๕. พฺราหฺมณวโคฺค

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา

๕. พฺราหฺมณวโคฺค

๑. พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนา

๓๘๓. ‘‘มหาสโตฺต มหิทฺธิโก มหานุภาโว’’ติอาทีสุ (มหาว. ๓๘) อุฬารตา วิสโย, ‘‘มหาชนกาโย สนฺนิปตี’’ติอาทีสุ สมฺพหุลภาววิสโย, อิธ ปน ตทุภยมฺปิสฺส อโตฺถติ ‘‘มหตาติ คุณมหเตฺตนปิ มหตา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ อปฺปิจฺฉตาทีติ อาทิ-สเทฺทน สนฺตุฎฺฐิสเลฺลขปวิเวกอสํสคฺควีริยารมฺภาทีนํ สงฺคโหฯ ทิฎฺฐิสีลสามญฺญสงฺฆาตสงฺขาเตนาติ เอตฺถ ‘‘นิยโต สโมฺพธิปรายโณ’’ (สํ. นิ. ๒.๔๑; ๓.๙๙๘, ๑๐๐๔) – ‘‘อฎฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ ทิฎฺฐิสมฺปโนฺน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติอาทิวจนโต ทิฎฺฐิสีลานํ นิยตสภาวตฺตา โสตาปนฺนาปิ อญฺญมญฺญํ ทิฎฺฐิสีลสามเญฺญน สํหตา, ปเคว สกทาคามิอาทโยฯ ‘‘ตถารูปาย ทิฎฺฐิยา ทิฎฺฐิสามญฺญคโต วิหรติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔, ๓๕๖; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๑๑; ปริ. ๒๗๔) ตถารูเปหิ สีเลหิ สีลสามญฺญคโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๑๒; ปริ. ๒๗๔) วจนโต ปุถุชฺชนานมฺปิ ทิฎฺฐิสีลสามเญฺญน สํหตภาโว ลพฺภติเยวฯ

โอฎฺฐปหตกรณวเสน อตฺถวิภาควเสนฯ สนิฆณฺฑุเกฎุภานนฺติ เอตฺถ นิฆณฺฑูติ วจนียวาจกภาเวน อตฺถํ สทฺทญฺจ ขณฺฑติ วิภชฺช ทเสฺสตีติ นิขณฺฑุฯ โส เอว อิธ ข-การสฺส ฆ-การํ กตฺวา ‘‘นิฆณฺฑู’’ติ วุโตฺตฯ กิฎติ คเมติ กิริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต คเมโนฺต ปูเรตีติ เกฎุภํฯ เววจนปฺปกาสกนฺติ ปริยายสทฺททีปกํ, เอเกกสฺส อตฺถสฺส อเนกปริยายวจนวิภาวกนฺติ อโตฺถฯ นิทสฺสนมตฺตเญฺจตํ อเนเกสมฺปิ อตฺถานํ เอกสทฺทวจนียตาวิภาวนวเสนปิ ตสฺส คนฺถสฺส ปวตฺตตฺตาฯ วจีเภทาทิลกฺขณา กิริยา กปฺปียติ เอเตนาติ กิริยากโปฺป, โส ปน วณฺณปทสมฺพนฺธปทตฺถวิภาคโต พหุวิกโปฺปติ อาห ‘‘กิริยากปฺปวิกโปฺป’’ติฯ อิทญฺจ มูลกิริยากปฺปคนฺถํ สนฺธาย วุตฺตํฯ โส หิ สตสหสฺสปริมาโณ นลจริยาทิปกรณํฯ ฐานกรณาทิวิภาคโต นิพฺพจนวิภาคโต จ อกฺขรา ปเภทียนฺติ เอเตหีติ อกฺขรปฺปเภทา, สิกฺขานิรุตฺติโยฯ เอเตสนฺติ เวทานํฯ เต เอว เวเท ปทโส กายตีติ ปทโกฯ ตํ ตํ สทฺทํ ตทตฺถญฺจ พฺยากโรติ พฺยาจิกฺขติ เอเตนาติ พฺยากรณํ, สทฺทสตฺถํฯ อายติํ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํฯ ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติฯ วยตีติ วโย, น วโย อวโย, น อวโย อนวโย, อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ กตฺถจิ อปริกิลโนฺต อวิตฺถายโนฺต เต คเนฺถ สนฺธาเรติ ปูเรตีติ อโตฺถฯ เทฺว ปฎิเสธา ปกติํ คเมนฺตีติ ทเสฺสโนฺต ‘‘อวโย น โหตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ อวยํ ทเสฺสตุํ ‘‘อวโย…เป.… น สโกฺกตี’’ติ วุตฺตํฯ

๓๘๔. ครูติ ภาริยํ อตฺตานํ ตโต โมเจตฺวา คมนํ ทุกฺกรํ โหติฯ อนโตฺถปิ อุปฺปชฺชติ นินฺทาพฺยาโรสอุปารมฺภาทิฯ อพฺภุคฺคโตติ เอตฺถ อภิสทฺทโยเคน อิตฺถมฺภูตาขฺยานเตฺถ อุปโยควจนํฯ

ลกฺขณานีติ ลกฺขณทีปนานิ มนฺตปทานิฯ อนฺตรธายนฺตีติ น เกวลํ ลกฺขณมนฺตานิเยว, อญฺญานิปิ พฺราหฺมณานํ ญาณพลาภาเวน อนุกฺกเมน อนฺตรธายนฺติฯ ตถา หิ วทนฺติ ‘‘เอกสตํ อทฺธริยํ ทิปญฺญาสมตฺตโต สามา’’ติอาทิฯ ปณิธิมหโต สมาทานมหโตติอาทินา ปเจฺจกํ มห-สโทฺท โยเชตโพฺพฯ ปณิธิมหนฺตตาทิ จสฺส พุทฺธวํสจริยาปิฎกวณฺณนาทิวเสเนว เวทิตโพฺพฯ นิฎฺฐาติ นิปฺผตฺติโยฯ ชาติสามญฺญโตติ ลกฺขณชาติยา ลกฺขณภาเวน สมานภาวโตฯ ยถา หิ พุทฺธานํ ลกฺขณานิ สุวิสุทฺธานิ สุปริพฺยตฺตานิ ปริปุณฺณานิ จ โหนฺติ, น เอวํ จกฺกวตฺตีนํฯ เตนาห ‘‘น เตเหว พุโทฺธ โหตี’’ติฯ

อภิรูปตา ทีฆายุกตา, อปฺปาตงฺกตา พฺราหฺมณาทีนํ ปิยมนาปตาติ จตูหิ อจฺฉริยธเมฺมหิฯ ทานํ ปิยวจนํ อตฺถจริยา สมานตฺตตาติ อิเมหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิฯ รญฺชนโตติ ปีติชนนโตฯ จกฺกํ จกฺกรตนํ วเตฺตติ ปวเตฺตตีติ จกฺกวตฺตี, สมฺปตฺติจเกฺกหิ สยํ วเตฺตติ, เตหิ จ ปรํ สตฺตนิกายํ วเตฺตติ ปวเตฺตตีติ จกฺกวตฺตี, ปรหิตาวโห อิริยาปถจกฺกานํ วโตฺต วตฺตนํ เอตสฺส อตฺถีติ จกฺกวตฺตี, อปฺปฎิหตํ วา อาณาสงฺขาตํ จกฺกํ วเตฺตตีติ จกฺกวตี, อปฺปฎิหตํ วา อาณาสงฺขาตํ จกฺกํ วเตฺตตีติ จกฺกวตฺตี, ขตฺติยมณฺฑลาทิสญฺญิตํ จกฺกํ สมูหํ อตฺตโน วเส วเตฺตตีติ จกฺกวตฺตีฯ ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโกฯ ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธโมฺม รญฺชนเตฺถน ราชาติ ธมฺมราชาฯ โกปาทีติ อาทิ-สเทฺทน กามโลภมานมทาทิเก สงฺคณฺหาติฯ วิชิตาวีติ วิชิตวาฯ เกนจิ อกมฺปิยเฎฺฐน ชนปทตฺถาวริยปฺปโตฺตฯ ทฬฺหภตฺติภาวโต วา ชนปโท ถาวริยํ ปโตฺต เอตฺถาติ ชนปทตฺถาวริยปฺปโตฺตฯ จิตฺตีกตภาวาทินาปิ (ขุ. ปา. อฎฺฐ. ๖.๓; ที. นิ. อฎฺฐ. ๒.๓๓; สํ. นิ. อฎฺฐ. ๓.๕.๒๒๓; สุ. นิ. อฎฺฐ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อฎฺฐ. ๕๐) จกฺกสฺส รตนโฎฺฐ เวทิตโพฺพฯ เอส นโย เสเสสุปิฯ รตินิมิตฺตตาย วา จิตฺตีกตาทิภาวสฺส รติชนนเฎฺฐน เอกสงฺคหตาย วิสุํ อคฺคหณํฯ

อิเมหิ ปน รตเนหิ ราชา จกฺกวตฺตี ยํ ยมตฺถํ ปจฺจนุโภติ, ตํ ตํ ทเสฺสตุํ ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ อชิตํ ชินาติ มเหสกฺขตาสํวตฺตนิยกมฺมนิสฺสนฺทภาวโตฯ วิชิเต ยถาสุขํ อนุวิจรติ หตฺถิรตนํ อสฺสรตนญฺจ อภิรุหิตฺวา เตสํ อานุภาเวน อโนฺตปาตราเสเยว สกลํ ปถวิํ อนุสํยายิตฺวา ราชธานิยํ ปจฺจาคมนโตฯ ปริณายกรตเนน วิชิตมนุรกฺขติ เตน ตตฺถ ตตฺถ กตฺตพฺพกิจฺจสฺส สํวิธานโตฯ เสเสหีติ มณิรตนอิตฺถิรตนคหปติรตเนหิฯ ตตฺถ มณิรตเนน โยชนปฺปมาเณ เทเส อนฺธการํ วิธมิตฺวา อาโลกทสฺสนาทินา สุขมนุภวติ, อิตฺถิรตเนน อติกฺกนฺตมานุสรูปสมฺปตฺติทสฺสนาทิวเสน, คหปติรตเนน อิจฺฉิติจฺฉิตมณิกนกรชตาทิธนปฺปฎิลาภวเสนฯ อุสฺสาหสตฺติโยโค เยน เกนจิ อปฺปฎิหตาณาจกฺกภาวสิทฺธิโตฯ หตฺถิอสฺสรตนาทีนํ มหานุภาวตฺตา โกสสมฺปตฺติยาปิ ปภาวสมฺปตฺติสิทฺธิโต ‘‘หตฺถิ…เป.… โยโค’’ติ วุตฺตํฯ โกโส หิ นาม สติ อุสฺสาหสมฺปตฺติยํ (อุคฺคเตชสฺส สุกุมารปรกฺกมสฺส ปสนฺนมุขสฺส สมฺมุเข ปาปุณาติ)ฯ ปจฺฉิเมนาติ ปริณายกรตเนนฯ ตญฺหิ สพฺพราชกิเจฺจสุ กุสลํ อวิรชฺฌนปโยคํฯ เตนาห ‘‘มนฺตสตฺติโยโค’’ติฯ ติวิธสตฺติโยคผลํ ปริปุณฺณํ โหตีติ สมฺพโนฺธฯ เสเสหีติ เสเสหิ ปญฺจหิ รตเนหิฯ อโทสกุสลมูลชนิตกมฺมานุภาเวนาติ อโทสสงฺขาเตน กุสลมูเลน สหชาตาทิปจฺจยวเสน อุปฺปาทิตกมฺมสฺส อานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ โสมฺมตรรตนชาติกตฺตาฯ มชฺฌิมานิ มณิอิตฺถิคหปติรตนานิฯ อโลภ…เป.… กมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชนฺติ อุฬารธนสฺส อุฬารธนปฎิลาภการณสฺส จ ปริจฺจาคสมฺปทาเหตุกตฺตาฯ ปจฺฉิมนฺติ ปริณายกรตนํฯ ตญฺหิ อโมห…เป.… กมฺมานุภาเวน สมฺปชฺชติ มหาปเญฺญเนว จกฺกวตฺติราชกิจฺจสฺส ปริเณตพฺพตฺตาฯ

สรณโต ปฎิปกฺขวิธมนโต สูราฯ เตนาห ‘‘อภีรุกชาติกา’’ติฯ อสุเร วิชินิตฺวา ฐิตตฺตา วีโร, สโกฺก เทวานมิโนฺท, ตสฺส องฺคํ เทวปุโตฺต เสนงฺคภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘วีรงฺครูปาติ เทวปุตฺตสทิสกายา’’ติฯ สภาโวติ สภาวภูโต อโตฺถฯ วีรการณนฺติ วีรภาวการณํฯ วีริยมยสรีรา วิยาติ สวิคฺคหวีริยสทิสา สวิคฺคหเญฺจ วีริยํ สิยา, ตํสทิสาติ อโตฺถฯ นนุ รโญฺญ จกฺกวตฺติสฺส ปฎิเสนา นาม นตฺถิ, ยมสฺส ปุตฺตา ปมเทฺทยฺยุํ, อถ กสฺมา ‘‘ปรเสนปมทฺทนา’’ติ วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สเจ’’ติอาทิฯ เตน ปรเสนา โหตุ วา มา วา, เต ปน เอวํ มหานุภาวาติ ทเสฺสติฯ ธเมฺมนาติ กตูปจิเตน อตฺตโน ปุญฺญธเมฺมนฯ เตน หิ สโญฺจทิตา ปถวิยํ สพฺพราชาโน ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ‘‘สฺวาคตํ เต มหาราชา’’ติอาทิํ วตฺวา อตฺตโน รชฺชํ รโญฺญ จกฺกวตฺติสฺส นิยฺยาเทนฺติฯ เตน วุตฺตํ ‘‘โส อิมํ…เป.… อชฺฌาวสตี’’ติฯ อฎฺฐกถายํ ปน ตสฺส ยถาวุตฺตธมฺมสฺส จิรตรํ วิปจฺจิตุํ ปจฺจยภูตํ จกฺกวตฺติวตฺตสมุทาคตํ ปโยคสมฺปตฺติสงฺขาตํ ธมฺมํ ทเสฺสตุํ ‘‘ปาโณ น หนฺตโพฺพติอาทินา ปญฺจสีลธเมฺมนา’’ติ วุตฺตํฯ เอวญฺหิ ‘‘อทเณฺฑน อสเตฺถนา’’ติ อิทํ วจนํ สุฎฺฐุตรํ สมตฺถิตํ โหติ, ยสฺมา ราคาทโย ปาปธมฺมา อุปฺปชฺชมานา สตฺตสนฺตานํ ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฎฺฐนฺติ, กุสลปวตฺติํ นิวาเรนฺติ, ตสฺมา เต ‘‘ฉทนา, ฉทา’’ติ จ วุตฺตาฯ

วิวเฎฺฎตฺวา ปริวเตฺตตฺวาฯ ปูชารหตา วุตฺตา ‘‘อรหตีติ อรห’’นฺติฯ ตสฺสาติ ปูชารหตายฯ ยสฺมา สมฺมาสมฺพุโทฺธ, ตสฺมา อรหนฺติฯ พุทฺธตฺตเหตุภูตา วิวฎฺฎจฺฉทตา วุตฺตา สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานปุพฺพกตฺตา พุทฺธภาวสิทฺธิยาฯ อรหํ วฎฺฎาภาเวนาติ ผเลน เหตุอนุมานทสฺสนํฯ สมฺมาสมฺพุโทฺธ ฉทนาภาเวนาติ เหตุนา ผลานุมานทสฺสนํฯ เหตุทฺวยํ วุตฺตํ ‘‘วิวโฎฺฎ วิจฺฉโท จา’’ติฯ ทุติยเวสารเชฺชนาติ ‘‘ขีณาสวสฺส เต ปฎิชานโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) อาคเตน เวสารเชฺชนฯ ปุริมสิทฺธีติ ปุริมสฺส ปทสฺส อตฺถสิทฺธิฯ ปฐเมนาติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฎิชานโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) อาคเตน เวสารเชฺชนฯ ทุติยสิทฺธีติ พุทฺธตฺตสิทฺธิฯ ตติยจตุเตฺถหีติ ‘‘เย โข ปน เต อนฺตรายิกา ธมฺมา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐), ‘‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถายา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๕๐) จ อาคเตหิ ตติยจตุเตฺถหิ เวสารเชฺชหิฯ ตติยสิทฺธีติ วิวฎฺฎจฺฉทนตา สิทฺธิฯ ยาถาวโต อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมาปเทเสน หิ สตฺถุ วิวฎฺฎจฺฉทภาโว โลเก ปากโฎ อโหสิฯ ปุริมํ ธมฺมจกฺขุนฺติ ปุริมปทํ ภควโต ธมฺมจกฺขุํ สาเธติ กิเลสารีนํ สํสารจกฺกสฺส จ อรานํ หตภาวทีปนโตฯ ทุติยํ ปทํ พุทฺธจกฺขุํ สาเธติ สมฺมาสมฺพุทฺธเสฺสว ตํ สมฺภวโตฯ ตติยํ ปทํ สมนฺตจกฺขุํ สาเธติ สวาสนสพฺพกิเลสปฺปหานทีปนโตฯ ‘‘สมฺมาสมฺพุโทฺธ’’ติ หิ วตฺวา ‘‘วิวฎฺฎจฺฉโท’’ติ วจนํ พุทฺธภาวาวหเมว สพฺพกิเลสปฺปหานํ วิภาเวตีติฯ สูรภาวนฺติ ลกฺขณวิภาวเนน วิสทญาณตํฯ

๓๘๕. คเวสีติ (ที. นิ. ฎี. ๑.๒๘๗) ญาเณน ปริเยสนํ อกาสิฯ สมานยีติ ญาเณน สงฺกเลโนฺต สมานํ อานยิ สมาหริฯ น สโกฺกติ สํกุจิเต อิริยาปเถ เยภุเยฺยน เตสํ ทุพฺพิภาวนโตฯ กงฺขตีติ ปทสฺส อากงฺขตีติ อยมโตฺถติ อาห – ‘‘อโห วต ปเสฺสยฺยนฺติ ปตฺถนํ อุปฺปาเทตี’’ติฯ กิจฺฉตีติ กิลมติฯ ‘‘กงฺขตี’’ติ ปทสฺส ปุเพฺพ อาสีสนตฺถตํ วตฺวา อิทานิ ตสฺส สํสยตฺถตฺตเมว วิกปฺปนฺตรวเสน ทเสฺสโนฺต ‘‘กงฺขาย วา ทุพฺพลา วิมติ วุตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ตีหิ ธเมฺมหิ ติปฺปกาเรหิ สํสยธเมฺมหิฯ กาลุสฺสิยภาโวติ อปฺปสนฺนตาย เหตุภูโต อาวิลภาโวฯ ยสฺมา ภควโต โกโสหิตํ สพฺพพุทฺธาเวณิกํ วตฺถคุยฺหํ สุวิสุทฺธกญฺจนมณฺฑลสนฺนิกาสํ อตฺตโน สณฺฐานสนฺนิเวสสุนฺทรตาย อาชาเนยฺยคนฺธหตฺถิโน วรงฺคจารุภาวํ วิกสมานตปนิยารวินฺทสมุชฺชลเกสราวตฺตวิลาสํ สญฺฌาปภานุรญฺชิตชลวนนฺตราภิลกฺขิต-สมฺปุณฺณจนฺทมณฺฑลโสภญฺจ อตฺตโน สิริยา อภิภุยฺย วิราชติ, ยํ พาหิรพฺภนฺตรมเลหิ อนุปกฺกิลิฎฺฐตาย จิรกาลํ สุปริจิตพฺรหฺมจริยาธิการตาย สุสณฺฐิตสณฺฐานสมฺปตฺติยา จ โกปีนมฺปิ สนฺตํ อโกปีนเมว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิฯ ปหูตภาวนฺติ ปุถุลภาวํฯ เอเตฺถว หิ ตสฺส สํสโย, ตนุมุทุสุกุมารตาทีสุ ปนสฺส คุเณสุ ตสฺส วิจารณา เอว นาโหสิฯ

หิริกรโณกาสนฺติ หิริยิตพฺพฎฺฐานํฯ ฉายนฺติ ปฎิพิมฺพํฯ กีทิสนฺติ อาห ‘‘อิทฺธิยา’’ติอาทิฯ ฉายารูปนฺติ ภควโต ปฎิพิมฺพรูปํฯ ตญฺจ โข พุทฺธสนฺตานโต วินิมุตฺตํ รูปกมตฺตํ ภควโต สรีรวณฺณสณฺฐานาวยวํ อิทฺธิมยํ พิมฺพกมตฺตํ, ตํ ปน ทเสฺสโนฺต ภควา ยถา อตฺตโน พุทฺธรูปํ น ทิสฺสติ, ตถา กตฺวา ทเสฺสติฯ นีหริตฺวาติ ผริตฺวาฯ

กณฺณโสตานํ อุปจิตตนุตมฺพโลมตาย โธตรชตปนาฬิกาสทิสตา วุตฺตาฯ มุขปริยเนฺตติ เกสเนฺตฯ

กิริยากรณนฺติ กิริยาย กายิกสฺส วาจสิกสฺส ปฎิปตฺติฯ ตตฺถาติ เตสุ กิเจฺจสุฯ ธมฺมกถิกานํ วตฺตํ ทเสฺสตุํ พีชนิคฺคหณํ กตํฯ น หิ อญฺญถา สพฺพสฺสปิ โลกสฺส อลงฺการภูตํ ปรมุกฺกํสคตํ สิกฺขาสํยมานํ พุทฺธานํ มุขจนฺทมณฺฑลํ ปฎิจฺฉาเทตพฺพํ โหติฯ

ปตฺถริตวิตานโอลมฺพิตคนฺธทามกุสุมทามเก คนฺธมณฺฑลมาเฬฯ ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ‘‘เอตฺตกํ เวลํ สมาปตฺติยา วีตินาเมสฺสามี’’ติ เอวํ ปวเตฺตน ปุพฺพภาเคน กาลํ ปริจฺฉินฺทิตฺวาฯ ปจฺจยทายเกสุ อนุโรธวเสน ปริสํ อุสฺสาเทโนฺต วา ปคฺคณฺหโนฺต, อทายเกสุ วิโรธวเสน ปริสํ อปสาเทโนฺต วาฯ

โยคเกฺขมํ อนฺตรายาภาวํฯ สภาวคุเณเนวาติ ยถาวุตฺตคุเณเนวฯ โภโต โคตมสฺส คุณํ สวิคฺคหํ จกฺกวาฬํ อติสมฺพาธํ วิตฺถาเรน สนฺธาเรตุํ อปฺปโหนฺตโตฯ ภวคฺคํ อตินีจํ อุปรูปริ สนฺธาเรตุํ อปฺปโหนฺตโตฯ

๓๘๖. ฐานคมนาทีสุ (ที. นิ. ฎี. ๒.๓๕) ภูมิยํ สุฎฺฐุ สมํปติฎฺฐิตา ปาทา เอตสฺสาติ สุปฺปติฎฺฐิตปาโทฯ ตํ ปน ภควโต สุปฺปติฎฺฐิตปาทตํ พฺยติเรกมุเขน วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ตตฺถ อคฺคตลนฺติ อคฺคปาทตลํฯ ปณฺหีติ ปณฺหิตลํฯ ปสฺสนฺติ ปาทตลสฺส ทฺวีสุ ปเสฺสสุ เอเกกํ, อุภยเมว วา ปริยนฺตํ ปสฺสํฯ สุวณฺณปาทุกตลํ วิย อุชุกํ นิกฺขิปิยมานํฯ เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกกฺขเณเยวฯ สกลํ ปาทตลํ ภูมิํ ผุสติ นิกฺขิปเนฯ เอกปฺปหาเรเนว สกลํ ปาทตลํ ภูมิโต อุฎฺฐหตีติ โยชนาฯ

ตตฺราติ ตาย สุปฺปติฎฺฐิตปาทตาย อนุปุพฺพนินฺนาว อจฺฉริยพฺภุตํ อิทํ วุจฺจมานํ นิสฺสนฺทผลํฯ วุตฺตเมวตฺถํ สตฺถุ ติทิวคมเนน สุปากฎํ กาตุํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิํ วตฺวา ‘‘น หี’’ติอาทินา ตํ สมเตฺถติฯ เตน ปฐมลกฺขณโตปิ ทุติยลกฺขณํ มหานุภาวนฺติ ทเสฺสติฯ ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อนฺตมโส จกฺกวตฺติรโญฺญ ปริสํ อุปาทาย สโพฺพปิ จกฺกลกฺขณเสฺสว ปริวาโร’’ติฯ ยุคนฺธรปพฺพตสฺส ตาวติํสภวนสฺส จ ปกติปทนิเกฺขปฎฺฐานุปสงฺกมเน เนว พุทฺธานํ, น เทวตานํ อานุภาโว, อถ โข พุทฺธานํ ลกฺขณานุภาโวติ อิมมตฺถํ นิทสฺสิตํฯ สีลเตเชน…เป.… ทสนฺนํ ปารมีนํ อานุภาเวนาติ อิทมฺปิ ลกฺขณนิพฺพตฺตกมฺมวิเสสกิตฺตนเมวาติ ทฎฺฐพฺพํฯ สพฺพาวเนฺตหีติ สพฺพปเทสวเนฺตหิฯ

นาภิปริจฺฉินฺนาติ นาภิยํ ปริจฺฉินฺนา ปริเจฺฉทวเสน ฐิตาฯ นาภิมุขปริเกฺขปปโฎฺฎติ ปกติจกฺกสฺส อกฺขพฺภาหตปริหรณตฺถํ นาภิมุเข ฐเปตพฺพปริเกฺขปปโฎฺฎฯ เนมิมณิกาติ เนมิยํ อาวฬิภาเวน ฐิตมณิกาเลขาฯ

สมฺพหุลวาโรติ พหุวิธเลขงฺควิภาวนวาโรฯ สตฺตีติ อาวุธสตฺติฯ สิริวโจฺฉติ สิริมุขํฯ นนฺทีติ ทกฺขิณาวฎฺฎํฯ โสวตฺติโกติ โสวตฺติอโงฺกฯ วฎํสโกติ อาเวฬํฯ วฑฺฒมานกนฺติ ปุริสหาริ ปุริสงฺคํฯ โมรหตฺถโกติ โมรปิญฺฉกลาโป, โมรปิญฺฉ ปริสิพฺพิโต วา พีชนิวิเสโสฯ วาลพีชนีติ จามริวาลํฯ สิทฺธตฺถาทิ ปุณฺณฆฎปุณฺณปาติโยฯ ‘‘จกฺกวาโฬ’’ติ วตฺวา ตสฺส ปธานาวยเว ทเสฺสตุํ ‘‘หิมวา สิเนรุ…เป.… สหสฺสานี’’ติ วุตฺตํฯ

อายตปณฺหีติ อิทํ อเญฺญสํ ปณฺหิโต ทีฆตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน อติทีฆตนฺติ อาห ‘‘ปริปุณฺณปณฺหี’’ติฯ ยถา ปน ปณฺหิลกฺขณํ ปริปุณฺณํ นาม โหติ, ตํ พฺยติเรกมุเขน ทเสฺสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ อารเคฺคนาติ มณฺฑลาย สิขายฯ วเฎฺฎตฺวาติ ยถา สุวฎฺฎํ โหติ, เอวํ วเฎฺฎตฺวาฯ รตฺตกมฺพลเคณฺฑุกสทิสาติ รตฺตกมฺพลมยเคณฺฑุกสทิสาฯ

มกฺกฎเสฺสวาติ วานรสฺส วิยฯ ทีฆภาเวน สมตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํฯ นิยฺยาสเตเลนาติ ฉทิกนิยฺยาสาทินิยฺยาสสมฺมิเสฺสน เตเลนฯ

ตลุนาติ สุกุมาราฯ

จเมฺมนาติ องฺคุลนฺตรเวฐิตจเมฺมนฯ ปฎิพทฺธองฺคุลนฺตโรติ เอกโต สมฺพทฺธองฺคุลนฺตโรฯ เอกปฺปมาณาติ ทีฆโต สมานปฺปมาณาฯ ยวลกฺขณนฺติ อพฺภนฺตรโต องฺคุลิปเพฺพฐิตํ ยวลกฺขณํฯ ปฎิวิชฺฌิตฺวาติ ตํตํปพฺพานํ สมานเทสตาย องฺคุลีนํ ปสาริตกาเล อญฺญมญฺญํ วิชฺฌิตานิ วิย ผุสิตฺวา ติฎฺฐนฺติฯ

สงฺขา วุจฺจนฺติ โคปฺผกา, อุทฺธํ สงฺขา เอเตสนฺติ อุสฺสงฺขา, ปาทาฯ ปิฎฺฐิปาเทติ ปิฎฺฐิปาทสมีเปฯ สุเขน ปาทา ปริวตฺตนฺติ ปาทนามนาทีสุ, เตเนว คจฺฉนฺตานํ เตสํ เหฎฺฐา ปาทตลานิ ทิสฺสนฺติฯ เตนาติ โคปฺผกานํ ปิฎฺฐิปาทโต อุทฺธํ ปติฎฺฐิตตฺตาฯ จตุรงฺคุลมตฺตญฺหิ ตานิ อุทฺธํ อาโรหิตฺวา ปติฎฺฐหนฺติ, นิคุฬฺหานิ จ โหนฺติ, น อเญฺญสํ วิย ปญฺญายมานานิฯ สติปิ เทสนฺตรปฺปวตฺติยํ นิจฺจโลติ ทสฺสนตฺถํ นาภิคฺคหณํฯ

ยสฺมา เอณีมิคสฺส สมนฺตโต เอกสทิสมํสา อนุกฺกเมน อุทฺธํ ถูลา ชงฺฆา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอณีมิคสทิสชงฺฆา’’ติฯ ปริปุณฺณชโงฺฆติ สมนฺตโต มํสูปจเยน ปริปุณฺณชโงฺฆฯ เตนาห ‘‘น เอกโต’’ติอาทิฯ

เอเตนาติ ‘‘อโนนมโนฺต’’ติอาทิวจเนน, ชาณุผาสุภาวทีปเนนาติ อโตฺถฯ อวเสสชนาติ อิมินา ลกฺขเณน รหิตา ชนาฯ ขุชฺชา วา โหนฺติ เหฎฺฐิมกายโต อุปริมกายสฺส รสฺสตายฯ วามนา วา อุปริมกายโต เหฎฺฐิมกายสฺส รสฺสตายฯ เอเตน ฐเปตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธํ จกฺกวตฺตินญฺจ อิตเร สตฺตา ขุชฺชา วามนา จาติ ทเสฺสติฯ

โอหิตนฺติ สโมหิตํ อโนฺตคธํฯ ตถาภูตํ ปน ตํ เตน ฉนฺนํ โหตีติ อาห ‘‘ปฎิจฺฉนฺน’’นฺติฯ

สุวณฺณวโณฺณติ สุวณฺณวณฺณวโณฺณติ อยเมตฺถ อโตฺถติ อาห ‘‘ชาติหิงฺคุลเกนา’’ติอาทิฯ สฺวายมโตฺถ อาวุตฺติญาเยน จ เวทิตโพฺพฯ สรีรปริยาโย อิธ วณฺณสโทฺทติ อธิปฺปาเยน ปฐมวิกปฺปํ วตฺวา ตถารูปาย ปน รุฬฺหิยา อภาวํ มนสิ กตฺวา วณฺณธาตุปริยายเมว วณฺณสทฺทํ คเหตฺวา ทุติยวิกโปฺป วุโตฺตฯ

รโชติ สุขุมรโชฯ ชลฺลนฺติ มลีนภาวาวโห เรณุสญฺจโยฯ เตนาห ‘‘มลํ วา’’ติฯ ยทิ วิวฎฺฎติ, กถํ นฺหานาทีติ อาห ‘‘หตฺถโธวนา’’ติอาทิฯ

อาวฎฺฎปริโยสาเนติ ปทกฺขิณาวฎฺฎาย อเนฺตฯ

พฺรหฺมุโน สรีรํ ปุรโต วา ปจฺฉโต วา อโนนมิตฺวา อุชุกเมว อุคฺคตนฺติ อาห ‘‘พฺรหฺมา วิย อุชุคโตฺต’’ติฯ ปสฺสวงฺกาติ ทกฺขิณปเสฺสน วา วามปเสฺสน วา วงฺกาฯ

หตฺถปิฎฺฐิอาทิวเสน สตฺต อุสฺสทา เอตสฺสาติ สตฺตุสฺสโทฯ

สีหสฺส ปุพฺพทฺธํ สีหปุพฺพทฺธํ, ปริปุณฺณาวยวตาย สีหปุพฺพทฺธํ วิย สกโล กาโย อสฺสาติ สีหปุพฺพทฺธกาโยฯ สีหเสฺสวาติ สีหสฺส วิยฯ สณฺฐนฺตีติ สณฺฐหนฺติฯ นานาจิเตฺตนาติ วิวิธจิเตฺตนฯ ปุญฺญจิเตฺตนาติ ปารมิตาปุญฺญจิตฺตรูเปนฯ จิตฺติโตติ สญฺชาตจิตฺตภาโวฯ

ทฺวินฺนํ โกฎฺฎานมนฺตรนฺติ ทฺวินฺนํ ปิฎฺฐิพาหานํ เวมชฺฌํ, ปิฎฺฐิมชฺฌสฺส อุปริภาโคฯ จิตํ ปริปุณฺณนฺติ อนินฺนภาเวน จิตํ, ทฺวีหิ โกเฎฺฎหิ สมตลตาย ปริปุณฺณํฯ อุคฺคมฺมาติ อุคฺคนฺตฺวาฯ

นิโคฺรธปริมณฺฑโล วิย ปริมณฺฑโล นิโคฺรธปริมณฺฑโล เอกสฺส ปริมณฺฑลสทฺทสฺส โลปํ กตฺวาฯ น หิ สโพฺพ นิโคฺรโธ มณฺฑโลฯ เตนาห ‘‘สมกฺขนฺธสาโข นิโคฺรโธ’’ติฯ ปริมณฺฑลสทฺทสนฺนิธาเนน วา ปริมณฺฑโลว นิโคฺรโธ คยฺหตีติ ปริมณฺฑลสทฺทสฺส โลเปน วินาปิ อยมโตฺถ ลพฺภตีติ อาห ‘‘นิโคฺรโธ วิย ปริมณฺฑโล’’ติฯ ยาวตกฺวสฺสาติ โอ-การสฺส ว-การาเทสํ กตฺวา วุตฺตํฯ

สมวฎฺฎิตกฺขโนฺธติ สมํ สุวฎฺฎิตกฺขโนฺธฯ โกญฺจา วิย ทีฆคลา, พกา วิย วงฺกคลา, วราหา วิย ปุถุลคลาติ โยชนาฯ สุวณฺณาลิงฺคสทิโสติ สุวณฺณมยขุทฺทกมุทิงฺคสทิโสฯ

รสคฺคสคฺคีติ มธุราทิเภทํ รสํ คสนฺติ อโนฺต ปเวสนฺตีติ รสคฺคสา, รสคฺคสานํ อคฺคา รสคฺคสคฺคา, ตา เอตสฺส สนฺตีติ รสคฺคสคฺคีฯ เตนาติ โอชาย อผรเณน, หีนธาตุกตฺตา เต พหฺวาพาธา โหนฺติฯ

‘‘หนู’’ติ สนฺนิสฺสยทนฺตาธารสฺส สมญฺญา, ตํ ภควโต สีหหนุสทิสํ, ตสฺมา ภควา สีหหนุฯ ตตฺถ ยสฺมา พุทฺธานํ รูปกายสฺส ธมฺมกายสฺส จ อุปมา นาม นิหีนุปมาว, นตฺถิ สมานุปมา, กุโต อธิกูปมา, ตสฺมา อยมฺปิ นิหีนุปมาติ ทเสฺสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ติภาควเสน มณฺฑลตาย ทฺวาทสิยํ ปกฺขสฺส จนฺทสทิสานิฯ

ทนฺตานํ อุจฺจนีจตา อพฺภนฺตรพาหิรปสฺสวเสนปิ เวทิตพฺพา, น อคฺควเสเนวฯ เตนาห ‘‘อยปฎฺฎฉินฺนสงฺขปฎลํ วิยา’’ติฯ อยปฎฺฎนฺติ จ กกจํ อธิเปฺปตํฯ วิสมาติ วิสมสณฺฐานาฯ

วิจฺฉินฺทิตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ปวตฺตสรตาย ฉินฺนสฺสราปิฯ อเนกาการตาย ภินฺนสฺสราปิฯ กากสฺส วิย อมนุญฺญสรตาย กากสฺสราปิฯ อปลิพุทฺธตฺตาติ อนุปทฺทุตวตฺถุกตฺตาฯ วตฺถุนฺติ จ อกฺขรุปฺปตฺติฎฺฐานมาหฯ อฎฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ เอตฺถ อฎฺฐงฺคานิ ปรโต อาคมิสฺสนฺติฯ มญฺชุโฆโสติ มธุรสฺสโรฯ

กรวีกสโทฺท เยสํ สตฺตานํ โสตปถํ อุปคจฺฉติ, เต อตฺตโน สรสมฺปตฺติยา ปกติํ ชหาเปตฺวา อวเส กโรโนฺต อตฺตโน วเส วเตฺตติ, เอวํ มธุโรติ ทเสฺสโนฺต ‘‘ตตฺริท’’นฺติอาทิมาหฯ ตํ ปีตินฺติ ตํ พุทฺธคตํ ปีติํฯ เตเนว นีหาเรน ปุนปฺปุนํ ปวตฺตนฺตํ อวิชหิตฺวา วิกฺขมฺภิตกิเลสา เถรานํ สนฺติเก ลทฺธธมฺมสฺสวนสปฺปายา อุปนิสฺสยสมฺปตฺติยา ปริปกฺกญาณตาย ‘‘สตฺตหิ…เป.… ปติฎฺฐาสี’’ติฯ สตฺตสตมเตฺตน โอโรธชเนน สทฺธิํ ปทสาว เถรานํ สนฺติกํ อุปคตตฺตา ‘‘สตฺตหิ ชงฺฆาสเตหิ สทฺธิ’’นฺติ วุตฺตํฯ

อภินีลเนโตฺตติ อธิกนีลเนโตฺตฯ อธิกนีลตา จ สาติสยํ นีลภาเวน เวทิตพฺพา, น เนเตฺต นีลวณฺณเสฺสว อธิกภาวโตติ อาห ‘‘น สกลนีลเนโตฺตวา’’ติอาทิฯ ปีตโลหิตวณฺณา เสตมณฺฑลคตราชิวเสน, นีลเสตกาฬวณฺณา ปน ตํตํมณฺฑลวเสเนว เวทิตพฺพาฯ

จกฺขุภณฺฑนฺติ อกฺขิทลนฺติ เกจิ, อกฺขิทลปตฺตนฺติ อเญฺญฯ อกฺขิทเลหิ ปน สทฺธิํ อกฺขิพิมฺพนฺติ เวทิตพฺพํฯ เอวญฺหิ วินิคฺคตคมฺภีรโชตนาปิ ยุตฺตา โหติฯ

อุณฺณาสโทฺท โลเก อวิเสสโต โลมปริยาโย, อิธ ปน โลมวิเสสวาจโกติ อาห ‘‘อุณฺณโลม’’นฺติฯ นลาฎมชฺฌชาตาติ นลาฎมชฺฌคตาฯ โอทาตตาย อุปมา, น มุทุตายฯ รชตปุพฺพุฬกาติ รชตมยตารกาฯ

เทฺว อตฺถวเส ปฎิจฺจ วุตฺตนฺติ ยสฺมา พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ ปริปุณฺณนลาฎตาย ปริปุณฺณสีสพิมฺพตาย จ ‘‘อุณฺหีสสีสา’’ติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา เต เทฺว อตฺถวเส ปฎิจฺจ ‘‘อุณฺหีสสีโส’’ติ อิทํ วุตฺตํฯ อิทานิ ตํ อตฺถทฺวยํ ภควติ สุปฺปติฎฺฐิตนฺติ ทเสฺสตุํ ‘‘ตถาคตสฺสหี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ สณฺหตมตาย สุวณฺณวณฺณตาย จ รโญฺญ พทฺธอุณฺหีสปโฎฺฎ วิย วิโรจติฯ กปฺปสีสาติ ทฺวิธาภูตสีสาฯ ผลสีสาติ ผลสทิสสีสาฯ อฎฺฐิสีสาติ มํสสฺส อภาวโต ตโจปริโยนทฺธอฎฺฐิมตฺตสีสาฯ ตุมฺพสีสาติ ลาพุสทิสสีสาฯ ปพฺภารสีสาติ ปิฎฺฐิภาเคน โอลมฺพมานสีสาฯ ปุริมนเยนาติ ปริปุณฺณนลาฎตาปเกฺขนฯ อุณฺหีสเวฐิตสีโส วิยาติ อุณฺหีสปเฎฺฎน เวฐิตสีสปเทโส วิยฯ อุณฺหีสํ วิยาติ เฉเกน สิปฺปินา วิรจิตอุณฺหีสมณฺฑลํ วิยฯ

กมฺมนฺติ เยน เยน กเมฺมน ยํ ยํ ลกฺขณํ นิพฺพตฺตํ, ตํ ตํ กมฺมํฯ กมฺมสริกฺขกนฺติ ตสฺส ตสฺส ลกฺขณสฺส ตํกมฺมานุรูปตาฯ ลกฺขณนฺติ ตสฺส มหาปุริสลกฺขณสฺส อวิปรีตสภาโวฯ ลกฺขณานิสํสนฺติ ตํ ลกฺขณปฎิลาเภน ลทฺธพฺพคุโณฯ อิมานิ กมฺมาทีนีติ อิมานิ อนนฺตรํ วุตฺตานิ กมฺมกมฺมสริกฺขกาทีนิ ทเสฺสตฺวา ตํ สรูปโต วิภาเวตฺวา กเถตพฺพานิ สํวณฺณเกนฯ

รตนวิจิตฺตสุวณฺณโตรณํ ตสฺมิํ กาเล มนุสฺสโลเก นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘เทวนคเร’’ติฯ สพฺพโส สุปุปฺผิตสาลรุโกฺข อสาธารณโสโภ มนุสฺสูปจาเร น ลพฺภตีติ อาห ‘‘เสลนฺตรมฺหี’’ติฯ กิริยาจารนฺติ กายิกวาจสิกกิริยาปวตฺติํฯ

๓๘๗. สตตปาฎิหาริยนฺติ สตตํ จริมภเว สพฺพกาลํ ลกฺขณนิพฺพตฺตกกมฺมานุภาวเหตุกํ พุทฺธาเวณิกํ ปาฎิหาริยํฯ พุทฺธานํ อติทูเร ปาทํ นิกฺขิปิตุกามานมฺปิ นาติทูเร เอว นิกฺขิปนํ โหตีติ ‘‘น อติทูเร ฐเปสฺสามีติ อุทฺธรตี’’ติ วุตฺตํฯ ปกติสญฺจรณวเสเนตํ วุตฺตํ, ตาทิเสน ปาเทน อเนกโยชเน ฐเปสฺสามีติ อุทฺธรณมฺปิ โหติเยวฯ อติทูรํ หีติอาทิ ปมาณาติกฺกเม โทสทสฺสนํฯ เอวํ สตีติ เอวํ ทกฺขิณปาทวามปาทานํ ยถาธิเปฺปตปติฎฺฐิตฎฺฐาเน สติฯ ปทวิเจฺฉโทติ ปทวารวิเจฺฉโทฯ ยาทิสํ ปสาเรโนฺต วามปาทสฺส อุทฺธรณํ ปติฎฺฐานญฺจ, ทกฺขิณปาทสฺส ตาทิสเมว, อิติ เนสํ อุทฺธรณปติฎฺฐานานํ สมานโต อญฺญมญฺญภาเวน อนูนานธิกตาย วุตฺตํ ‘‘ทกฺขิณปาทกิจฺจํ วามปาเทน นิยมิตํ, วามปาทกิจฺจํ ทกฺขิณปาเทน นิยมิต’’นฺติฯ

ทิวาติ อุปกฎฺฐาย เวลายฯ วิหารภตฺตตฺถายาติ วิหาเร ยถาวุทฺธํ คเหตพฺพภตฺตตฺถายฯ ปจฺฉโต อาคจฺฉโนฺตติ ปกติคมเนน ปจฺฉโต อาคจฺฉโนฺตฯ โอกาสํ น ลภตีติ ปทนิเกฺขปฎฺฐานํ น ลภติฯ อูรุปริยาโย อิธ สตฺถิ-สโทฺทติ อาห ‘‘น อูรุํ อุนฺนาเมตี’’ติฯ ทณฺฑงฺกุสํ วุจฺจติ ทีฆทโณฺฑ องฺกุโส, เตน รุกฺขสาขํ ฉินฺทโต ปุริสสฺส ยถา ปจฺฉาภาเคน ปาทานํ โอสกฺกนํ โหติ, เอวํ ภควโต ปาทา น โอสกฺกนฺตีติ อาห ‘‘รุกฺขสาขาเฉทน…เป.… โอสกฺกาเปตี’’ติฯ โอพทฺธานาพทฺธฎฺฐาเนหิ ปาทํ โกเฎฺฎโนฺต วิยาติ อาพทฺธฎฺฐาเนน อนาพทฺธฎฺฐาเนน จ ปาทขณฺฑํ โกเฎฺฎตฺวา ถทฺธํ กโรโนฺต วิยฯ น อิโต จิโต จ จาเลตีติ อปราปรํ น จาเลติฯ อุสฺสงฺขปาทตาย สุเขเนว ปาทานํ ปริวตฺตนโต นาภิโต ปฎฺฐาย อุปริมกาโย น อิญฺชตีติ เหฎฺฐิมกาโยว อิญฺชติฯ เตนาห ‘‘อุปริม…เป.… นิจฺจโล โหตี’’ติฯ น ชานาติ อนิญฺชนโตฯ กายพเลนาติ คมนปโยคสงฺขาเตน กายคเตน วิเสสพเลนฯ ชวคมนเหตุภูเตน วา กายพเลนฯ เตนาห ‘‘พาหา ขิปโนฺต’’ติอาทิฯ ชเวน คจฺฉโนฺต หิ พาหา ขิปติ, สรีรโต เสทา มุจฺจนฺติฯ นาคาปโลกิตวเสนาติ นาคสฺส อปโลกนมิว สกลกาเยเนว ปริวเตฺตตฺวา อปโลกนวเสนฯ

อนาวรณญาณสฺสาติ อนาวรณญาณพเลน ทสฺสนสฺสฯ อนาวรณวาโร ปน กาเย ปติฎฺฐิตรูปทสฺสนมฺปิ อนาวรณเมวาติ ทสฺสนตฺถํ วุโตฺตฯ อินฺทขีลโต ปฎฺฐายาติ นครทฺวาเร อินฺทขีลโต ปฎฺฐายฯ ปกติอิริยาปเถเนวาติ โอนมนาทิํ อกตฺวา อุชุกคมนาทินา เอวฯ ยทิ เอวํ โกฎฺฐกทฺวารเคหปฺปเวเส กถนฺติ อาห ‘‘ทลิทฺทมนุสฺสาน’’นฺติอาทิฯ ปริวเตฺตเนฺตนาติ นิปชฺชนตฺถํ กายํ ปริวเตฺตเนฺตนฯ

หเตฺถหิ คเหตฺวาติ อุโภหิ หเตฺถหิ อุโภสุ กฎิปฺปเทเสสุ ปริคฺคเหตฺวาฯ ปตติ นิสีทนฎฺฐาเน นิปชฺชนวเสน ปตติฯ โอริมํ องฺคํ นิสฺสาย นิสิโนฺนติ ปลฺลงฺกมาภุชิตฺวา อุกฺกุฎิกนิสชฺชาย อุปริมกายํ เหฎฺฐิมกาเย ปติฎฺฐเปโนฺตเยว ภารีกรณวเสน โอริมงฺคํ นิสฺสาย นิสิโนฺนฯ ฆํสโนฺตติ อานิสทเทเสน อาสนฎฺฐานํ ฆํสโนฺตฯ ปาริมงฺคนฺติ สตฺถิภาคสมฺมทฺทํ อานิสทปเทสํฯ ตเถวาติ ฆํสโนฺต เอวฯ โอลมฺพกํ ธาเรโนฺต วิยาติ โอลมฺพกสุตฺตํ โอตาเรโนฺต วิยฯ เตน อุชุกเมว นิสีทนมาหฯ สรีรสฺส ครุกภาวเหตูนํ ทูรโต สมุปายิตภาเวน สลฺลหุกภาวโต ตูลปิจุํ ฐเปโนฺต วิยฯ

อเปฺปสกฺขานํ มหานุภาวเคหปฺปเวเส สิยา ฉมฺภิตตฺตํ, จิตฺตโกฺขโภ, ทรถวเสน นานปฺปการกปฺปนํ, ภยวเสน ตณฺหาวเสน ปริตสฺสนํ, ตํ สพฺพํ ภควโต นตฺถีติ ทเสฺสตุํ ปาฬิยํ ‘‘น ฉมฺภตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๓๘๗) วุตฺตนฺติ อาห ‘‘น ฉมฺภตี’’ติอาทิฯ

อุทกํ ทียติ เอเตนาติ อุทกทานํ, ภิงฺการาทิ อุทกภาชนํฯ พทฺธํ กตฺวาติ หตฺถคตมตฺติกํ วิย อตฺตโน วเส อวตฺตนฺตํ กตฺวาฯ ปริวเตฺตตฺวาติ กุชฺชิตฺวาฯ วิฉฑฺฑยมาโน อุทกสฺส วิกฺขิปนวเสน ฉฑฺฑยมาโนฯ

ตถา น คณฺหาติ, พฺยญฺชนมตฺตาย เอว คณฺหโนฺตฯ ภตฺตํ วา อมนาปนฺติ อาเนตฺวา โยชนาฯ พฺยญฺชเนน อาโลปอตินามนํ, อาโลเปน พฺยญฺชนอตินามนนฺติ อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปฐมเมว อสารุปฺปตาย อนิฎฺฐํ วเชฺชตพฺพนฺติ ปาฬิยํ ปฎิกฺขิตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ สพฺพเตฺถวาติ สพฺพสฺมิํ อาหริตพฺพวตฺถุสฺมิํ สุปณีตภาเวน รโส ปากโฎ โหติ ญาเณน ปริญฺญาตตฺตาฯ รสเคโธ ปน นตฺถิ เสตุฆาตตฺตาฯ

อสฺสาติ ‘‘เนว ทวายา’’ติอาทิปทสฺสฯ วุตฺตเมตนฺติ ‘‘วิสุทฺธิมเคฺค วินิจฺฉโย อาคโต’’ติ สพฺพาสวสุเตฺต (ม. นิ. ๑.๒๓) สํวณฺณยเนฺตน วุตฺตเมตํ, ตสฺมา น เอตฺถ ตํ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย, ตสฺมา โย ตสฺมิํ ตสฺมิํ วินิจฺฉเย วิเสสวาโท อิจฺฉิตโพฺพฯ โส ปรมตฺถมญฺชูสาย วิสุทฺธิมคฺควณฺณนาย วุตฺตนเยเนว เวทิตโพฺพฯ ปตฺตสฺส คหณฎฺฐานนฺติ หเตฺถน ปตฺตสฺส คหณปเทสํฯ วินิวตฺติตฺวาติ ปเตฺต สพฺพํ อามิสคตํ สทฺธิํ ภเตฺตน วินิวตฺติตฺวา คจฺฉติฯ ปมาณาติกฺกนฺตนฺติ เกลายนวเสน อติกฺกนฺตปมาณํ อารกฺขํ ฐเปติฯ จีวรโภคนฺตรนฺติ จีวรปฎลนฺตรํฯ อุทเรน อกฺกมิตฺวาติ อุทเรเนว สนฺนิรุมฺภิตฺวาฯ

อปฺปตฺตกาลํ อภิมุขํ นาเมติ อุปนาเมตีติ อตินาเมติ, ปตฺตกาลํ อติกฺกาเมโนฺต นาเมติ อปเนตีติ อตินาเมติฯ อุภยมฺปิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปาฬิยํ ‘‘น จ อนุโมทนสฺส กาลมตินาเมตี’’ติ วุตฺตนฺติ ทเสฺสโนฺต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาหฯ

เวคคมเนน ปฎิสํมุญฺจิตฺวา ธาวิตฺวา คจฺฉติฯ อจฺจุกฺกฎฺฐนฺติ อติวิย อุทฺธํ กตฺวา กฑฺฒิตปารุตํฯ เตนาห ‘‘โย หิ ยาว หนุกฎฺฐิโต…เป.… โหตี’’ติฯ อโจฺจกฺกฎฺฐนฺติ อติวิย เหฎฺฐา กตฺวา กฑฺฒิตปารุตํฯ เตนาห ‘‘ยาว โคปฺผกา โอตาเรตฺวา’’ติฯ อุภโต อุกฺขิปิตฺวาติ ทกฺขิณโต วามโตติ อุโภสุ ปเสฺสสุ อุตฺตราสงฺคํ อุกฺขิปิตฺวาฯ ถนนฺติ ทกฺขิณถนํฯ

วิสฺสโฎฺฐติ วิมุโตฺตฯ เตนาห ‘‘วิสฺสฎฺฐตฺตาเยว เจส วิเญฺญโยฺย’’ติฯ ยสฺมา อมุตฺตวาทิโน วจนํ อวิสฺสฎฺฐตาย น สินิยฺหติ, น เอวํ มุตฺตวาทิโนติ อาห ‘‘สินิโทฺธ’’ติฯ วิเญฺญโยฺยติ สุปริพฺยตฺตตาย อกฺขรโต จ พฺยญฺชนโต จ วิญฺญาตุํ สกฺกุเณโยฺยฯ เตนาห ‘‘ปากโฎ’’ติฯ วิญฺญาปนิโยติ วิชานิตโพฺพฯ พฺยญฺชนวเสเนว เจตฺถ วิเญฺญยฺยตา เวทิตพฺพา โฆสสฺส อธิเปฺปตตฺตาฯ มธุโรติ ปิโย เปมนีโย อปลิพุโทฺธฯ สวนมรหติ, สวนสฺส โสตสฺส หิโตติ วา สวนีโยฯ สมฺปิณฺฑิโตติ สหิโตฯ ภควโต หิ สโทฺท อุปฺปตฺติฎฺฐานกตาสญฺจิตตฺตา สหิตากาเรเนว อาปาถมาคจฺฉติ, น อโยสลากาย ปหฎกํสถาลํ วิย วิปฺปกิโณฺณฯ เตนาห ‘‘อวิสารี’’ติฯ คมฺภีโรติ ยถา คมฺภีรวตฺถุปริจฺฉินฺทเนน ญาณสฺส คมฺภีรสมญฺญา, เอวํ คมฺภีรฎฺฐานสมฺภวโต สทฺทสฺส คมฺภีรสมญฺญาติ อาห ‘‘คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฎฺฐิโต’’ติ ฯ นินฺนาทวาติ สวิเสสํ นินฺนาทวาฯ สฺวายํ วิเสโส คมฺภีรภาวสิโทฺธติ อาห ‘‘คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาที’’ติฯ เอวเมตฺถ จตฺตาริ องฺคานิ จตุรงฺคนิปฺผาทีนิ เวทิตพฺพานิฯ อการณา มา นสฺสีติ พุทฺธานุภาเวน วิย สรสฺส ปริสปริยนฺตตา วุตฺตา, ธมฺมตาวเสเนว ปน สา เวทิตพฺพา ตสฺส มูลการณสฺส ตถา อวฎฺฐิตตฺตาฯ

ปโจฺจสกฺกิตฺวาติ ปฎินิวตฺติตฺวาฯ สมุสฺสิตกญฺจนปพฺพตํ วิย อุปริ อินฺทนีลรตนวิตตสิขํ วิชฺชุลฺลตาภูสิตํฯ มหาปถวีอาทโย สตฺถุคุณปฎิภาคตาย นิทสฺสนํ, เกวลํ มหนฺตตามตฺตํ อุปาทาย นิทสฺสิตาฯ

๓๙๐. อปฺปฎิสํวิทิโตติ อนาโรจิโตฯ อาคมนวเสน เจตฺถ ปฎิสํเวทิตนฺติ อาห ‘‘อวิญฺญาตอาคมโน’’ติฯ อุคฺคตภาวนฺติ กุลโภควิชฺชาทีหิ อุฬารภาวํฯ อนุทฺทยสมฺปนฺนาติ การุณิกาฯ

๓๙๑. สหสาว โอกาสกรเณน อุจฺจกุลีนตา ทีปิตา โหตีติ อาห ‘‘เวเคน อุฎฺฐาย ทฺวิธา ภิชฺชิตฺวา’’ติอาทิฯ

นาริสมานนามนฺติ อิตฺถิอตฺถโชตกนามํฯ เตนาห ‘‘อิตฺถิลิงฺค’’นฺติฯ อวฺหาตพฺพาติ กเถตพฺพาฯ

๓๙๔. เอกนีหาเรเนว อฎฺฐ ปเญฺห พฺยากโรโนฺตฯ ‘‘ปุเพฺพนิวาสํ…เป.… ปวุจฺจตี’’ติ อิมินา ปุเพฺพนิวาสสฺส วิทิตการณํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตสฺส ปุเพฺพนิวาโส ปากโฎ’’ติฯ ทิพฺพจกฺขุญาณํ กถิตํ ตสฺส ปริภณฺฑญาณภาวโต ยถากมฺมูปคญาณสฺสฯ ‘‘ชาติกฺขยํ ปโตฺต, อภิญฺญา โวสิโต’’ติ จ วุตฺตตฺตา มุนีติ อเสกฺขมุนิ อิธาธิเปฺปโตติ อาห ‘‘อรหตฺตญาณโมเนเยฺยน สมนฺนาคโต’’ติฯ

กิเลสราเคหิ กิเลสวิวณฺณตาหิฯ ชาติกฺขยปฺปตฺตตฺตา ‘‘อโถ ชาติกฺขยํ ปโตฺต’’ติ วุตฺตตฺตาฯ อภิชานิตฺวาติ อภิวิสิฎฺฐตาย อคฺคมคฺคปญฺญาย ญตฺวาฯ อิทานิ ปฎิสมฺภิทายํ อาคตนเยน ปริญฺญาปหานภาวนาสจฺฉิกิริยาสมาปตฺตีนํ ปารคมเนน ปารคูติ อยเมตฺถ อโตฺถติ ทเสฺสตุํ ‘‘ปารคูติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ อภิเญฺญยฺยธมฺมานํ ชานนวเสน อภิญฺญาปารคูฯ ตาทิโสติ ยาทิโส ‘‘ปารคู สพฺพธมฺมาน’’นฺติ ปททฺวเยน วุโตฺต, ตาทิโสฯ ฉหิ อากาเรหีติ ปชานนาทีหิ ยถาวุเตฺตหิ ฉหิ อากาเรหิฯ

กามเญฺจตฺถ เทฺว เอว ปุจฺฉาคาถา เทฺว จ วิสฺสชฺชนาคาถา, ปุจฺฉาปฎิปาฎิยา ปน อสงฺกรโต จ วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตติ, ตํ นิทฺธาเรตุํ กิํ ปนาติอาทิ วุตฺตํฯ เวเทหิ คตตฺตาติ เวเทหิ มคฺคญาเณหิ ปารงฺคตตฺตาฯ ปุเพฺพนิวาสนฺติอาทีหิ วิชฺชานํ อตฺถิตาย โพธิตตฺตาฯ ปาปธมฺมานนฺติ ฉตฺติํสปาปธมฺมานํ โสตฺถานํ มคฺคํ ปาปเนน นิเสฺสสโต โสธิตตฺตาฯ

๓๙๕. ธโมฺม นาม อรหตฺตมโคฺค กุสลธเมฺมสุ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺติยา อุกฺกฎฺฐนิเทฺทเสนฯ ตสฺส อนุรูปธมฺมภาวโต อนุธโมฺม นาม เหฎฺฐิมมคฺคผลธมฺมาฯ โย สตฺถุ สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ยถานุสิฎฺฐํ น ปฎิปชฺชติ, โส ตถาคตํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเฐติ นามฯ โย ปน ปฎิปชฺชโนฺต จ ทนฺธาภิญฺญตาย กมฺมฎฺฐานโสธนตฺถํ อนฺตรนฺตรา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อเนกวารํ กถาเปติ, โส เอตฺตาวตา ธมฺมาธิกรณํ ตถาคตํ วิเหเฐตีติ น วตฺตโพฺพฯ น หิ ภควโต ธมฺมเทสนาย ปริสฺสโม อตฺถิ, อยญฺจ อโตฺถ มหาสุทสฺสนสุตฺตาทีหิ (ที. นิ. ๒.๒๔๑ อาทโย) ทีเปตโพฺพ, ตสฺมา – ‘‘สจฺจธมฺมสฺส อนุธมฺม’’นฺติ วตฺตเพฺพ วุตฺตเมว พฺยติเรกมุเขน วิภาเวตุํ ‘‘น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ ปรกาเล เจตฺถ ปรินิพฺพานมฺปิ สงฺคยฺหติ, ตํ ปน อิมสฺมิํ คหิตเมว โหตีติ อาห ‘‘เทสนาย อรหเตฺตเนว กูฎํ คหิต’’นฺติฯ

พฺรหฺมายุสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๒. เสลสุตฺตวณฺณนา

๓๙๖. เกณิโยติ ตสฺส นามํ, ปุเพฺพ เกณิยา ชีวิกากปฺปนโตติ วทนฺติฯ ชฎิโลติ ชฎาธโรฯ พฺราหฺมณชาติกตฺตา โกฎิสารตาย จ พฺราหฺมณมหาสาโลฯ ปโยเชตฺวา นิสฺสโย หุตฺวา วสติ, รตฺติํ กามสมฺปตฺติํ อนุภวตีติ วา โยชนาฯ สุสงฺขตนฺติ สปฺปิมธุสกฺกราทีหิ เจว มริจสิงฺคีเวราทีหิ จ สุฎฺฐุ อภิสงฺขตํฯ

ปฎิเกฺขปปสนฺนตายาติ อโหวตายํ อปฺปิโจฺฉ, โย นิมนฺติยมาโนปิ น สาทิยตีติ อุปนิมนฺติยมานสฺส ปฎิเกฺขเป ติตฺถิยานํ ปสนฺนภาวโตติฯ ตํ กถํ? วิรุทฺธเมตนฺติ ‘‘อการณเมต’’นฺติ ปฎิกฺขิปติฯ

๓๙๘. กปฺปสหเสฺสหิปิ…เป.… อโหสีติ อิทํ นานุสฺสวสิทฺธํ อนุมานคฺคหณํ สนฺธายาหฯ ปเทติ อุตฺตรปทโลเปน นิเทฺทโสติ อาห ‘‘ปทปฺปมาเณ’’ติฯ ปชฺชติ นิกฺขิปติ เอตฺถาติ วา ปทํ ปกติยา ปาทนิกฺขิปฎฺฐานํ, ตสฺมิํ ปเทฯ กีฬาปสุตตาทินา ปมาทํ อาปชฺชติฯ โพธิสตฺตจาริกนฺติ ทุกฺกรจริยํ สนฺธาย วทติฯ

๓๙๙. ปริปุณฺณตายาติ อนูนตายฯ อหีนงฺคตายาติ อเวกลฺลภาวโตฯ โรจตีติ รุจิ, เทหปฺปภา, โสภณา รุจิ เอตสฺสาติ สุรุจิฯ อาโรหสมฺปตฺติ กายสฺส ปมาณยุตฺตอุจฺจตาฯ ปริณาหสมฺปตฺติ กิสถูลภาววชฺชิตปริณาหตาฯ สณฺฐานสมฺปตฺติ อวยวานํ สุสณฺฐิตตาฯ จารุทสฺสโนติ ปิยทสฺสโน เตนาห ‘‘สุจิรมฺปี’’ติอาทิฯ สุวณฺณสทิสวโณฺณติ ชาติหิงฺคุลเกน มทฺทิตฺวา สิลานิฆํเสเนว ปริกมฺมํ กตฺวา ฐปิตฆนสุวณฺณรูปวโณฺณฯ มหาปุริสภาวํ พฺยเญฺชนฺติ ปกาเสนฺตีติ พฺยญฺชนานิ, มหาปุริสลกฺขณานีติ อาห ‘‘ปฐมํ วุตฺตพฺยญฺชนาเนวา’’ติฯ

ปุเพฺพ วุตฺตนฺติ ‘‘สุรุจี’’ติ ปุเพฺพ วุตฺตํ, ‘‘อาทิโจฺจว วิโรจสี’’ติ ปุน วุตฺตํฯ ‘‘จารุทสฺสโน สุวณฺณวโณฺณสี’’ติ ปุเพฺพ วุตฺตํ, ‘‘กลฺยาณทสฺสโน ภิกฺขุ กญฺจนาภตฺตโจ’’ติ ปุน วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อุตฺตรคาถายปิ เอเสว นโย’’ติฯ สาติสยํ อุตฺตมวเณฺณ วเณฺณตฺวา อุตฺตมวณฺณิโนติ ปเทน สนฺตํ ปกาเสตีติ อาห ‘‘อุตฺตมวณฺณสมฺปนฺนสฺสา’’ติฯ อุตฺตมสารถีติ เสฎฺฐปุริสสารถิฯ ตตฺถ ตตฺถ ชมฺพุวนสณฺฑมณฺฑิตตาย ชมฺพุทีโป ‘‘ชมฺพุสโณฺฑ’’ติ วุจฺจติฯ อิสฺสริยนฺติ จกฺกวตฺติสฺสริยํฯ

ชาติขตฺติยาติ ชาติมโนฺต ขตฺติยาฯ ราชาภิราชาติ เอตฺถ อภิ-สโทฺท ปูชโตฺถติ อาห ‘‘ราชูนํ ปูชนีโย’’ติฯ

อปฺปมาณาติ อปริมาณา โลกธาตุโยฯ ‘‘ยาวตา ปน อากเงฺขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) หิ วุตฺตํฯ ธมฺมราชา อนุตฺตโรติ เอตฺถ วุตฺตอนุตฺตรภาวํ ‘‘ยาวตา หี’’ติอาทินา ปากฎตรํ กตฺวา ธมฺมราชภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘สฺวาห’’นฺติอาทิ วุตฺตํฯ ธเมฺมนาติ ปฎิเวธธเมฺมนฯ เตนาห ‘‘อนุตฺตเรเนวา’’ติฯ อนุตฺตเรนาติ วิสิเฎฺฐน อุตฺตเมนฯ อิมสฺมิํ ปเกฺข ธเมฺมนาติ ปฎิปตฺติธเมฺมนาติปิ สงฺคยฺหติฯ ปริยตฺติธเมฺมนาติ เทสนาธเมฺมน อาณาจกฺกํ ปวเตฺตมีติ โยชนาฯ เทสนาญาณปฎิเวธญาณวิภาคํ ธมฺมจกฺกเมว วาฯ อปฺปฎิวตฺติยนฺติ ปฎิวตฺติตุํ อสกฺกุเณยฺยํฯ

ตถาคเตน ชาโตติ ตถาคเตน เหตุนา อริยาย ชาติยา ชาโตฯ เหตุอเตฺถ กรณวจนํฯ อนุชาโตติ จ วุเตฺต อนุ-สทฺทสฺส วเสน ตถาคตนฺติ จ อุปโยควจนเมว โหติ, โส จ อนุ-สโทฺท เหตุอตฺถโชตโกติ อาห ‘‘ตถาคตํ เหตุํ อนุชาโต’’ติฯ อวญฺญาตพฺพภาเวน ชาโตติ อวชาโต ทุปฺปฎิปนฺนตฺตาฯ เตนาห ‘‘ทุสฺสีโล’’ติฯ ตถา หิ วุตฺตํ โกกาลิกํ อารพฺภ ‘‘ปุริสนฺตกลิ อวชาโต’’ติฯ ปุโตฺต นาม น โหติ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ อฎฺฐิตตฺตาฯ เอวมาหาติ ‘‘อนุชาโต ตถาคต’’นฺติ เอวมาหฯ

วิชฺชาติ มคฺควิชฺชาฯ อุกฺกฎฺฐนิเทฺทเสน วิมุตฺตีติ ผลวิมุตฺติฯ นนุ จ มโคฺค ภาเวตเพฺพน คหิโตติ? สจฺจํ คหิโต, สเพฺพ จ ปน สตฺต ธมฺมา อภิเญฺญยฺยาติ วิชฺชาย อภิเญฺญยฺยภาโว วุโตฺตฯ อิมินา วา นเยน สเพฺพสมฺปิ อภิเญฺญยฺยภาโว วุโตฺต เอวาติ เวทิตโพฺพฯ ผเลน วินา เหตุภาวเสฺสว อภาวโต เหตุวจเนน ผลสิทฺธิ, นิโรธสฺส จ สมฺปาปเนน มคฺคสฺส เหตุภาโวฯ ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺตเนน ตณฺหาย สมุทยภาโวติ อิมมตฺถํ สงฺคหิตเมว อตฺถโต อาปนฺนตฺตาฯ ยุตฺตเหตุนาติ ยุตฺติยุเตฺตน เหตุนา พุทฺธภาวํ สาเธติ สจฺจวินิมุตฺตสฺส พุชฺฌิตพฺพสฺส อภาวโต สจฺจสโมฺพธเนเนว จ ตสฺส อนวเสสโต พุทฺธตฺตาฯ อตฺถวจนเญฺจตํ, ปโยควจนานิ ปน – พฺราหฺมณ, อหํ สมฺมาสมฺพุโทฺธ สพฺพถา อวิปรีตธมฺมเทสโน, สมฺมาสมฺพุทฺธตฺตา สพฺพตฺถ อวิปรีตมาจิกฺขติ ยถาหํ สพฺพมคฺคเทสโกติ ฯ กิํ ปน ภควา สยเมว อตฺตโน สมฺมาสมฺพุทฺธภาวํ อาโรเจตีติ? มหากรุณาย อเญฺญสํ มหาวิสยโตฯ ตตฺถ ‘‘เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุโทฺธ, สพฺพาภิภู สพฺพวิทูหมสฺมี’’ติอาทีนิ (มหาว. ๑๑; ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; กถา. ๔๐๕) สุตฺตปทานิ อิทเมว จ สุตฺตปทํ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธกํฯ

สลฺลกนฺตโนติ สลฺลานํ สมุจฺฉินฺนตฺตาฯ โรคสฺสาติ กิเลสโรคสฺสฯ ตสฺมาติ อปุนปวตฺติปาทเนน ติกิจฺฉนโตฯ พฺรหฺมํ วา เสฎฺฐํ สมฺมาสโมฺพธิํ ปโตฺตติ พฺรหฺมภูโตฯ เอวํ อาคตายาติ อิมินา –


‘‘กามา เต ปฐมา เสนา, ทุติยา อรติ วุจฺจติ;

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต, จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติฯ


ถินมิทฺธํ เตปญฺจมํ ถินมิทฺธํ เต, ฉฎฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ;

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต, มโกฺข ถโมฺภ เต อฎฺฐโมฯ


ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร, มิจฺฉาลโทฺธ จ โย ยโส;

โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส, ปเร จ อวชานติ;

เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี’’ติฯ (สุ. นิ. ๔๓๘-๔๔๑);


เอวํ วุตฺตํ นววิธํ เสนํ สงฺคยฺหติฯ วเส วเตฺตตฺวาติ สมุจฺฉินฺทเนน อนุปฺปาทตาปาทเนน วเส วเตฺตตฺวาฯ กุโตจิ อภโย นิพฺภโยฯ

สยเมว ทฎฺฐพฺพนฺติ เยน เยน อธิคโต, เตน เตน ปรสทฺธาย คนฺตพฺพํ หิตฺวา อสโมฺมหโต ปจฺจเวกฺขณาญาเณเนว สามํ ทฎฺฐพฺพํฯ เตนาห ‘‘ปจฺจกฺข’’นฺติฯ ปสฎฺฐา ทิฎฺฐิ สนฺทิฎฺฐิฯ ยถา รเถน ชยตีติ รถิโก, เอวํ อิทํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ สนฺทิฎฺฐิยา ชยตีติ สนฺทิฎฺฐิกํฯ อถ วา ทิฎฺฐนฺติ ทสฺสนํ วุจฺจติ, ทิฎฺฐเมว สนฺทิฎฺฐํ, สนฺทสฺสนนฺติ อโตฺถฯ สนฺทิฎฺฐํ อรหตีติ สนฺทิฎฺฐิโก ยถา วตฺถยุคํ อรหตีติ วตฺถยุคิโกฯ สนฺทิฎฺฐิกํ ผลทานํ สนฺธาย นาสฺส กาโลติ อกาลํ, อกาลเมว อกาลิกํ, น กาลนฺตรํ เขเปตฺวา ผลํ เทติ, อตฺตโน ปน ปวตฺติสมนนฺตรเมว ผลํ เทตีติ อโตฺถฯ อถ วา อตฺตโน ผลปฺปทาเน ปกโฎฺฐ กาโล ปโตฺต อสฺสาติ กาลิโก, โลกิโย กุสลธโมฺม, อิทํ ปน สมนนฺตรผลตฺตา น กาลิกํฯ

๔๐๐. ‘‘มหายญฺญํ ปวตฺตยี’’ติอาทีสุ เกวลํ ทานธมฺมาทีสุ ยญฺญปริยายสมฺภวโต ‘‘พฺราหฺมณานํ ยญฺญาภาวโต’’ติ วุตฺตํฯ พฺราหฺมณา หิ ‘‘อคฺคิมุขา เทวา’’ติ อคฺคิชุหนปุพฺพกํ ยญฺญํ วิทหนฺติฯ เตนาห ‘‘อคฺคิชุหนปฺปธานาติ อโตฺถ’’ติ ‘‘ภูรฺภุว? สฺว?’’ อิติ สาวิตฺตี ปุพฺพกตฺตา มุขํ ปุพฺพงฺคมํ ฯ ‘‘มุขมิว มุข’’นฺติอาทีสุ วิย อิธาปิ ปธานปริยาโย มุขสโทฺทติ ทเสฺสโนฺต ‘‘มนุสฺสานํ เสฎฺฐโต ราชา ‘มุข’นฺติ วุโตฺต’’ติ อาหฯ อาธารโตติ โอคาหนฺตีนํ นทีนํ อาธารภาวโต ปฎิสรณโต คนฺตพฺพฎฺฐานภาวโตฯ สญฺญาณโตติ จนฺทโยควเสน อชฺช อสุกนกฺขตฺตนฺติ ปญฺญายนโตฯ อาโลกกรณโตติ นกฺขตฺตานิ อภิภวิตฺวา อาโลกกรณโตฯ โสมฺมภาวโตติ สีตหิมวาสีตวาตูปกฺขรภาวโตฯ ตปนฺตานนฺติ ทีปสิขา อคฺคิชาลา อสนิวิจกฺกนฺติ เอวมาทีนํ วิชฺชลนฺตานํฯ อายมุขํ อคฺคทกฺขิเณยฺยภาเวนฯ

ทิพฺพจกฺขุ ธมฺมจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ พุทฺธจกฺขุ สมนฺตจกฺขูติ อิเมหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิฯ เต สรณสฺสาติ เต สรณสฺส จ, เต สรณภาวมูลกตฺตา อิตรทฺวยสฺส จ, ยถาวุตฺต เต-ปเทน วุตฺตตฺถโต ปรสฺส จาติ อโตฺถฯ อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘เต ตุยฺหํ, อิตรสฺส จ สรณสฺส อโห อานุภาโว’’ติฯ อาวุตฺติวเสน วา เต สรณสฺสาติ เอตฺถ อโตฺถ วิภาเวตโพฺพ – ตุยฺหํ สรณภูตสฺส จ อิตรสรณสฺส จ อานุภาโวติฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ

เสลสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๓. อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนา

๔๐๑. อญฺญมญฺญวิสิฎฺฐตฺตา วิสทิสํ รชฺชํ วิรชฺชํ, วิรชฺชโต อาคตา, ตตฺถ ชาตาติ วา เวรชฺชกา, เอวํ ชาตา โข ปน เต, ยสฺมา วตฺถาภรณาทิวิภาเคน นานปฺปการา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นานาเวรชฺชกาน’’นฺติฯ อฎฺฐกถายํ ปน เวรชฺชเสฺสว วเสน นานปฺปการตา วุตฺตาฯ ยญฺญุปาสนาทินาติ ยญฺญานุภวนมนฺตเชฺฌนทกฺขิณปริเยสนาทินาฯ จตุวณฺณสาธารณนฺติ ขตฺติยาทีนํ จตุนฺนํ วณฺณานํ สาธารณํ สํสารสุทฺธิปาปตสฺสนํฯ นฺหานสุทฺธิยาติ ติตฺถสมุทฺทขาเตสุ มนฺตชปฺปนปุพฺพกํ สายํตติยอุทโกโรหนาทินฺหานสุทฺธิยาฯ ภาวนาสุทฺธิยาติ ปรมโชติภูตาย ปุริสภาวนาสงฺขาตาย สุทฺธิยาฯ วาปิตสิโรติ โอโรปิตเกโสฯ ตเมว หิ สิโร วาปิตนฺติ วุจฺจติฯ

สภาววาทีติ ยถาภูตวาทีฯ ปพฺพชนฺตาติ พฺราหฺมณปพฺพชฺชํ อุปคจฺฉนฺตา, ตสฺมา พฺราหฺมณานํ ปพฺพชฺชาวิธานํ สิกฺขเนฺตน โภตา ‘‘พฺราหฺมณาว สุชฺฌนฺติ, โน อพฺราหฺมณา’’ติ อยํ วิธิ สเหตุโก สอุปาทาโน สกฺกจฺจํ อุคฺคหิโต, ตสฺมา ตุยฺหํ ปราชโย นตฺถิ…เป.… เอวมาหํสุฯ

๔๐๒. ลทฺธิภินฺทนตฺถนฺติ ‘‘พฺราหฺมณาว พฺรหฺมุโน ปุตฺตา โอรสา มุขโต ชาตา พฺรหฺมชา’’ติ เอวํ ปวตฺตลทฺธิยา วินิเวฐนตฺถํฯ ปุตฺตปฎิลาภตฺถายาติ ‘‘เอวํ มยํ เปตฺติกํ อิณธารํ โสเธยฺยามา’’ติ ลทฺธิยํ ฐตฺวา ปุตฺตปฎิลาภตฺถายฯ อยเญฺหตฺถ อธมฺมิกานํ พฺราหฺมณานํ อชฺฌาสโยฯ เนสนฺติ พฺราหฺมณานํฯ สจฺจวจนํ สิยาติ ‘‘พฺรหฺมุโน ปุตฺตา’’ติอาทิวจนํ สจฺจํ ยทิ สิยา พฺราหฺมณีนํ…เป.… ภเวยฺย, น เจตํ อตฺถิฯ มหาพฺรหฺมุโน มุขโต ชาโตติ วาทเจฺฉทกวาโท มุขโตชาตเจฺฉกวาโทฯ อสฺสลายโนวิญฺญู ชาติโก ‘‘นิรเกฺขปํ สมเณน โคตเมน วุตฺต’’นฺติ ชานโนฺตปิ สหคตานํ พฺราหฺมณานํ จิตฺตานุรกฺขณตฺถํ ‘‘กิญฺจาปิ ภวํ โคตโม’’ติอาทิมาหฯ

๔๐๓. อิทานิ พฺราหฺมโณว เสโฎฺฐ วโณฺณติ วาทํ ภินฺทิตุํ ‘‘สุตํ เต โยนกกโมฺพเชสู’’ติอาทิ อารทฺธํฯ ยทิ พฺราหฺมโณว เสโฎฺฐ วโณฺณ, สพฺพตฺถ พฺราหฺมโณว เสโฎฺฐ ภเวยฺย, อถ กสฺมา โยนกกโมฺพชาทิชนปเทสุ พฺราหฺมณานํ เสฎฺฐภาโว นตฺถิ? เอวญฺหิ ตตฺถ วณฺณา , ตสฺมา ‘‘พฺราหฺมโณว เสโฎฺฐ’’ติ ลทฺธิมตฺตเมตํฯ เตสุ หิ ชนปเทสุ ชนา เอกชฺฌํ สนฺนิปติตฺวา สมฺมนฺตยิตฺวา กติกํ อกํสุ, ทาสํ สามิกํ กตฺวา อิตเร สเพฺพ ตํ ปูเชตฺวา ตสฺส วเส วตฺตนฺติ, โย เตสํ อโยฺย โหติ อิตเร สเพฺพ ตสฺส ทาสา โหนฺติ, เต กติปยสํวจฺฉราติกฺกเมน ตสฺส กิญฺจิ โทสํ ทิสฺวา ตํ ตโต ฐานโต อปเนตฺวา อญฺญํ ฐเปนฺติ, อิติ โส อโยฺย หุตฺวา ทาโส โหติ, อิตโร ทาโส หุตฺวา อโยฺย โหติ, เอวํ ตาว เกจิ ‘‘อโยฺย หุตฺวา ทาโส โหติ, ทาโส หุตฺวา อโยฺย โหตี’’ติ เอตฺถ อตฺถํ วทนฺติฯ อฎฺฐกถายํ ปน ปุริมวเสเนว ตมตฺถํ ทเสฺสตุํ ‘‘พฺราหฺมโณ สภริโย’’ติอาทิ วุตฺตํฯ วยปฺปเตฺต ปุเตฺต อสตีติ อิทํ วกฺขมานสฺส ทารกสฺส ทายชฺชสามิกภาวสฺส ตาว ทสฺสนํฯ มาติโต สุโทฺธติ เอตฺถ โย มาติโต สุทฺธตฺตา อโยฺย, ปิติโต อสุทฺธตฺตา ทาโส โหติ, โส เอว ปิติโต อสุทฺธตฺตา ทาโส หุตฺวา มาติโต อโยฺย โหตีติ ชาติํ สเมฺภเทติฯ โสว สเพฺพน สพฺพํ โหตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อปเรฯ โก ถาโมติ มหเนฺต โลกสนฺนิวาเส อนมตเคฺค อตีเต กาเล อิตฺถีนํ วา จิเตฺต อนวฎฺฐิเต ทาสา ทาสา เอว โหนฺติ, อยฺยา อยฺยา เอว โหนฺตีติ เอตฺถ โก เอกนฺติโก สเหตุโก อวสฺสโย, ตสฺส สาธโก สิทฺธโนฺต, กิํ นิทสฺสนนฺติ อโตฺถฯ

๔๐๔. สุกฺกเจฺฉทกวาโท นามาติ ‘‘พฺราหฺมโณว สุโกฺก วโณฺณ’’ติ เอวํ วุโตฺต สุกฺกเจฺฉทกวาโร นามฯ

๔๐๘. สพฺพสฺมิํ อคฺคิกิจฺจํ กโรเนฺตติ เอเตน ยถา ยโต กุโตจิ นิสฺสยโต อุปฺปโนฺน อคฺคิอุปาทานสมฺปโนฺน อคฺคิกิจฺจํ กโรติ, เอวํ ยสฺมิํ กสฺมิญฺจิ ทาสกุเล ชาโต อุปนิสฺสยสมฺปโนฺน สมฺมาปฎิปชฺชมาโน สํสารโต สุชฺฌติ เอวาติ ทเสฺสติฯ

๔๐๙. ปาทสิกวโณฺณติ อนฺตราฬวโณฺณฯ เอเตสนฺติ ขตฺติยกุมาเรน พฺราหฺมณกญฺญาย อุปฺปนฺนปุโตฺต, พฺราหฺมณกุมาเรน ขตฺติยกญฺญาย อุปฺปนฺนปุโตฺตติ เอเตสํ ทฺวินฺนํ มาณวกานํฯ มตกภเตฺตติ มเต อุทฺทิสฺส กตภเตฺตฯ ถาลิปาเกติ กตมงฺคลภเตฺตฯ

๔๑๐. ตุเมฺหติ ชาติสามญฺญโต มาณวํ พฺราหฺมเณหิ สทฺธิํ เอกชฺฌํ สงฺคณฺหโนฺต อาหฯ โก นุ โขติ อวํสิโร อิสิวาโท, เตสํ พฺราหฺมณีสีนํ อสามตฺถิยทสฺสเนน ชาติยา อปฺปมาณตํ วิภาเวตุํ คามทารกเวเสน อุปคจฺฉิฯ เตน วุตฺตํ ‘‘คามณฺฑลรูโป วิยา’’ติฯ โกณฺฑทมโกติ อทนฺตทมโกฯ

๔๑๑. ชเนตีติ ชนิกา ชเนตฺติฯ ชนโก ปิตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโยฯ คนฺธพฺพปญฺหนฺติ คนฺธพฺพสฺส มาตุกุจฺฉิยํ อุปฺปชฺชนกสตฺตสฺส ขตฺติยภาวาทิปุจฺฉํฯ ทพฺพิคหณสิปฺปมฺปิ เอกา วิชฺชา เวทิตพฺพาฯ ตตฺถ กิร กุสโล ยํ กิญฺจิ อาหารูปคปณฺณปุปฺผผลพีชํ อนฺตมโส เอลาลุกมฺปิ คเหตฺวา เภสเชฺชหิ โยเชตฺวา ปจโนฺต สปฺปิมธุผาณิเตหิ สมานรสํ กตฺวา สมฺปาเทตุํ สโกฺกติ, ปุโณฺณปิ ตาทิโส, เตน ญาตํ ตฺวํ ทพฺพิคหณสิปฺปมตฺตมฺปิ น ชานาสีติ สมฺพโนฺธฯ สโทฺธติ กมฺมผลสทฺธาย สโทฺธ, โปถุชฺชนิเกเนว รตนตฺตยปสาเทน ปสโนฺนฯ เตเนวาห – ‘‘อุปาสกํ มํ ภวํ…เป.… สรณํ คต’’นฺติฯ

อสฺสลายนสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๔. โฆฎมุขสุตฺตวณฺณนา

๔๑๒. เขมิยา นาม รโญฺญ เทวิยา โรปิตตฺตา ตํ อมฺพวนํ เขมิยมฺพวนนฺติ วุจฺจตีติ วทนฺติฯ ธมฺมิโกติ ธมฺมยุโตฺต สพฺพโสว อธมฺมํ ปหาย ธเมฺม ฐิโตฯ ปริพฺพชติ ปพฺพชติ เอเตนาติ ปริพฺพโช, ฆราวาสโต นิกฺขมนปุพฺพกํ ลิงฺคคฺคหณวเสน สีลสมาทานํฯ เอตฺถาติ เอตสฺมิํ ปริพฺพเชฯ สภาโวติ ตํ ปริพฺพาชนิยํ, เตหิ เตหิ ปริพฺพาชเกหิ อนุฎฺฐาตโพฺพ ปฎิปตฺติธมฺมสงฺขาโต สภาโวฯ ธโมฺมว ปมาณนฺติ เอเตน มยํ อหิริมนา จิตฺตสฺส ยถาอุปฎฺฐิตํ กเถม, ตสฺมา ตํ อปฺปมาณํ, โย ปเนตฺถ อวิตโถ ธโมฺม, ตเทว ปมาณํฯ อธิคตปฎิปตฺติสงฺขาโต สภาโว อตฺถิ, ตสฺส ตุเมฺหหิ ตุเมฺหหิ พหุนา นานาสนฺทสฺสนาทิ กเมฺมน อิธ ภวิตพฺพํ, พหุเทเวตฺถ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโยฯ

๔๑๔. สารตฺตรตฺตาติ สารชฺชนวเสน รตฺตา, พหุลราควเสน อภิรตฺตาติ อโตฺถฯ อตฺตนา ญาเปตพฺพมตฺถํ อนุคฺคหาเปติ โพเธตีติ อนุคฺคโห, ญาปิตการณํ, สห อนุคฺคเหนาติ สานุคฺคหาฯ เตนาห ‘‘สการณา’’ติฯ กิํ ปน ตํ การณํ? อิมสฺสาธิปฺปาโย ‘‘นตฺถิ ธมฺมิโก ปริพฺพโช’’ติ มยา วุโตฺต, อทฺธา ปนายสฺมา อุเทโน ยาถาวโต ธมฺมิกํ ปริพฺพชํ เม อาจิกฺขตีติฯ เตนาห ‘‘วุตฺตเญฺหต’’นฺติอาทิฯ

๔๒๑. สพฺพมิทํ ถาวรชงฺคมํ ปุริสกตํ, ตสฺมา ยํ กิญฺจิ กตฺวา อตฺตา โปเสตโพฺพ รกฺขิตโพฺพติ โลกายตนิสฺสิโต นีติมโคฺค โฆฎมุขกโนฺต, ตสฺมา อาห ‘‘เอตสฺส กิร ชานนสิเปฺป’’ติอาทิฯ สเคฺค นิพฺพโตฺต นาม นตฺถิ อกตฺตพฺพเมว กรณโตฯ เทวโลกปริยาปนฺนธนํ มนุสฺสานํ อุปกปฺปปุญฺญาภาวโต ปุเพฺพ อตฺตนา นิหิตธนํ ‘‘อสุเก จา’’ติ อาจิกฺขิตฺวา คโตฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ

โฆฎมุขสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๕. จงฺกีสุตฺตวณฺณนา

๔๒๒. ตสฺมินฺติ สาลวเนฯ อุตฺตเรน โอปาสาทนฺติ โอปาสาทคามสฺส อุตฺตรทิสายํฯ อุตฺตเรนาติ เอน-สทฺทโยเคน หิ โอปาสาทนฺติ อุปโยควจนํฯ อชฺฌาวสตีติ เอตฺถ อธิ-อา-สทฺทานํ อนตฺถนฺตรตํ หทเย กตฺวา อาห ‘‘วสตี’’ติฯ อิทานิ เตสํ อตฺถวิเสสภาวิตํ ทเสฺสโนฺต ‘‘อภิภวิตฺวา วา อาวสตี’’ติอาทิมาหฯ เอตฺถาติ โอปาสาทปเทฯ สตฺตุสฺสทนฺติอาทีสุ ปน กถนฺติ อาห – ‘‘ตสฺส อนุปฺปโยคตฺตาว เสสปเทสู’’ติฯ อุป-อนุ-อธิ-อิติ-เอวํ-ปุพฺพเก วสนกิริยยาฎฺฐาเน อุปโยควจนเมว ปาปุณาตีติ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ลกฺขณํ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพ’’นฺติฯ ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อุปสคฺควเสน ปเนตฺถ ภุมฺมเตฺถ อุปโยควจนํ เวทิตพฺพ’’นฺติฯ อุสฺสทตา นาเมตฺถ พหุลตาติ ตํ พหุลตํ ทเสฺสตุํ ‘‘พหุชน’’นฺติอาทิ วุตฺตํฯ อาวชฺชิตฺวาติ ปริกฺขิปิตฺวาฯ

รญฺญา วิย ภุญฺชิตพฺพนฺติ วา ราชโภคฺคํฯ รโญฺญ ทายภูตนฺติ กุลปรมฺปราย โภคฺคภาเวน รญฺญา ลทฺธทายภูตํฯ เตนาห ‘‘ทายชฺชนฺติ อโตฺถ’’ติฯ ราชนีหาเรน ปริภุญฺชิตพฺพโต อุทฺธํ ปริโภคลาภสฺส เสฎฺฐเทยฺยตา นาม นตฺถีติ อาห – ‘‘ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา ราชสเงฺขเปน ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติฯ ติตฺถปพฺพตาทีสูติ นทีติตฺถปพฺพตปาทคามทฺวารอฎวีมุขาทีสุฯ นิสฺสฎฺฐปริจฺจตฺตนฺติ มุตฺตจาควเสน ปริจฺจตฺตํ กตฺวาฯ เอเตสํ พฺราหฺมณคหปติกานํฯ

๔๒๓. ติ สนฺนิปติตาฯ โย โกจิ วิญฺญูนํ อิจฺฉิโต ปโญฺห, ตสฺส ปุจฺฉิตสฺส ยาถาวโต กถนสมโตฺถ ปุจฺฉิตปญฺหพฺยากรณสมโตฺถฯกุลาปเทสาทินา มหตี มตฺตา เอตสฺสาติ มหามโตฺตฯ

๔๒๔. เตติ ‘‘นานาเวรชฺชกา’’ติ วุตฺตพฺราหฺมณาฯ ‘‘อุภโต สุชาโต’’ติ (ที. นิ. ฎี. ๑.๓๐๓; อ. นิ. ฎี. ๓.๕.๑๓๔) เอตฺตเก วุเตฺต เยหิ เกหิจิ ทฺวีหิ ภาเคหิ สุชาตตา วิญฺญาเยยฺย, สุชาตสโทฺท จ ‘‘สุชาโต จารุทสฺสโน’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๓; เถรคา. ๘๑๘) อาโรหปริณาหสมฺปตฺติปริยาโยติ ชาติวเสเนว สุชาตตํ วิภาเวตุํ ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ วุตฺตํฯ อโนรสปุตฺตวเสนปิ โลเก มาตุปิตุสมญฺญา ทิสฺสติ, อิธ ปนสฺส โอรสปุตฺตวเสเนว อิจฺฉียตีติ ทเสฺสตุํ ‘‘สํสุทฺธคหณีโก’’ติ วุตฺตํฯ ปิตา จ มาตา จ ปิตโร, ปิตูนํ ปิตโร ปิตามหา, เตสํ ยุโค ปิตามหยุโค, ตสฺมา ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคาติ เอวเมตฺถ อโตฺถ ทฎฺฐโพฺพฯ ยุคสโทฺท เจตฺถ เอกเสสนเยน ทฎฺฐโพฺพ ‘‘ยุโค จ ยุโค จ ยุคา’’ติฯ เอวญฺหิ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวินฺนํ คหิตเมว โหติฯ เตนาห – ‘‘ตโต อุทฺธํ สเพฺพปิ ปุพฺพปุริสา ปิตามหคฺคหเณเนว คหิตา’’ติฯ ปุริสคฺคหณเญฺจตฺถ อุกฺกฎฺฐนิเทฺทสวเสน กตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ เอวญฺหิ ‘‘มาติโต’’ติ ปาฬิวจนํ สมตฺถิตํ โหติฯ อกฺขิโตฺตติ อปฺปตฺตเขโปฯ อนวกฺขิโตฺตติ สทฺธถาลิปากาทีสุ น อวกฺขิโตฺตฯ ชาติวาเทนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทเสฺสตุํ ‘‘เกน การเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ เอตฺถ จ อุภโต…เป.… ปิตามหยุคาติ เอเตน พฺราหฺมณสฺส โยนิโทสาภาโว ทสฺสิโต สํสุทฺธคหณิกภาวกิตฺตนโตฯ อกฺขิโตฺตติ อิมินา กิริยาปราธาภาโวฯ กิริยาปราเธน หิ สตฺตา เขปํ ปาปุณนฺติฯ อนุปกุโฎฺฐติ อิมินา อยุตฺตสํสคฺคาภาโวฯ อยุตฺตสํสคฺคมฺปิ หิ ปฎิจฺจ สตฺตา อโกฺกสํ ลภนฺติฯ

อิสฺสโรติ อธิปเตยฺยสํวตฺตนิยกมฺมผเลน อีสนสีโลฯ สา ปนสฺส อิสฺสรตา วิภวสมฺปตฺติปจฺจยา ปากฎา ชาตาติ อฑฺฒตาปริยายภาเวน วทโนฺต ‘‘อโฑฺฒติ อิสฺสโร’’ติ อาหฯ มหนฺตํ ธนมสฺส ภูมิคตเญฺจว เวหาสฎฺฐญฺจาติ มหทฺธโนฯ ตสฺสาติ ตสฺส ตสฺสฯ วทนฺติ ‘‘อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ อนุปสงฺกมนการณํ กิเตฺตมา’’ติฯ

อธิกรูโปติ วิสิฎฺฐรูโป อุตฺตมสรีโรฯ ทสฺสนํ อรหตีติ ทสฺสนีโยฯ เตนาห ‘‘ทสฺสนโยโคฺค’’ติฯ ปสาทํ อาวหตีติ ปาสาทิโกฯ เตนาห ‘‘จิตฺตปสาทชนนโต’’ติฯ วณฺณสฺสาติ วณฺณธาตุยา ฯ สรีรนฺติ สนฺนิเวสวิสิโฎฺฐ กรจรณคีวาสีสาทิ อวยวสมุทาโย, โส จ สณฺฐานมุเขน คยฺหตีติ ‘‘ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ ปรมาย…เป.… สมฺปตฺติยา จา’’ติ วุตฺตํฯ สพฺพวเณฺณสุ สุวณฺณวโณฺณว อุตฺตโมติ วุตฺตํ ‘‘เสเฎฺฐน สุวณฺณวเณฺณน สมนฺนาคโต’’ติฯ ตถา หิ พุทฺธา จกฺกวตฺติโน จ สุวณฺณวณฺณาว โหนฺติฯ พฺรหฺมวจฺฉสีติ อุตฺตมสรีราโภ สุวณฺณาโภติ อโตฺถฯ อิมเมว หิ อตฺถํ สนฺธายาห ‘‘มหาพฺรหฺมุโน สรีรสทิเสน สรีเรน สมนฺนาคโต’’ติฯ น พฺรหฺมุชุคตฺตตํฯ อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนายาติ อาโรหปริณาหสมฺปตฺติยา อวยวปาริปูริยา จ ทสฺสนาย โอกาโส น ขุทฺทโกฯ เตนาห ‘‘สพฺพาเนวา’’ติอาทิฯ

ยมนิยมลกฺขณํ สีลมสฺส อตฺถีติ สีลวา, ตํ ปนสฺส รตฺตญฺญุตาย วุทฺธํ วฑฺฒิตํ สีลํ อสฺส อตฺถีติ วุทฺธสีลี, เตน จ สพฺพทา สมาโยคโต วุฑฺฒสีเลน สมนฺนาคโตฯ ปญฺจสีลมตฺตเมว สนฺธาย วทนฺติ ตโต ปรํ สีลสฺส ตตฺถ อภาวโต เตสญฺจ อชานนโตฯ

ฐานกรณสมฺปตฺติยา สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ กตฺถจิปิ อนูนตาย ปริมณฺฑลปทานิ พฺยญฺชนานิ อกฺขรานิ เอติสฺสาติ ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนาฯ อถ วา ปชฺชติ อโตฺถ เอเตนาติ ปทํ, นามาทิ, ยถาธิเปฺปตมตฺถํ พฺยเญฺชตีติ พฺยญฺชนํ วากฺยํ, เตสํ ปริปุณฺณตาย ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนาฯ อตฺถญาปนสาธนตาย วาจาว กรณนฺติ วากฺกรณํ, อุทาหรณโฆโสฯ คุณปริปุณฺณภาเวน ตสฺส พฺราหฺมณสฺส, เตน วา ภาสิตพฺพอตฺถสฺสฯ ปูเร ปุณฺณภาเวฯ ปูเรติ จ ปุริมสฺมิํ อเตฺถ อาธาเร ภุมฺมํ, ทุติยสฺมิํ วิสเยฯ สุขุมาลตฺตเนนาติ อิมินา ตสฺสา วาจาย มุทุสณฺหภาวมาหฯ อปลิพุทฺธาย ปิตฺตเสมฺหาทีหิฯ สนฺทิฎฺฐํ สพฺพํ ทเสฺสตฺวา วิย เอกเทสกถนํฯ วิลมฺพิตํ สณิกํ จิรายิตฺวา กถนํฯ ‘‘สนฺทิทฺธวิลมฺพิตาที’’ติ วา ปาโฐฯ ตตฺถ สนฺทิทฺธํ สเนฺทหชนกํฯ อาทิ-สเทฺทน ขลิตานุกฑฺฒิตาทิํ สงฺคณฺหาติฯ อาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฎํ กตฺวาติ อิมินา จสฺส วาจาย อตฺถปาริปูริํ วทนฺติฯ

๔๒๕. สทิสาติ เอกเทเสน สทิสาฯ น หิ พุทฺธานํ คุเณหิ สพฺพถา สทิสา เกจิปิ คุณา อเญฺญสุ ลพฺภนฺติฯ อิตเรติ อตฺตโน คุเณหิ อสทิสคุเณฯ อิทนฺติ อิทํ อตฺถชาตํฯ โคปทกนฺติ คาวิยา ปเท ฐิตอุทกํฯ กุลปริยาเยนาติ กุลานุกฺกเมนฯ

ตตฺถาติ มญฺจเกฯ สีหเสยฺยํ กเปฺปสีติ ยถา ราหุ อสุริโนฺท อายามโต วิตฺถารโต อุเพฺพธโต จ ภควโต รูปกายสฺส ปริเจฺฉทํ คเหตุํ น สโกฺกติ, ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรโนฺต สีหเสยฺยํ กเปฺปสิฯ

ปริสุทฺธเฎฺฐน อริยนฺติ อาห ‘‘อริยํ อุตฺตมํ ปริสุทฺธ’’นฺติฯ อนวชฺชเฎฺฐน กุสลํ, น สุขวิปากเฎฺฐนฯ กตฺถจิ จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ กตฺถจิ อปริมาณาปิ เทวมนุสฺสา ยสฺมา จตุวีสติยา ฐาเนสุ อสเงฺขฺยยฺยา อปริเมยฺยา มคฺคผลามตํ ปิวนฺติฯ โกฎิสตสหสฺสาทิปริมาเณนปิ พหู เอวฯ ตสฺมา อนุตฺตราจารสิกฺขาปนวเสเนว ภควา พหูนํ อาจริโยฯ เตติ กามราคโต อเญฺญ ภควตา ปหีนกิเลเสฯ

อปาปปุเรกฺขาโรติ อปาเปหิ ปุรกฺขรียติ, น วา ปาปํ ปุรโต กโรตีติปิ อปาปปุเรกฺขาโรติ อิมมตฺถํ ทเสฺสตุํ ‘‘อปาเป นว โลกุตฺตรธเมฺม’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ตตฺถ อปาเปติ ปาปปปฎิปเกฺข ปาปรหิเต จฯ พฺรหฺมนิ ภวา, พฺรหฺมุโน วา หิตา ครุกรณาทินา, พฺรหฺมานํ วา มคฺคํ ชานาตีติ พฺรหฺมญฺญา, ตสฺสา พฺรหฺมญฺญาย ปชายฯ

ติโรรฎฺฐา ติโรชนปทาติ เอตฺถ รชฺชํ รฎฺฐํ ราชนฺติ ราชาโน เอเตนาติ กตฺวาฯ ตเทกเทสภูตา ปเทสา ปน ชนปโท ชนา ปชฺชนฺติ เอตฺถ สุขชีวิกํ ปาปุณนฺตีติ กตฺวาฯ ปุจฺฉาย โทสํ สลฺลเกฺขตฺวาติ สมฺพโนฺธฯ ภควา วิสฺสเชฺชติ เตสํ อุปนิสฺสยสมฺปตฺติํ จิเนฺตตฺวาติ อธิปฺปาโยฯ นวกาติ อาคนฺตุกภาเวน อมฺหากํ อภินวาฯ

๔๒๖. โอปาเตติ นิปฺปาเตตีติ อโตฺถฯ ตถาภูโต จ ตตฺถ เปสิตา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปเวเสตี’’ติฯ สํปุรกฺขโรนฺตีติ สกฺกจฺจํ ปุพฺพงฺคมํ กโรนฺติฯ เตนาห ‘‘ปุรโต กตฺวา วิจรนฺตี’’ติฯ

๔๒๗. สุเทฺท พหิ กตฺวา รโห สาสิตพฺพเฎฺฐน มนฺตา เอว ตํตํอตฺถปฎิปตฺติเหตุตาย ปทนฺติ มนฺตปทํ เวทํฯ เตนาห ‘‘เวโท’’ติฯ เอวํ กิราติ ปรมฺปรภาเวน อาภตนฺติ อาจริยปรมฺปราย อาภตํฯ ปาวจนสงฺขาตสมฺปตฺติยาติ ปมุขวจนมฺหิ อุทตฺตาทิสมฺปตฺติยาฯ สาวิตฺติอาทีหิ ฉนฺทพเนฺธหิ วคฺคพเนฺธหิ จาติ คายตฺตีอาทีหิ อชฺฌายานุวากาทีหิ ฉนฺทพเนฺธหิ จ วคฺคพเนฺธหิ จฯ สมฺปาเทตฺวาติ ปทสมฺปตฺติํ อหาเปตฺวาฯ ปวตฺตาโรติ วา ปาวจนวเสน วตฺตาโรฯ สชฺฌายิตนฺติ คายนวเสน สชฺฌายิตํ, ตํ ปน ปเทเนว อิจฺฉิตนฺติ อาห ‘‘ปทสมฺปตฺติวเสนา’’ติฯ อเญฺญสํ วุตฺตนฺติ ปาวจนวเสน อเญฺญสํ วุตฺตํฯ ราสิกตนฺติ อิรุเวทยชุเวทสามเวทาทิวเสน, ตตฺถาปิ ปเจฺจกํ มนฺตพฺรหฺมาทิวเสน อชฺฌายานุวากาทิวเสน ราสิกตํฯ ทิเพฺพน จกฺขุนา โอโลเกตฺวาติ ทิพฺพจกฺขุปริภเณฺฑน ยถากมฺมูปคญาเณน สตฺตานํ กมฺมสฺสกตํ, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนเฎฺฐน ทิพฺพจกฺขุสทิเสน ปุเพฺพนิวาสญาเณน อตีตกเปฺป พฺราหฺมณานํ มนฺตเชฺฌนวิธิญฺจ โอโลเกตฺวาฯ ปาวจเนน สห สํสเนฺทตฺวาติ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ยํ วจนํ วฎฺฎสนฺนิสฺสิตํ, เตน สห อวิรุทฺธํ กตฺวาฯ น หิ เตสํ วิวฎฺฎสนฺนิสฺสิโต อโตฺถ ปจฺจโกฺข โหติฯ อปราปเรติ อฎฺฐกาทีหิ อปราปเร, ปจฺฉิมา โอกฺกากราชกาลาทีสุ อุปฺปนฺนาฯ ปกฺขิปิตฺวาติ อฎฺฐกาทีหิ คนฺถิตมนฺตปเทสุ กิเลสสนฺนิสฺสิตปทานํ ตตฺถ ตตฺถ ปเท ปกฺขิปนํ กตฺวาฯ วิรุเทฺธ อกํสูติ พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตาทีสุ (ขุ. นิ. พฺราหฺมณธมฺมิกสุตฺตํ) อาคตนเยเนว สํกิเลสิกตฺถทีปนโต ปจฺจนีกภูเต อกํสุฯ

๔๒๘. ปฎิปาฎิยา ฆฎิตาติ ปฎิปาฎิยา สมฺพทฺธาฯ ปรมฺปรสํสตฺตาติ อาทานิยาย ยฎฺฐิยา สํสตฺตาฯ เตนาห ‘‘ยฎฺฐิคฺคาหเกน จกฺขุมตา’’ติฯ ปุริมสฺสาติ มณฺฑลากาเรน ฐิตาย อนฺธเวณิยา สพฺพปุริมสฺส หเตฺถน สพฺพปจฺฉิมสฺส กจฺฉํ คณฺหาเปตฺวาฯ ทิวสมฺปีติ อเนกทิวสมฺปิ ฯ จกฺขุสฺส อนาคตภวํ ญตฺวา ยถาอกฺกนฺตฎฺฐาเนเยว อนุปติตฺวา อกฺกมนํว สลฺลเกฺขตฺวา ‘‘กหํ จกฺขุมา กหํ มโคฺค’’ติ ปริเวทิตฺวาฯ

ปาฬิอาคเตสุ ทฺวีสูติ สทฺธา อนุสฺสโวติ อิเมสุ ทฺวีสุฯ เอวรูเปติ ยถา สทฺธานุสฺสวา, เอวรูเป เอว ปจฺจกฺขคาหิโนติ อโตฺถฯ ตโยติ รุจิอาการปริวิตกฺกทิฎฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติโยฯ ภูตวิปากาติ ภูตตฺถนิฎฺฐายกา อธิเปฺปตตฺถสาธกา, วุตฺตวิปริยาเยน อภูตตฺถวิปากา เวทิตพฺพา ฯ เอตฺถาติ เอเตสุ สทฺธายิตาทิวตฺถูสุฯ เอกํเสเนว นิฎฺฐํ คนฺตุํ นาลํ อเนกนฺติกตฺตา สทฺธาทิคฺคาหสฺสฯ อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสิ สจฺจานุรกฺขาย ญาตุกามตาย อุปฺปาทิตตฺตาฯ ปสฺสติ หิ ภควา – มยา ‘‘สจฺจมนุรกฺขตา…เป.… นิฎฺฐํ คนฺตุ’’นฺติ วุเตฺต สจฺจานุรกฺขณํ ญาตุกาโม มาณโว ‘‘กิตฺตาวตา’’ติอาทินา ปุจฺฉิสฺสติ, ตสฺส ตํ วิสฺสเชฺชตฺวา สจฺจานุโพเธ ปุจฺฉาย อวสรํ ทตฺวา ตสฺส อุปนิสฺสเย อุปการธเมฺม กเถสฺสามีติฯ เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปริ ปุจฺฉาย มคฺคํ วิวริตฺวา ฐเปสี’’ติฯ

๔๓๐. อตฺตานเญฺญว สนฺธาย วทติ, ยโต วุตฺตํ ปาฬิยํ – ‘‘ยํ โข ปนายมายสฺมา ธมฺมํ เทเสติ, คมฺภีโร โส ธโมฺม ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ’’ติอาทิฯ ลุพฺภนฺตีติ โลภนียา ยถา ‘‘อปายคมนียา’’ติ อาห ‘‘โลภนีเยสุ ธเมฺมสูติ โลภธเมฺมสู’’ติฯ ยถา วา รูปาทิธมฺมา โลภนียา, เอวํ โลโภติ อาห ‘‘โลภนีเยสุ ธเมฺมสูติ โลภธเมฺมสู’’ติฯ เตเนวาห – ‘‘ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอเตฺถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓)ฯ เอเส นโย เสสปททฺวเยปิฯ

๔๓๒. นิเวเสตีติ ฐเปติ ปฎฺฐเปติฯ ปยิรุปาสตีติ อุปฎฺฐานวเสน อุปคนฺตฺวา นิสีทติฯ สุยฺยติ เอเตนาติ โสตนฺติ อาห ‘‘ปสาทโสต’’นฺติฯ ตญฺหิ สวนาย โอทหิตพฺพนฺติฯ ธาเรติ สนฺธาเรติ ตเตฺถว มนํ ฐเปติฯ อตฺถโตติ ยถาวุตฺตสฺส ธมฺมสฺส อตฺถโตฯ การณโตติ ยุตฺติโต เหตุทาหรเณหิ อุปปตฺติโตฯ โอโลกนนฺติ เอวเมตนฺติ ยถาสภาวโต ปญฺญาจกฺขุนา ทฎฺฐพฺพตํ ขมนฺติ, ตญฺจ มหนฺตสฺส มณิโน ปชฺชลนฺตสฺส วิย อาวิกตฺวา อตฺถสฺส จิเตฺต อุปฎฺฐานนฺติ อาห ‘‘อิธา’’ติอาทิฯ กตฺตุกมฺยตาฉโนฺทติ กตฺตุกามตาสงฺขาโต กุสลจฺฉโนฺทฯ วายมตีติอาทิโต จตุนฺนมฺปิ วีริยานํ วเสน วายามํ ปรกฺกมํ กโรติฯ มคฺคปธานํ ปทหตีติ มคฺคาวหํ มคฺคปริยาปนฺนญฺจ สมฺมปฺปธานํ ปทหติ, ปทหนวเสน ตํ ปริปูเรติฯ ปรมสจฺจนฺติ อโมฆธมฺมตฺตา ปรมตฺถสจฺจํฯ สหชาตนามกาเยนาติ มคฺคปญฺญาสหชาตนามกาเยน ฯ ตเทวาติ ตเทว ปรมสจฺจํ นิพฺพานํฯ เตเนวาห – ‘‘สจฺฉิกิริยาภิสมเยน วิภูตํ ปากฎํ กโรโนฺต ปสฺสตี’’ติฯ

๔๓๓-๔. มคฺคานุโพโธติ มคฺคปฎิปาฎิยา โพโธ พุชฺฌนํ, เยสํ กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนวเสน มคฺคปฺปฎิเวโธ, เตสํ ปฎิปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺตมานํ สามญฺญผลํ, มเคฺคน ปฎิวิทฺธานิ สจฺจานิ, ปรมตฺถสจฺจเมว วา อนุรูปพุชฺฌนนฺติ อธิปฺปาโยฯ ‘‘สจฺจานุปฺปตฺตีติ ผลสจฺฉิกิริยา’’ติ วุตฺตํฯ เอวญฺหิ สติ เหฎฺฐา วุตฺตา สทฺธาปฎิลาภาทโย ทฺวาทส ธมฺมา สจฺจานุปฺปตฺติยา อุปการา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เตสํเยวาติ เหฎฺฐา วุตฺตานํ ทฺวาทสนฺน’’นฺติฯ นายํ ‘‘เตสํเยวา’’ติ ปทสฺส อโตฺถฯ สติปิ กุสลวิปากาทิภาเวน นานเตฺต วตฺถารมฺมณภูมิกิจฺจาทิวเสน ปน สทิสาติ อุปายโตว มคฺคธมฺมา อาเสวิตา พหุลีกตา ผลภูตาติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ตํสทิเส ตโพฺพหารํ กตฺวา ‘‘เตสํ มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมาน’’นฺติ วุตฺตํฯ เอวญฺหิ อาเสวนาคหณํ สมตฺถิตํ, น อญฺญถาฯ น หิ เอกจิตฺตกฺขณิกานํ มคฺคธมฺมานํ อาเสวนา, พหุลีกมฺมํ วา อตฺถีติฯ ตุลนาติ วิปสฺสนาฯ สา หิ วุฎฺฐานคามินิภูตา มคฺคปฺปธานสฺส พหุการา ตสฺส อภาเว มคฺคปฺปธานเสฺสว อภาวโต, เอวํ อุสฺสาโห ตุลนาย ฉโนฺท อุสฺสาหสฺส พหุกาโรติอาทินา เหฎฺฐิมสฺส อุปริมูปการตํ สุวิเญฺญยฺยเมวาติ อาห – ‘‘อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อโตฺถ เวทิตโพฺพ’’ติฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ

จงฺกีสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๖. เอสุการีสุตฺตวณฺณนา

๔๓๗. โกฎฺฐาสนฺติ มํสภาคํฯ ลคฺคาเปยฺยุนฺติ นฺหารุนา วา วาเกน วา พนฺธิตฺวา ปุริสสฺส หเตฺถ วา วสนเคเห วา โอลมฺพนวเสน พเนฺธยฺยุํฯ สตฺถธมฺมนฺติ สตฺถิเกสุ สตฺถวาเหน ปเณตพฺพํ อาณาธมฺมํฯ ตสฺส นิกฺขมนตฺถนฺติ ตํ มูลํ สตฺถิเกหิ นิตฺถรณตฺถํฯ ปาปํ อสฺสาติ ปริจรนฺตสฺส ปาริจริยาย อหิตํว อสฺสฯ เตนาห ‘‘น เสโยฺย’’ติฯ อุจฺจกุลีนาทโย ทุติยวาราทีหิ วุจฺจนฺติ, อิธ อุปธิวิปตฺติสมฺปตฺติโย ปาปิยาทิปเทหิ วุตฺตาติ อธิปฺปาโยฯ เตนาห – ‘‘ปาปิโยติ ปาปโก ลามโก อตฺตภาโว อสฺสา’’ติฯ เสยฺยํโสติ หิตโกฎฺฐาโส, หิตสภาโวติ อโตฺถฯ อุจฺจกุลีนตาติ กรณเตฺถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘อุจฺจากุลีนเตฺตนา’’ติฯ ‘‘วโณฺณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. อฎฺฐ. ๑.๓๐๕; ๓.๑๔๑; ม. นิ. อฎฺฐ. ๒.๔๒๕; อุทา. ๕๓; อป. อฎฺฐ. ๒.๗.๒๐; พุ. วํ. อฎฺฐ. ๔.๔; จริยา. อฎฺฐ. ๑.นิทานกถา; ๒.ปกิณฺณกกถา; ที. นิ. ฎี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; สํ. นิ. ฎี. ๑.๒.๑; อ. นิ. ฎี. ๑.๑.๑; วชิร. ฎี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; สารตฺถ. ฎี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; เนตฺติ. ฎี. คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฎี. ๑.๑) วิย วณฺณสโทฺท อิธ ปสํสาปริยาโยติ อาห ‘‘เวโสฺสปิ หิ อุฬารวโณฺณ โหตี’’ติฯ

๔๔๐. ‘‘นิรโว ปทสโทฺท โสฬารโคตฺตสฺส อกิณฺณมตฺติกาปโตฺต ติเฎฺฐยฺย อสงฺคจารี’’ติ วุตฺตตฺตา ภิกฺขา จริตพฺพาว, อยํ เตสํ กุลธโมฺมติ อธิปฺปาโยฯ หริตฺวาติ อปเนตฺวาฯ สตฺตชีโว สตฺตวาณิชโกฯ โคเปติ รกฺขตีติ โคโป, อารกฺขาธิกาเร นิยุโตฺตฯ อสนฺติ ลูนนฺติ เตนาติ อสิตํ, ลวิตฺตํฯ วิวิธํ ภารํ อาภญฺชนฺติ โอลมฺพนฺติ เอตฺถาติ พฺยาภงฺคี, กาชํฯ

๔๔๑. อนุสฺสรโตติ อนุสฺสรณเหตุ กุลวํสานุสฺสรณกฺขเณ ขตฺติโยติอาทินา สงฺขฺยํ คจฺฉติฯ เตนาห ‘‘โปราเณ…เป.… อนุสฺสริยมาเน’’ติฯ อุจฺจนีจตฺตชานนตฺถญฺจ กุลววตฺถานํ กตํ โหตีติ ขตฺติยาทิกุลกมฺมุนา เตสํ จตุนฺนํ วณฺณานํ สนฺธนํ ชีวิกํ ปญฺญเปนฺติ พฺราหฺมณา, ตถาคโต ปน โลกุตฺตรธมฺมเมว ปุริสสฺส สนฺธนํ ปญฺญเปติ เตน สตฺตสฺส โลกคฺคภาวสิทฺธิโตฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ

เอสุการีสุตฺตวณฺณนา ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๗. ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนา

๔๔๕. ราชคหํ ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตปพฺพตสฺสาติ ปณฺฑวปพฺพตํ สนฺธายาหฯ ราชคหนครสฺส ทกฺขิณทิสาภาเค ปพฺพตสฺส สมีเป ฐิโต ชนปโท ทกฺขิณาคิริฯ ตณฺฑุลปุฎกานํ ปาลิ เอตฺถาติ ตณฺฑุลปาลิฯ ตสฺส กิร ทฺวารสมีเป ตณฺฑุลวาณิชา ตณฺฑุลปสิพฺพเก วิวริตฺวา ปฎิปาฎิยา ฐเปตฺวา นิสีทนฺติ, เตนสฺส ‘‘ตณฺฑุลปาลิทฺวาร’’นฺติ สมญฺญา อโหสิฯ สพฺพเมว สสฺสํ คณฺหาตีติ ทลิทฺทกสฺสกานํ ทิวสปริพฺพยมตฺตเมว วิสฺสเชฺชตฺวา สพฺพเมว อายโต นิปฺผนฺนํ ธญฺญํ คณฺหาติฯ มนฺทสสฺสานีติ มนฺทนิปฺผตฺติกานิ สสฺสานิฯ

๔๔๖. อิมินา นเยนาติ ทาสกมฺมกรสฺส นิวาสนภตฺตเวตฺตนานุปฺปทาเนน มงฺคลทิวเสสุ ธนวตฺถาลงฺการานุปฺปทานาทินา จ โปเสตโพฺพฯ มิตฺตามจฺจานํ ปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาทิ มิตฺตามจฺจกรณียํ กตฺตพฺพํ, ตถา ญาติสาโลหิตานํฯ ตตฺถ อาวาหวิวาหสมฺพเทฺธน ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญายนฺตีติ ญาตี, มาตาปิตาทิสมฺพทฺธตาย สมานโลหิตาติ สาโลหิตาฯ สมฺมา ททเนฺตสุปิ อสชฺชนโต นตฺถิ เอเตสํ ติถีติ อติถิ, เตสํ อตฺตนา สมานปริโภควเสน อติถิกรณียํ กาตพฺพํ, อติถิพลีติ อโตฺถฯ ญาตกภูตปุพฺพา เปตฺติวิสยํ อุปคตา ปุพฺพเปตา, ทกฺขิเณเยฺยสุ กาเลน กาลํ ทานํ ทตฺวา เตสํ อุทฺทิสนํ ปุพฺพเปตกรณียํ, เปตพลีติ อโตฺถฯ คนฺธปุปฺผวิเลปนชาลาภเตฺตหิ กาเลน กาลํ เทวตานํ ปูชา เทวตากรณียํ, เทวตาพลีติ อโตฺถ, ราชกิจฺจกรณํ อุปฎฺฐานํ ราชกรณียํฯ อยมฺปิ กาโยติ อตฺตโน กายํ สนฺธาย วทติฯ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อิมินา นเยน อโตฺถ เวทิตโพฺพ’’ติฯ

๔๔๗. ปญฺจ ทุสฺสีลฺยกมฺมานีติ นิจฺจสีลปฎิปกฺขธมฺมาฯ ทส อกุสลกมฺมปถธมฺมา ทส ทุสฺสีลฺยกมฺมานิฯ อธมฺมจารี เอว วิสมจารี กายวิสมาทิจรณโตติ วิสมจารีปทสฺส อโตฺถ วิสุํ น วุโตฺตฯ

๔๔๘-๔๕๓. โอสรนฺติ อปสกฺกนฺติ, ขียนฺตีติ อโตฺถฯ เตนาห ‘‘ปริหายนฺตี’’ติฯ อภิสรนฺตีติ อภิวฑฺฒนวเสน ปวตฺตนฺติฯ เตนาห ‘‘วฑฺฒนฺตี’’ติฯ ตตฺราติ พฺรหฺมโลเกฯ อสฺสาติ พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนสฺส ธนญฺชานิสฺสฯ ตโต ปฎฺฐายาติ ยทา ภควตา ‘‘เอโส, ภิกฺขเว, สาริปุโตฺต’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตโต ปฎฺฐายฯ จตุสจฺจวินิมุตฺตนฺติ นิทฺธาเรตฺวา วิภชิตฺวา วุจฺจมาเนหิ สเจฺจหิ วิมุตฺตํฯ อตฺถโต ปน ตโต ปุเพฺพปิ สจฺจวิมุตฺตํ กถํ น กเถสิเยว สจฺจวิมุตฺตสฺส นิยฺยานสฺส อภาวโตฯ

ธนญฺชานิสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๘. วาเสฎฺฐสุตฺตวณฺณนา

๔๕๔. ชาติํ โสเธตุกามา โหนฺตีติ สหวาสีนํ พฺราหฺมณานํ กิริยา ปราเธน วา อสารุปฺปเตฺตน วา ชาติยา อุปกฺกิเลสํ อาสงฺกาย ตํ โสเธตุกามา โหนฺติฯ มเนฺต โสเธตุกามา โหนฺตีติ มนฺตวจเน อาจริยมติโจทนาย อเญฺญน วาเกฺยน เกนจิ การเณน สํสเย อุปฺปเนฺน ตํ โสเธตุกามา โหนฺติฯ อนฺตราติ เวมเชฺฌ, อญฺญเตฺถวา อนฺตราสโทฺทติ ตสฺส อญฺญา กถาติ วจนํ อวคนฺตพฺพํฯ ขนฺตีเมตฺตานุทฺทยาทิคุณสมฺปโนฺน เอว ‘‘สีลวาติ คุณวา’’ติอาหฯ เตหิ สีลสฺส วิสฺสชฺชนกาเลปิ ‘‘สีลวา’’ติ วุจฺจติฯ สมฺปนฺนสีลตฺตา วา เตหิ สมนฺนาคโต เอว โหตีติ อาห ‘‘สีลวาติ คุณวา’’ติฯ อาจารสมฺปโนฺนติ สาธุ อาจารวโตฺตฯ

๔๕๕. สิกฺขิตาติ เตวิชฺชานํ สิกฺขิตา ตุเมฺห, น ทานิ ตุเมฺหหิ กิญฺจิ กตฺตพฺพํ อตฺถีติ อโตฺถฯ ปฎิญฺญาตาติ ปฎิชานิตฺวา ฐิตาฯ

เวทตฺตยสงฺขาตา ติโสฺส วิชฺชา อชฺฌยนฺตีติ เตวิชฺชาฯ เตนาห ‘‘ติเวทาน’’นฺติฯ ตโย เวเท อณนฺติ อชฺฌยนฺตีติ พฺราหฺมณา, เตสํฯ ยํ เอกํ ปทมฺปิ อกฺขาตํ, ตํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ เกวลิโน อธิยิโน อปฺปปโยเคนฯ นิฎฺฐาคตมฺหาติ นิปฺผตฺติํ คตา อมฺหา เตวิชฺชาย สกสมยสฺส กถเนฯ

มโนกมฺมโต หิ วตฺตสมฺปทาติการณูปจาเรนายมโตฺถ วุโตฺตติ อาห – ‘‘เตน สมนฺนาคโต หิ อาจารสมฺปโนฺน โหตี’’ติฯ

ขยาตีตนฺติ วฑฺฒิปเกฺข ฐิตนฺติ อโตฺถฯ สุกฺกปกฺขปาฎิปทโต ปฎฺฐาย หิ จโนฺท วฑฺฒตีติ วุจฺจติ, น ขียตีติฯ วนฺทมานา ชนา นมกฺการํ กโรนฺติฯ

อตฺถทสฺสเนนาติ วิวรเณน ทสฺสนปริณายกเฎฺฐน โลกสฺส จกฺขุ หุตฺวา สมุปฺปนฺนํฯ

๔๕๖. ติฎฺฐตุ ตาว พฺราหฺมณจินฺตาติ – ‘‘กิํ ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ อุทาหุ ภวติ กมฺมุนา’’ติ อยํ พฺราหฺมณวิจาโร ตาว ติฎฺฐตุ ฯ ชาติทสฺสนตฺถํ ติณรุกฺขกีฎปฎงฺคโต ปฎฺฐาย โลเก ชาติวิภงฺคํ วิตฺถารโต กเถสฺสามีติ เตสํ จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ เทเสตพฺพมตฺถํ ปฎิชานาติฯ ตตฺถ อญฺญมญฺญา หิ ชาติโยติ อิทํ การณวจนํ, ยสฺมา อิมา ชาติโย นาม อญฺญมญฺญํ วิสิฎฺฐา, ตสฺมา ชาติวิภงฺคํ พฺยากริสฺสามีติฯ

ยสฺมา อิธ อุปาทินฺนกชาติ พฺยากาตพฺพภาเวน อาคตา, ตสฺสา ปน นิทสฺสนภาเวน อิตรา, ตสฺมา ‘‘ชาติวิภงฺคํ ปาณาน’’นฺติ ปาฬิยํ วุตฺตํฯ เตสํ เตสํ ปาณานํ ชาติโยติ อโตฺถฯ เอวนฺติ นิทสฺสนํ กเถตฺวา นิทสฺสิตเพฺพ กถิยมาเนฯ ตสฺสาติ วาเสฎฺฐสฺสฯ กามํ ‘‘เตสํ โวหํ พฺยกฺขิสฺส’’นฺติ อุโภปิ มาณเว นิสฺสาย เทสนา อาคตา, ตถาปิ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘เอวํ, วาเสฎฺฐ, ชานาหี’’ติอาทินา วาเสฎฺฐเมว อาลปโนฺต ภควา ตเมว อิมินา นิยาเมน ปมุขํ อกาสิฯ เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺสาติ วาเสฎฺฐสฺสา’’ติฯ ชาติเภโท ชาติวิเสโส, ชาติยา เภโท ปากโฎ ภวิสฺสติ นิทสฺสเนน วิภูตภาวํ อาปาทิเตน ปฎิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส วิภูตภาวาปตฺติโตฯ อาม น วฎฺฎตีติ กมฺมนานตาย เอว อุปาทินฺนนานตาย ปฎิเกฺขปปทเมตํ, น พีชนานตาย อนุปาทินฺนนานตาย ปฎิเกฺขปปทนฺติ ทเสฺสตุํ ‘‘กมฺมํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ตสฺสโตฺถ – ตํตํโยนิขิปนมตฺตํ กมฺมสฺส สามตฺถิยํ, ตํตํโยนินิยตา ปน เย วณฺณวิเสสา, เต ตํตํโยนิสิทฺธิยาว สิทฺธา โหนฺตีติ ตํ ปน โยนิขิปนกมฺมํ ตํตํโยนิวิสิฎฺฐ-วิเสสาภิภูตาย ปโยคนิปฺผตฺติยา, อสํมุจฺฉิตาย เอว วา ปจฺจยภูตาย ภวปตฺถนาย อภิสงฺขตเมวาติ วิญฺญาตพฺพปจฺจยวิเสเสน วินา ผลวิเสสาภาวโต เอตํ สมีหิตกมฺมํ ปตฺถนาทีหิ จ ภินฺนสตฺติตํ วิสิฎฺฐสามตฺถิยํ วา อาปชฺชิตฺวา จกฺขุนฺทฺริยาทิวิสิฎฺฐผลนิพฺพตฺตกํ ชายติ, เอวํ โยนิขิปนตํโยนินิยตวิเสสาวหตา โหตีติฯ เถเรน หิ พีชนานตา วิย กมฺมนานตาปิ อุปาทินฺนกนานตาย สิยา นุ โข ปจฺจโยติ โจทนํ ปฎิกฺขิปิตฺวา ปจฺจยวิเสสวิสิฎฺฐา กมฺมนานตา ปน ปจฺจโยติ นิจฺฉิตนฺติ ทฎฺฐพฺพํฯ

นานาวณฺณาติ นานปฺปการวณฺณาฯ ตาลนาฬิเกราทีนํ โลเก อภิญฺญาตติณชาติภาวโต วิเสเสน คยฺหติ อภิญฺญาตโสตนเยนฯ ชาติยา พฺราหฺมโณวาติ อฎฺฐานปยุโตฺต เอว-สโทฺท, ชาติยาว พฺราหฺมโณ ภเวยฺยาติ โยชนาฯ น จ คยฺหตีติ ติณรุกฺขาทีสุ วิย พฺราหฺมเณสุ ชาตินิยตสฺส ลิงฺคสฺส อนุปลพฺภนโต, ปิวนภุญฺชนกถนหสนาทิกิริยาย พฺราหฺมณภาเวน เอกนฺติกลิงฺคนิยตาย มนฺตเชฺฌนาทิํ วินา อนุปลพฺภนโต จฯ วจีเภเทเนวาติ อาหจฺจวจเนเนวฯ

กีเฎ ปฎเงฺคติอาทีสุ ชาตินานตา ลพฺภติ อญฺญมญฺญลิงฺควิสิฎฺฐตาทสฺสนาฯ กุนฺถา กีฎกา , ขชฺชขาทกา กิปิลฺลิกาฯ อุปฺปติตฺวาติ อุเฑฺฑตฺวา อุเฑฺฑตฺวาฯ ปฎภาวํ คจฺฉนฺตีติ วา ปฎงฺคา, น ขุทฺทกปาณกา กีฎา นามฯ เตสมฺปิ กีฎกานํฯ

กาฬกาทโยติ กลนฺทกาทโยฯ

อุทรํเยว เนสํ ปาทา อุทเรเนว สมฺปชฺชนโตฯ

สญฺญาปุพฺพโก วิธิ อนิโจฺจติ ทเสฺสโนฺต ‘‘อุทเก’’ติ อาห ยถา ‘‘วีรสฺส ภาโว วีริย’’นฺติฯ

ปตฺตสมุทาเย ปกฺขสโทฺทติ ‘‘ปเตฺตหิ ยนฺตี’’ติ วุตฺตํฯ น หิ อวยวพฺยติเรเกน สมุทาโย อตฺถิฯ

สเงฺขเปน วุโตฺต ‘‘ชาติวเสน นานา’’ติอาทินาฯ เอตฺถ ปทเตฺถ ทุพฺพิเญฺญยฺยํ นตฺถีติ สมฺพนฺธมตฺตํ ทเสฺสตุํ ‘‘ตตฺรายํ โยชนา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ‘‘น หิ พฺราหฺมณานํ เอทิสํ สีสํ โหติ, ขตฺติยานํ เอทิสนฺติ นิยโม อตฺถิ ยถา หตฺถิอสฺสมิคาทีน’’นฺติ อิทเมว วากฺยํ สพฺพตฺถ เนตพฺพํฯ ตํ สํงฺขิปิตฺวา ทเสฺสโนฺต ‘‘อิมินา นเยน สพฺพํ โยเชตพฺพ’’นฺติ อาหฯ

ตสฺสาติ ยถาวุตฺตนิคมนวจนสฺส อยํ โยชนา อิทานิ วุจฺจมานา โยชนา เวทิตพฺพาฯ

๔๕๗. โวการนฺติ โวกรณํ, เยน วิสิฎฺฐตาย น โวกรียติ ชาติเภโทติ อโตฺถฯ เตนาห ‘‘นานตฺต’’นฺติฯ

โครกฺขาทิอุปชีวเนน อาชีววิปโนฺน, หิํสาทินา สีลวิปโนฺน, นิกฺขิตฺตวตฺตตาทินา อาจารวิปโนฺนติฯ สามญฺญโชตนา วิเสเส นิวิฎฺฐา โหตีติ อาห ‘‘โครกฺขนฺติ เขตฺตรกฺข’’นฺติฯ ‘‘โคติ หิ ปถวิยา นาม’’นฺติฯ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ สิกฺขิตพฺพเฎฺฐน สิปฺปํ, ตตฺถ โกสลฺลํฯ ปเรสํ อีสนเฎฺฐน หิํสนเฎฺฐน อิโสฺส, โส อสฺส อตฺถีติ อิโสฺส โยธาชีวิโก, อิสฺสสฺส กมฺมํ ปหรณํ, อุสุํ สตฺติญฺจ นิสฺสาย ปวตฺตา ชีวิกา อิสฺสตฺตํฯ เตนาห ‘‘อาวุธชีวิก’’นฺติฯ ยํ นิสฺสาย อสฺส ชีวิกา, ตเทว ทเสฺสตุํ ‘‘อุสุญฺจ สตฺติญฺจา’’ติ วุตฺตํฯ

พฺรหฺมํ วุจฺจติ เวโท, ตํ อณติ ชานาตีติ พฺราหฺมโณ, ชานนญฺจ โปราเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิหิตนิยาเมน พฺราหฺมเณหิ กโตปสเมน อนุฎฺฐานตเปน ยถา ‘‘อาชีวสีลาจารวิปโนฺน นตฺถี’’ติ พฺราหฺมณธมฺมิเกหิ โลกิยปณฺฑิเตหิ จ สมฺปฎิจฺฉิโต, ตถา ปฎิปชฺชนเมวาติ อาห ‘‘เอวํ พฺราหฺมณสมเยน…เป.… สาเธตฺวา’’ติฯ เอวํ สเนฺตติ เอวํ อาชีวสีลาจารวิปนฺนสฺส อพฺราหฺมณภาเว สติ น ชาติยา พฺราหฺมโณ โหติ, คุเณหิ ปน อาชีวสีลาจารสมฺปตฺติสงฺขาเตหิ พฺราหฺมโณ โหติ, ตสฺมา คุณานํเยว พฺราหฺมณภาวกรณโต จตุวณฺณวิภาเค ยตฺถ กตฺถจิ กุเล ชาโต โย สีลาทิคุณสมฺปนฺนตาย คุณวา, โส วุตฺตลกฺขเณน นิปฺปริยายโต พาหิตปาปตาย พฺราหฺมโณติ อยเมตฺถ พฺราหฺมณภาเว ญาโยติ, เอวํ ญายํ อตฺถโต อาปนฺนํ กตฺวาฯ นนฺติ ตเมว ยถาวุตฺตํ ญายํฯ โย พฺราหฺมณสฺส สํวณฺณิตายาติ มาตุยา อุภโตสุชาตตาทิกุลวเณฺณน สํวณฺณิตาย ปสตฺถาย ยถารูปาย พฺราหฺมณสฺส มาตา ภวิตุํ ยุตฺตา, ตถารูปาย มาตริสมฺภูโตฯ เอเตน จตุนฺนํ โยนีนํ ยตฺถ กตฺถจิ วิเสสนิฎฺฐา กตาฯ เตนาห ‘‘ตตฺราปิ วิเสเสนา’’ติฯ เอวํ สามญฺญโต วิเสสนิฎฺฐาวเสน ‘‘โยนิชํ มตฺติสมฺภว’’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ สามญฺญโชตนํ อนาทิยิตฺวา วิเสสโชตนาวเสเนว อตฺถํ วตฺตุํ ‘‘ยาจาย’’นฺติอาทิ วุตฺตํฯ ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา โยนิ วุตฺตาติ อนุปกฺกุฎฺฐภาเวน ปริสุทฺธอุปฺปตฺติมคฺคสงฺขาตา ยา จายํ โยนิ วุตฺตาติ สมฺพโนฺธฯ ตโตปิ ชาตสมฺภูตตฺตาติ ตโต โยนิโต ชาตตฺตา มาตาเปตฺติสมฺปตฺติโต สมฺภูตตฺตาฯ

วิสิฎฺฐตฺตาติ สมุทายภูตา มนุสฺสา ราคาทินา วิสิฎฺฐตฺตาฯ ราคาทินา สห กิญฺจเนนาติ สกิญฺจโนฯ ตเถว ราคาทิสงฺขาเตน ปลิโพธนเฎฺฐน สห ปลิโพเธนาติ สปลิโพโธฯ สพฺพคหณปฎินิสฺสเคฺคนาติ อุปาทานสงฺขาตสฺส สพฺพสฺส คหณสฺส ปฎินิสฺสชฺชเนนฯ ยสฺมา พาหิตปาโป อตฺตโน สนฺตานโต พหิกตปาโป, ตสฺมา ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณนฺติ อโตฺถ วตฺตโพฺพฯ เอวรูโป เอติสฺสา กถาย อุปเทโส นานปฺปการโต วิภโตฺต, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตโพฺพฯ

๔๕๘. คหิตทเณฺฑสูติ ปเรสํ ทเณฺฑน วิเหฐนํ อนิธาย อาทินฺนทเณฺฑสุฯ

๔๕๙. กิญฺจิ คหณนฺติ ตณฺหาคาหาทีสุ กิญฺจิ คาหํฯ

เยน กามภเวน มานุสเกหิ ปญฺจหิ กามคุเณหิ ยุญฺชติ, ตํ มานุสกํ โยคํฯ ‘‘มานุสกํ โยค’’นฺติ เอตฺถ จ เอกเทสํ คเหตฺวา วุตฺตํ, เอส นโย ‘‘ทิพฺพโยค’’นฺติ เอตฺถาปิฯ สพฺพโยควิสํยุตฺตนฺติ ปททฺวเยน วุเตฺตหิ สพฺพกิเลสโยเคหิ วิปฺปยุตฺตํฯ

รตินฺติ อภิรติํ อาสตฺติํฯ กุสลภาวนายาติ กายภาวนาทิ กุสลธมฺมภาวนาย อุกฺกณฺฐิตํฯ วีริยวนฺตนฺติ วีริยสพฺภาเวน วีรํ นิทฺทิสติ, วีรภาโว หิ วีริยนฺติฯ

สุนฺทรํ ฐานนฺติ นิพฺพานํฯ สุนฺทราย ปฎิปตฺติยา อริยปฎิปตฺติยาฯ

นิพฺพตฺตินฺติ ปริโยสานํฯ อตีเตติ อตีตโกฎฺฐาเสฯ กิญฺจนการโกติ ปลิโพธเหตุภูโตฯ

อเสเกฺข สีลกฺขนฺธาทิเก มหเนฺต คุเณฯ ปญฺจนฺนํ มารานํ วิชิตตฺตา วิชิตวิชยํฯ

๔๖๐. อิทํ อชานนฺตาติ ‘‘ชาติยา พฺราหฺมโณ’’ติ อิทํ โลกสมญฺญามตฺตนฺติ อชานนฺตาฯ เย พฺราหฺมเณสุ นามโคตฺตํ นาม ตติยํ ทิฎฺฐาภินิเวสํ ชเนนฺติ, สาว เนสํ ทิฎฺฐิฯ กตํ อภิสงฺขตนฺติ ปริกปฺปนวเสเนว กตํ ฐปิตํ ตทุปจิตํ, น เหตุปจฺจยสมาโยเคนฯ สมุจฺจาติ สมฺมุติยาฯ กา ปน สา สมฺมุตีติ อาห ‘‘สมญฺญายา’’ติ, โลกสมญฺญาเตนาติ อโตฺถฯ สมฺมา ปน ปรมตฺถโต อชานนฺตานํ นามโคตฺตํ เอวํ กเปฺปตีติ อาห ‘‘โน เจ’’ติอาทิฯ ตํ ปน อสนฺตมฺปิ ปรมตฺถโต สนฺตตาเยว อภินิวิสนฺติ, เตสมยํ โทโสติ ทเสฺสตุํ ‘‘เอวํ ปกปฺปิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํฯ เตนาห ภควา – ‘‘ชนปทนิรุตฺติํ นาภินิเวเสยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๓๑)ฯ อชานนฺตา โนติ เอตฺถ โน-สโทฺท อวธารณโตฺถ – ‘‘น โน สมํ อตฺถิ ตถาคเตนา’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๖.๓) วิยาติ อาห ‘‘อชานนฺตาว เอวํ วทนฺตี’’ติฯ

นิปฺปริยายนฺติ ภาวนปุํสกนิเทฺทโส, นิปฺปริยาเยน อุชุกเมวาติ อโตฺถ, น ปุเพฺพ วิย ‘‘โย หิ โกจี’’ติ ปริยายวเสนฯ ‘‘น ชจฺจา’’ติ คาถาย ปุพฺพเทฺธน ชาติวาทํ ปฎิกฺขิปโนฺต ปจฺฉิมเทฺธน กมฺมวาทํ ปติฎฺฐเปโนฺตฯ ตตฺถาติ ติสฺสํ คาถายํฯ อุปฑฺฒคาถาย วิตฺถารณตฺถนฺติ อุปฑฺฒคาถาย อตฺถํ วิตฺถาเรตุํ ‘‘กสฺสโก กมฺมุนา’’ติ วุตฺตํฯ ตตฺถ ปุริมาย จตูหิ ปาเทหิ, ปจฺฉิเม ทฺวีหิ ทฺวินฺนมฺปิ สาธารณโต อโตฺถ วิตฺถาริโตฯ ตตฺถ กสิกมฺมาทีติ อาทิ-สเทฺทน สิปฺปกมฺมวาณิชาทิ สงฺคโหฯ

ปฎิจฺจสมุปฺปาทปธานวจนวิเญฺญโยฺย ปจฺจโย ปฎิจฺจสมุปฺปาทสทฺทสฺส อโตฺถ ปจฺจยุปฺปนฺนาเปกฺขาย โหตีติ อาห – ‘‘อิมินา ปจฺจเยน เอตํ โหตี’’ติฯ ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมเคฺค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๗๐) ตํสํวณฺณนายญฺจ (วิสุทฺธิ. มหาฎี. ๒.๕๗๐) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํฯ สมฺมานาวมานารหกุเลติ สมฺมานารเห ขตฺติยาทิกุเล, อวมานารเห จณฺฑาลาทิกุเล กมฺมวเสน อุปปตฺติ โหติ กมฺมสฺส วิปจฺจมาโนกาสกรตาย วินา ตาทิสาย อุจฺจนีจกุลนิพฺพตฺติยา อภาวโตฯ อฑฺฒทลิทฺทตาทิ อญฺญาปิ หีนปณีตตาฯ

กมฺมุนาติ เจตฺถ ยถา โลกปชาสตฺตสเทฺทหิ เอโก เอวโตฺถ วุโตฺต, เอวํ เสสสเทฺทหิปิ, อธิปฺปายวิเสโส ปน ตตฺถ อตฺถีติ ทเสฺสตุํ ‘‘ปุริมปเทน เจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ นายํ โลโก พฺรหฺมนิมฺมิโต กเมฺมน อุปฺปชฺชนโตฯ น หิ สนฺนิหิตการณานํ ผลานํ อเญฺญน อุปฺปตฺติทิฎฺฐิ ยุชฺชติฯ เตนาห ‘‘ทิฎฺฐิยา ปฎิเสโธ เวทิตโพฺพ’’ติฯ ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทีสุวุตฺตนเยน เวทิตพฺพํฯ ตถา โลกสฺส ปฐมุปฺปตฺติ น พฺรหฺมุนาติ ‘‘กมฺมุนา หิ ตาสุ ตาสู’’ติอาทิ วุตฺตํฯ ตติเยน ‘‘อยํ โลโก อาทิโต ปภุติ ปภวกมฺมุนา วตฺตตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ นิคเมติฯวุตฺตเสฺสวตฺถสฺส สูจนญฺหิ นิคมนํฯ ตํ ปน นิยมตฺถํ โหตีติ อาห ‘‘กเมฺมเนว พทฺธา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, น อญฺญถา’’ติ ฯ จตุเตฺถน ปเทนฯ ยายโตติ คจฺฉโตฯ นิพฺพตฺตโตติ นิพฺพตฺตนฺตสฺสฯ ปวตฺตโตติ ปวตฺตนฺตสฺสฯ

ธุตธมฺมา วิเสสโต ตณฺหาย สนฺตตฺตวเสน วตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ตเปนาติ ธุตงฺคตเปนา’’ติฯ เมถุนวิรติ วิเสสโต พฺราหฺมณานํ พฺรหฺมจริยนฺติ สา อิธ พฺรหฺมจริเยนาติ อธิเปฺปตาติ อาห ‘‘พฺรหฺมจริเยนาติ เมถุนวิรติยา’’ติฯ เอเตนาติ อิมินา ‘‘ตเปนา’’ติอาทีหิ จตูหิ ปเทหิ วุเตฺตนฯ เสเฎฺฐนาติ อุตฺตเมนฯ สํกิเลสวิสุทฺธิยา ปริสุเทฺธนฯ พฺรหฺมนฺติ พฺรหฺมภาวํ เสฎฺฐภาวํฯ โส ปเนตฺถ อตฺถโต พฺราหฺมณภาโวติ อาห ‘‘พฺราหฺมณภาวํ อาวหตี’’ติฯ

พฺรหฺมา จ สโกฺก จาติ สกฺกครุกานํ สโกฺก สเกฺกนปิ ครุกาตพฺพโต, พฺรหฺมครุกานํ พฺรหฺมา พฺรหฺมุนาปิ ครุกาตพฺพโตฯ วิชานตนฺติ ปรมตฺถพฺราหฺมณสฺส วิเสสํ ชานนฺตานํ วิญฺญูนํฯ อวิญฺญุโน หิ อปฺปมาณํฯ เตนาห – ‘‘ปณฺฑิตาน’’นฺติฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ

วาเสฎฺฐสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๙. สุภสุตฺตวณฺณนา

๔๖๒. ตุทิสญฺญาโต คาโม นิคโม เอตสฺสาติ โตเทโยฺย, ตสฺส อตฺตโช โตเทยฺยปุโตฺตติ อาห ‘‘ตุทิคามา’’ติอาทิฯ อาราธโกติ สํราธโกฯ ธมฺมนิสนฺติ ยสฺมา สมฺปาทเนน ปริปูรเณน อิจฺฉิตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมฺปาทโก ปริปูรโก’’ติฯ ญายติ นิจฺฉเยน คเมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฎิวิชฺฌียติ เอเตนาติ ญาโย, ตโต เอตสฺส สมฺปาทกเหตุภาวโต ญาโย ธโมฺม อริยมโคฺค ตํ ญายํ ธมฺมํฯ เตนาห ‘‘การณธมฺม’’นฺติฯ อนวชฺชนฺติ อวชฺชปฎิปกฺขํฯ

๔๖๓. วฎฺฎจารกโต นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกํ อีการสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส จ ก-การํ กตฺวาฯ นิยฺยาเน วา นิยุตฺตํ, นิยฺยานํ สีลนฺติ วา นิยฺยานิกํ, ตปฺปฎิปกฺขโต อนิยฺยานิกํฯ สา ปน อตฺถโต อกุสลกิริยาติ อาห ‘‘อกุสลปฎิปท’’นฺติฯ

พหุภาววาจโก อิธ มหาสโทฺท ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุวิยาติ อาห ‘‘มหเนฺตหิ พหูหี’’ติฯ อโตฺถติ ปโยชนํฯ มหนฺตานีติ พหุลานิฯ กิจฺจานีติ กาตพฺพานิฯ อธิกรณานีติ อธิการชีวิการูปานิฯ ฆราวาสกมฺมเมว ปญฺจพลิกรณทสอตฺถฎฺฐานภาวโต โลกยาตฺราย จ สมฺปวตฺติฎฺฐานภาวโต ชีวิตวุตฺติยา วา เหตุภาวโต ฆราวาสกมฺมฎฺฐานํฯ


‘‘อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฎฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคิํว สนฺธม’’นฺติฯ (ชา. ๑.๑.๔);


คาถาย วุตฺตนเยน จูฬเนฺตวาสิกสฺส วิยฯ

๔๖๔. อโยนิโส ปวตฺติตํ วาณิชฺชกมฺมํ วิย อปายภูตํ กสิกมฺมํ นิทสฺสนภาเว ฐเปตฺวา อโยนิโสมนสิกรณวเสน ปวตฺตํ ฆราวาสกิจฺจํ สนฺธายาห – ‘‘ยถา กสิ…เป.… เอวํ ฆราวาสกมฺมฎฺฐานมฺปี’’ติฯ พฺราหฺมณภโตฺต อโหสีติ โส กิร พหู พฺราหฺมเณ ธนํ ทตฺวา ยญฺญํ กาเรสิฯ อุปรีติ ‘‘อุปริ อุปฎฺฐาตีติ วเทหี’’ติ พฺราหฺมเณหิ อตฺตโน สมเยน อาจิกฺขาปิโตปิ ยถา อุปฎฺฐิตเมว กเถตฺวา กาลํ กตฺวา นิรเย นิพฺพโตฺต, อถ พฺราหฺมณา – ‘‘อิมินา อมฺหากํ ยเญฺญ โทโส ทิโนฺน’’ติ กุชฺฌิตฺวา ตสฺส กเฬวรํ สุสานํ เนตุํ นาทํสุฯ อถสฺส ญาตเกหิ สหเสฺส ทิเนฺน ตํ สหสฺสํ คเหตฺวา เคหโต นีหริตุํ อทํสุฯ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ฉตฺติํส อิตฺถิโย ‘‘เอกา วตฺถํ อทาสิ, เอกา คนฺธํ, เอกา สุมนมาล’’นฺติอาทินา ตํ ตํ ทานมยํ ปุญฺญํ กตฺวา อายุปริโยสาเน ตาวติํสภวเน สกฺกสฺส เทวรโญฺญ ปริจาริกา หุตฺวา นิพฺพตฺติํสุ สหสฺสอจฺฉราปริวาริกา, สกฺกสฺส เทวรโญฺญ เวชยนฺตรถํ เปเสตฺวา ปโกฺกสาปิเตน คุตฺติลาจริยภูเตน มหาโพธิสเตฺตน ปุจฺฉิตา ตํ ตํ อตฺตนา กตํ ปุญฺญํ พฺยากริํสุฯ ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สกลาย คุตฺติลวิมานกถาย ทีเปตพฺพ’’นฺติฯ วณิชฺชกมฺมฎฺฐานํ วิปชฺชมานนฺติ เอตฺถ ตสฺส วิปชฺชมานากาโร เหฎฺฐา วุโตฺตฯ เอวํ ปพฺพชฺชกมฺมฎฺฐานมฺปิ วิปชฺชมานํ อปฺปผลํ โหตีติ อาเนตฺวา สมฺพโนฺธฯ สีเลสุ อปริปูรการิโนติอาทิ ตสฺส วิปชฺชนาการทสฺสนํฯ ฌานาทิสุขนฺติ เอตฺถ อาทิ-สเทฺทน อภิญฺญาวิปสฺสนาทิสุขสฺส วิย สพฺรหฺมจารีหิ สทฺธิํ สีลสมฺปทาทิสุขสฺส สงฺคโห ทฎฺฐโพฺพฯ อรหตฺตมฺปิ ปาปุณาติ ปเคว เสกฺขปุถุชฺชนสมฺปตฺติโยติ อธิปฺปาโยฯ

จาคสีเสนาติ ปธานภูเตน จาเคน ทาเนน ตํ อวสฺสยํ กตฺวาฯ เอตฺถ เต น โกจิ อผาสุกภาโวติฯ อุชุกํ กตฺวา อวิรุทฺธํ กตฺวา, สมฺปโยเชตฺวาติ อโตฺถฯ ตปจริยนฺติ อคฺคิปริจรณํ, ตปจริยญฺจ พฺรหฺมจริยคฺคหณา ทุฎฺฐุลฺลภาวโตฯ

๔๖๖. อชานนภาวนฺติ อสพฺพญฺญุภาวํฯ ภควโต ปน สพฺพญฺญุภาโว สเทวเก โลเก ชลตเล ปกฺขิตฺตเตลํ วิย ปตฺถริตฺวา ฐิโต, น เม อิทํ ปติรูปํ, ตโต ปริวตฺติสฺสามีติ ‘‘พฺราหฺมโณ, โภ, โคตมา’’ติอาทิมาหฯ ปจฺจาหริตุํ ปฎิปเกฺขน อปหริตุํฯ เสตโปกฺขรสทิโสติ ปุณฺฑรีกปตฺตสทิสวโณฺณฯ สุวฎฺฎิตาติ วฎฺฎภาวยุตฺตฎฺฐาเน สุวฎฺฎาฯ นามกํเยวาติ นามมตฺตเมว วจนมตฺตเมวฯ ตถาภูตานํ ภาวสฺสปิ อภาเวน นิหีนํ นาม โหติ, นาม-สโทฺท นิหีนปริยาโยฯ เตนาห – ‘‘ลามกํเยวา’’ติฯ

๔๖๗. กตมา วาจา เตสํ เสโยฺยติ เตสํ จงฺกิยาทีนํ พฺราหฺมณมหาสาลานํ วุจฺจมานวิภาคาสุ วาจาสุ กตมา วาจา เสโยฺยติฯ ‘‘เสยฺยา’’ติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํฯ สมฺมุติยาติ อวิลงฺฆิตสาธุมริยาทาย โลกสมฺมุติยาฯ เตนาห ‘‘โลกโวหาเรนา’’ติฯ มนฺตาติ มนฺตาสงฺขาตาย ปญฺญาย มเนฺตตฺวา ชานิตฺวาฯ เตนาห ‘‘ตุลยิตฺวา’’ติฯ อตฺถสํหิตนฺติ เหตุสญฺหิตํฯ ตํ ปน เอกํสโต ยุตฺติยุตฺตํ โหตีติ อาห – ‘‘การณนิสฺสิต’’นฺติฯ อาวุโตติอาทีสุ อาทิโต อภิมุขํ ญาณคติยา วิพนฺธเนน อาวุโต, อาวริเยน วิเสสโต ญาณคติยา นิพนฺธเนน นิวุโต, เอวํ โอผุโฎ ปลิคุณฺฐิโตฯ ปริโยนโทฺธติ สมนฺตโต โอนโทฺธ ฉาทิโตฯ เตนาห ‘‘ปลิเวฐิโต’’ติฯ

๔๖๘. สเจ เอตํ การณมตฺถีติ ‘‘นิสฺสฎฺฐติณกฎฺฐุปาทาโน อคฺคิ ชลตี’’ติ เอตํ การณํ สเจ อตฺถิ ยทิ สิยา, โส อปโร ติณกฎฺฐุปาทาโน อคฺคิ ยทิ ภเวยฺยฯ สโทโส สาทีนโว สปริกฺกิเลโสฯ ปริสุโทฺธติ อุปกฺกิเลสาภาเวน สพฺพโส สุโทฺธฯ ชาติ อาทีนํ อภาเวนาติ ชาติปจฺจยานํ กมฺมกิเลสานํ นิคฺคเมนฯ

๔๖๙. น นิจฺจลา ติฎฺฐนฺตีติ ตตฺถ ปกฺขิปิตพฺพสฺส ลพฺภมานตฺตา ยถาปญฺญตฺตํ หุตฺวา นิจฺจลา อกมฺปิยา น ติฎฺฐนฺติฯ ตํ โทสํ ตํ อูนตาโทสํฯ

อญฺญสฺมิํ อสตีติ อตฺถภญฺชกมุสาวาเท อสติฯ โส หิ อตฺตโน สนฺตกสฺส อทาตุกามตาทิวเสน ปวตฺตสฺส อกมฺมปถปฺปตฺตสฺส มุสาวาทภาวสฺส วิปรีโต อโญฺญ อิธ อธิเปฺปโตฯ ตถา หิ อิตโร เยภุเยฺยน วฬญฺชิตพฺพโต โวหริตพฺพโต วฬญฺชกมุสาวาโทติ อาหฯ น กทาจิ มุสาวาทีติ เทฺว กถา น กเถนฺติฯ พาหิรกานํ อนวชฺชตปสมฺมตายปิ นิสฺสิโตติ วตฺตุํ อาห ‘‘สีลวา ตปนิสฺสิตโก โหติ’’ติฯ วิวฎมุขา มนฺตเชฺฌนมณฺฑิตา สพฺพโส สชฺฌายา โหนฺติ, น อิตเรติ อาห ‘‘ปพฺพชิตา นิจฺจํ สชฺฌายนฺตี’’ติฯ

๔๗๐. จิรํ นิกฺขโนฺตติ นิคฺคโต หุตฺวา จิรกาเลฯ น สพฺพโส ปจฺจกฺขา โหนฺติ สติสโมฺมหโต มคฺคานญฺจ อญฺญถา กรณโตฯ จิรายิตตฺตนฺติ ‘‘อยํ มโคฺค’’ติ กถนสฺส จิรายนํฯ วิตฺถายิตตฺตนฺติ อสปฺปฎิภานํฯ ตํ ปน สอุปมาห ทเสฺสตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํฯ

พลสมฺปโนฺนติ กายพเลน สมนฺนาคโตฯ ปมาณกตํ กมฺมํ นาม ปมาณกรานํ ราคาทิกิเลสานํ อวิกฺขมฺภิตตฺตา ‘‘ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจร’’นฺติ อาห, เตสํ ปน วิกฺขมฺภิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปฺปมาณกตํ กมฺมํ นาม รูปารูปาวจร’’นฺติฯ ตตฺถาปิ วิเสสโต อปฺปมญฺญาภาวนา สมฺภวตีติ อาห ‘‘เตสุปี’’ติอาทิฯ นิรีหกตฺตา ยถา อปฺปมาณสมญฺญา ลพฺภติ, ตํ ทเสฺสตุํ ‘‘ปมาณํ…เป.… วุจฺจตี’’ติ อาหฯ น โอหียติ น ติฎฺฐตีติ กตูปจิตมฺปิ กามาวจรกมฺมํ ยถาธิคเต มหคฺคตชฺฌาเน อปริหีเน ตํ อภิภวิตฺวา อาสีเทตฺวา ปเสฺส โอหียกํ กตฺวา ปฎิสนฺธิํ ทาตุํ สมตฺถภาเวน น ติฎฺฐติฯ ลคฺคิตุนฺติ อาวริตุํ ฯ ฐาตุนฺติ ปติฎฺฐาตุํฯ ผริตฺวาติ ปฎิปฺผริตฺวาฯ ปริยาทิยิตฺวาติ ตสฺส สามตฺถิยํ เขเปตฺวาฯ กมฺมสฺส ปริยาทิยนํ นาม วิปากุปฺปาทพนฺธนเมวาติ อาห – ‘‘ตสฺส วิปากํ ปฎิพาหิตฺวา’’ติฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ

สุภสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

๔๗๓. อภิปฺปสนฺนาติ อภิสเมจฺจ ปสนฺนาฯ เตนาห – ‘‘อเวจฺจปฺปสาทวเสน ปสนฺนา’’ติฯ พฺราหฺมณี วิคตมลมเจฺฉรตาย ‘‘ตุยฺหํ เทยฺยธมฺมํ รุจฺจนกฎฺฐาเน เทหี’’ติ อาหฯ มเคฺคเนว หิสฺสา มจฺฉริยสฺส ปหีนตฺตา พุทฺธปกฺขพฺราหฺมณปกฺขวเสน อุภโตปกฺขิกาฯ

กิํสูติ กินฺติ ปุจฺฉาวจนํฯ เฉตฺวา อนาทิยิตฺวา วินาเสตฺวาฯ สุขํ เสตีติ จิตฺตสนฺตาปาภาเวน สุเขน สุปติฯ น โสจตีติ ตโต เอว โสกํ นาม วินาเสติฯ โกธนฺติ กุชฺฌนลกฺขณํ โกธํฯ เฉตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวาฯ สุขํ เสตีติ โกธปริฬาเหน อปริฑยฺหมานตฺตา สุขํ สุปติฯ โกธวินาเสน วินฎฺฐโทมนสฺสตฺตา น โสจติฯ วิสมูลสฺสาติ ทุกฺขวิปากสฺสฯ มธุรคฺคสฺสาติ อโกฺกสกสฺส ปจฺจโกฺกสเนน, ปหารกสฺส ปฎิปฺปหรเณน ยํ สุขํ อุปฺปชฺชติ, ตํ สนฺธาเยว ‘‘มธุรโคฺค’’ติ วุโตฺตฯ อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ปริโยสานํ ‘‘อคฺค’’นฺติ วุตฺตํฯ อริยาติ พุทฺธาทโย อริยาฯ

ปญฺหํ กเถสีติ พฺราหฺมโณ กิร จิเนฺตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม โลกปูชิโต, น สกฺกา ยํ วา ตํ วา วตฺวา สนฺตเชฺชตุํ, เอกํ สณฺหปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติฯ โส เอกํ ปุจฺฉาคาถํ อภิสงฺขริตฺวา ‘‘สเจ อสุกสฺส นาม วธํ โรเจมีติ วกฺขติ, เย ตุยฺหํ น รุจฺจนฺติ, เต มาเรตุกาโมสิ, โลกวธาย อุปฺปโนฺน กิํ ตุยฺหํ สมณภาเวนาติ นิคฺคเหสฺสามิฯ สเจ น กสฺสจิ วธํ โรเจมีติ วกฺขติ, อถ นํ ตฺวํ ราคาทีนมฺปิ วธํ น อิจฺฉสิ, ตสฺมา สมโณ หุตฺวา อาหิณฺฑสีติ นิคฺคณฺหิสฺสามีติ อิมํ อุภโตโกฎิกํ ปญฺหํ ปุโฎฺฐ สมโณ โคตโม เนว คิลิตุํ น อุคฺคิลิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ เอวํ จิเนฺตตฺวา อิมํ ปยฺหํ ปุจฺฉิฯ ตสฺส ภควา อชฺฌาสยานุรูปํ กเถสิฯ โส ปญฺหพฺยากรเณน อาราธิตจิโตฺต ปพฺพชฺชํ ยาจิฯ สตฺถา ตํ ปพฺพาเชสิ, โส ปพฺพชฺชากิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปสิฯ เตน วุตฺตํ ‘‘ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปโตฺต’’ติฯ

อวภูตาติ อโธภูตาฯ อโธภาโว สตฺตานํ อวฑฺฒิ อวมงฺคลนฺติ อาห – ‘‘อวฑฺฒิภูตา อวมงฺคลภูตาเยวา’’ติฯ ปริภูตาติ ปริภวปฺปตฺตาฯ วิชฺชมานานนฺติ ปาฬิยํ อนาทเร สามิวจนนฺติ ตทตฺถํ ทเสฺสโนฺต ‘‘วิชฺชมาเนสู’’ติอาหฯ ปกฎฺฐํ, ปวฑฺฒํ วา ญาณนฺติ ปญฺญาณนฺติ ภควโต ญาณํ วิเสเสตฺวา วุตฺตํฯ

๔๗๔. อภิชานิตฺวาติ อภิวิสิเฎฺฐน ญาเณน ชานิตฺวาฯ โวสิตโวสานาติ กตกรณียตาย สพฺพโส ปริโสสิตนิฎฺฐาฯ ปารมิสงฺขาตนฺติ ปรมุกฺกํสภาวโต ปารมีติ สงฺขาตํฯ เตนาห ‘‘สพฺพธมฺมานํ ปารภูต’’นฺติฯ พฺรหฺมจริยสฺสาติ สาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตํฯ เตนาห ‘‘อุปฺปาทกา ชนกา’’ติฯ ‘‘อิทเมวํ ภวิสฺสติ อิทเมว’’นฺติ ตกฺกนํ ตโกฺก, โส เอตสฺส อตฺถีติ ตกฺกีฯ ยสฺมา โส ตํ ตํ วตฺถุํ ตถา ตถา ตกฺกิตฺวา คณฺหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตกฺกคาหี’’ติฯ วีมํสนสีโล วีมํสี ปจฺจกฺขภูตมตฺถํ วีมํสนภูตาย ปญฺญาย เกวลํ วีมํสนโตฯ เตนาห ‘‘ปญฺญาจารํ จราเปตฺวา เอวํวาที’’ติฯ ยถาวุตฺตตกฺกีวีมํสีภาเวน ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฎิภานํ เอวเมตนฺติ วตฺวาฯ

๔๘๕. อฎฺฐิตปธานวตนฺติ อญฺญตฺถ กิสฺมิญฺจิ ปุคฺคเล อฎฺฐิตปธานวตํ อนญฺญสาธารณํ โภโต โคตมสฺส ปธานํ อโหสิฯ สปฺปุริสปธานวตํ อโหสิ สปฺปุริสปธานวตาธิคตานํ เอตาทิสานํ อรหตํ อจฺฉริยปุคฺคลานํเยว อาเวณิกปธานวตํ อโหสิฯ อชานโนฺตว ปกาเสตีติ อยํ ปุจฺฉิตมตฺถํ สยํ ปจฺจกฺขโต อชานโนฺต เอว เกวลํ สทฺทํ อุปฺปาเทตฺวาว ปกาเสสีติ สญฺญาย อาหฯ อชานนภาเว สเนฺตติ อิเม อธิเทวาติ ปจฺจกฺขโต ชานเน อสติฯ ปณฺฑิเตน มนุเสฺสนาติ โลกโวหารกุสเลน มนุเสฺสน, ตฺวํ ปน โลกโวหาเรปิ อกุสโลฯ วจนตฺถญฺหิ อชานโนฺต ยํ กิญฺจิ วทติฯ อุเจฺจน สมฺมตนฺติ อุจฺจํ สุปากฎํ สพฺพโส ตรุณทารเกหิปิ สมฺมตํฯ ญาตเมตํ ยทิทํ อตฺถิ เทวาติฯ เตนาห ‘‘สุสุทารกาปี’’ติอาทิฯ เทวาติ อุปปตฺติเทวาฯ อธิเทวา นาม สมฺมุติเทเวหิ อธิกเทวาติ กตฺวา, ตทเญฺญ จ มนุเสฺส อธิกภาเว กิเมว วตฺตพฺพํฯ เสสํ สุวิเญฺญยฺยเมวฯ

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฎฺฐกถาย

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตาฯ

นิฎฺฐิตา จ พฺราหฺมณวคฺควณฺณนาฯ

มชฺฌิมปณฺณาสฎีกา สมตฺตาฯ

งานนี้ประกอบด้วยงานย่อยหลายส่วนซึ่งอยู่ในบังคับแห่งลิขสิทธิ์หลายเรื่องต่างกัน เช่น งานอันลิขสิทธิ์หมดอายุ และงานที่ไม่มีลิขสิทธิ์ อย่างไรก็ดี งานนี้ทุกส่วนล้วนเป็นสาธารณสมบัติแล้ว
ส่วนบทประพันธ์:
PD-icon.svg งานนี้เป็นสาธารณสมบัติ เพราะการคุ้มครองลิขสิทธิ์หมดอายุลงแล้ว ตามมาตรา ๑๙ และมาตรา ๒๐ แห่ง พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ ซึ่งว่า

"มาตรา ๑๙

  "ภายใต้บังคับมาตรา ๒๑ และมาตรา ๒๒ ลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัตินี้ ให้มีอยู่ตลอดอายุของผู้สร้างสรรค์ และมีอยู่ต่อไปอีกเป็นเวลาห้าสิบปี นับแต่ผู้สร้างสรรค์ถึงแก่ความตาย

  "ในกรณีที่มีผู้สร้างสรรค์ร่วม ลิขสิทธิ์ในงานดังกล่าวให้มีอยู่ตลอดอายุของผู้สร้างสรรค์ร่วม และมีอยู่ต่อไปอีกเป็นเวลาห้าสิบปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ร่วมคนสุดท้ายถึงแก่ความตาย

  "ถ้าผู้สร้างสรรค์ หรือผู้สร้างสรรค์ร่วม ทุกคนถึงแก่ความตาย ก่อนที่ได้มีการโฆษณางานนั้น ให้ลิขสิทธิ์ดังกล่าวมีอายุห้าสิบปีนับแต่ได้มีการโฆษณาเป็นครั้งแรก

  "ในกรณีที่ผู้สร้างสรรค์เป็นนิติบุคคล ให้ลิขสิทธิ์มีอายุห้าสิบปีนับแต่ผู้สร้างสรรค์ได้สร้างสรรค์ขึ้น แต่ถ้าได้มีการโฆษณางานนั้นในระหว่างระยะเวลาดังกล่าว ให้ลิขสิทธิ์มีอายุห้าสิบปีนับแต่ได้มีการโฆษณาเป็นครั้งแรก

"มาตรา ๒๐

  "งานอันมีลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัตินี้ที่ได้สร้างสรรค์ขึ้น โดยผู้สร้างสรรค์ใช้นามแฝง หรือไม่ปรากฏชื่อผู้สร้างสรรค์ ให้ลิขสิทธิ์มีอายุห้าสิบปีนับแต่ได้สร้างสรรค์งานนั้นขึ้น แต่ถ้าได้มีการโฆษณางานนั้นในระหว่างระยะเวลาดังกล่าว ให้ลิขสิทธิ์มีอายุห้าสิบปีนับแต่ได้มีการโฆษณาเป็นครั้งแรก

  "ในกรณีที่รู้ตัวผู้สร้างสรรค์ ให้นำมาตรา ๑๙ มาใช้บังคับโดยอนุโลม"

Flag of Thailand.svg


ส่วนอื่น ๆ:
PD-icon.svg งานนี้ไม่มีลิขสิทธิ์ ตามมาตรา ๗ แห่ง พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ เนื่องจากงานนี้เป็น
  • (๑) ข่าวประจำวัน และข้อเท็จจริงต่าง ๆ ที่มีลักษณะเป็นเพียงข่าวสารอันมิใช่งานในแผนกวรรณคดี แผนกวิทยาศาสตร์ หรือแผนกศิลปะ
  • (๒) รัฐธรรมนูญ และกฎหมาย
  • (๓) ระเบียบ ข้อบังคับ ประกาศ คำสั่ง คำชี้แจง และหนังสือโต้ตอบของกระทรวง ทบวง กรม หรือหน่วยงานอื่นใดของรัฐหรือของท้องถิ่น
  • (๔) คำพิพากษา คำสั่ง คำวินิจฉัย และรายงานของทางราชการ
  • (๕) คำแปลและการรวบรวมสิ่งต่าง ๆ ตาม (๑) ถึง (๔) ที่กระทรวง ทบวง กรม หรือหน่วยงานอื่นใดของรัฐหรือของท้องถิ่นจัดทำขึ้น
Thai government Garuda emblem (Version 2).svg