กาตพฺพํ นตฺถิ, ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตา ธมฺมจริยาว กตฺตพฺพา, ภเนฺตติ – สมจริยาทีนิ ตเสฺสว เววจนานิฯ อาโรเจมีติ อาจิกฺขามิฯ ปฎิเวทยามีติ ชานาเปมิฯ อธิวตฺตตีติ อโชฺฌตฺถรติฯ หตฺถิยุทฺธานีติ นาฬาคิริสทิเส เหมกปฺปเน นาเค อภิรุยฺห ยุชฺฌิตพฺพยุทฺธานิฯ คตีติ นิปฺผตฺติฯ วิสโยติ โอกาโส, สมตฺถภาโว วาฯ น หิ สกฺกา เตหิ ชรามรณํ ปฎิพาหิตุํ ฯ มนฺติโน มหามตฺตาติ มนฺตสมฺปนฺนา มโหสธวิธุรปณฺฑิตาทิสทิสา มหาอมจฺจาฯ ภูมิคตนฺติ มหาโลหกุมฺภิโย ปูเรตฺวา ภูมิยํ ฐปิตํฯ เวหาสฎฺฐนฺติ จมฺมปสิพฺพเก ปูเรตฺวา ตุลาสงฺฆาฎาทีสุ ลเคฺคตฺวา เจว นิยฺยุหาทีสุ จ ปูเรตฺวา ฐปิตํฯ อุปลาเปตุนฺติ อญฺญมญฺญํ ภินฺทิตุํฯ ยถา เทฺว ชนา เอเกน มเคฺคน น คจฺฉนฺติ เอวํ กาตุํฯ

นภํ อาหจฺจาติ อากาสํ ปูเรตฺวาฯ เอวํ ชรา จ มจฺจุ จาติ อิธ เทฺวเยว ปพฺพตา คหิตา, ราโชวาเท ปน ‘‘ชรา อาคจฺฉติ สพฺพโยพฺพนํ วิลุมฺปมานา’’ติ เอวํ ชรา มรณํ พฺยาธิ วิปตฺตีติ จตฺตาโรเปเต อาคตาวฯ ตสฺมาติ ยสฺมา หตฺถิยุทฺธาทีหิ ชรามรณํ ชินิตุํ น สกฺกา, ตสฺมาฯ สทฺธํ นิเวสเยติ สทฺธํ นิเวเสยฺย, ปติฎฺฐาเปยฺยาติฯ ปญฺจมํฯ

ตติโย วโคฺคฯ

อิติ สารตฺถปฺปกาสินิยา

สํยุตฺตนิกาย-อฎฺฐกถาย

โกสลสํยุตฺตวณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ