หนังสือจดหมายเหตุ/เล่มที่ 1 (แรก)/ใบที่ 1/ส่วนที่ 3

จาก วิกิซอร์ซ
ไปยังการนำทาง ไปยังการค้นหา


ข่าวว่า เมืองใหม่นั้นมีเสือชุมนัก, กัดคนตายเปนมาก. เจ้าเมืองก็ประกาษว่า, ถ้าใครฆ่าเสือตายตัวหนึ่ง, เราจะให้แก่ผู้ฆ่าห้าสิบเหรียน. ยังมีพวกที่ทำนาใก้ลป่านั้นก็สัญาอีกว่า จะให้รอ้ยเหรียน. ครั้นถึงเดือนญี่ ปีเถาะ เบญศก, มีเจ๊กฉลาดคนหนึ่งขุดซึ่งบ่อให้ฦกในทางเสือเดิน, แล้วเอาไม้ปิดปากบ่อไว้ให้หมิ่น, กระทำให้ดี มิให้เสือเหนว่าเปนบ่อ. แลมีเสือตัวหนึ่งเดินมาที่ไม้พาษบ่อนั้น, ทั้งไม้ทั้งเสือก็พลัดตกลงไปในบ่อ ขึ้นมิได้. เจ๊กนั้นเหนแล้วก็ดีใจ, ไปบอกแก่พวกอังกฤษ, ๆ ก็ยิงเสือนั้นตาย. เจ๊กก็ได้เงินรอ้ยห้าสิบเหรียน, แล้วเจ๊กเอาเสือนั้นไปฃาย ได้เงินอิกสิบเหรียน, เข้ากันเปนได้เงินรอ้ยหกสิบเหรียน.

เดือนแปด ปีเถาะ เบญศก, วันคืนขึ้นแรมมิได้กำหนด, ในข่าวว่า มีคนอเมริกาพวกหนึ่ง, มีธุระ ขุดซึ่งแผ่นดินลงไป, ตื้นแลฦกมิได้กำหนด, แต่ว่า ขุดลงไปก็ภบซึ่งงาสัตวหักอยู่อันหนึ่ง, แลกรามสัตวสองอัน. จะเปนงาแลกรามสัตวสิ่งใดมิได้รู้, แต่งานั้นโดยยาววัดได้สามศอก, โดยกว้างข้างโตนั้นวัดได้ศอกหนึ่ง. กรามนั้นโดยกว้างวัดได้สิบนิ้วอันหนึ่ง, วัดได้เจดนิ้วกระเบียดอันหนึ่ง, แต่ยาวนั้นมิได้ว่ามาในหนังสือ.

ปีเถาะ เบญศก, วันเดือนขึ้นแรมมิได้กำหนด, ในข่าวว่า มีพวกจีนอยู่ที่ภูเขาเมืองเซซานกับเมืองธีเบ๊ดต่อกัน, คิดกระบทแก่กระษัตรจีน. ๆ ครั้นทราบเหตุแล้ว ก็ใช้ให้ทหารยกทับไปจับซึ่งพวกกระบท, แต่ทำสงครามต่อสู้กันอยู่ช้านานจนผู้คนล้มตายเปนอันมาก. ภายหลัง ทหารก็ได้ไชยชำนะ ปราบสัตรูหมดสิ้น.

เดือนสิบ ปีเถาะ เบญศก, ในข่าวว่า น้ำทว่มซึ่งเมืองโคนาน แหว้นแค้วนจีน, หน้ากลัวนัก. บ้านแลเมืองนั้นก็จมอยู่ในน้ำสิ้น, ทั้งคนก็ตายเปนอันมาก. บ้านเมืองนั้นอยู่ริมแม่น้ำเหลือง. ทำนบที่เขาทำกั้นมิให้น้ำทว่มเมืองนั้นมันพังไป, น้ำจึ่งทว่มเข้ามาได้, เพราะเจ้าเมืองมิได้ดูแลเอาใจไส่. กระษัตรจีน ครั้นทราบเหตุ ก็ตรัสสั่งให้ทำโทษแก่เจ้าเมืองนั้น.

ปีเถาะ เดือนญี่ ขึ้นสี่ค่ำ, มีกำปั่นลำหนึ่งชื่อ เปโลรัศ แตกในชเลจีน. นายกำปั่นนั้นชื่อ ตริฆช์, แต่กอ่นเปนนายกำปั่นหลวงในเมืองนี้. กำปั่นนั้นบันทุกฝิ่น, แล่นออกไปจากเมืองใหม่ จะไปเมืองจีน, ก็เกยหินแตก แต่ว่าของนั้นยังไม่เสีย. นายกำปั่นกับลูกเรือสี่ห้าคนก็ลงลองโบดกลับไปเมืองใหม่, เก้าวันก็ถึง. แล้วเขาเช่ากำปั่นไฟกลับไปรับลูกเรือแลเข้าของที่อยู่ในกำปั่นที่เกยหินแตกนั้นได้ส่วนหนึ่ง, แล้วก็กลับไปเมืองใหม่.

ที่เกาะหมากนั้น เดี๋ยวนี้ เขาทำน้ำตานทรายมากขึ้นกว่าแต่กอ่น, มีโรงหีบอยู่หลายแห่ง, แต่เดี๋ยวนี้ มีสองแห่งที่เขาหีบดว้ยเครื่องไฟ. เครื่องไฟแห่งหนึงนั้นคิดเปนกำลังม้าได้สิบสี่ม้า.

ปีเถาะ เบญศก เดือนสิบ ขึ้นสิบค่ำ, มีพ่อค้าจีนคนหนึ่งชื่อ เฮาควา ตายในเมืองกวางตุ้ง, เปนคนมีเงินมากประมาณสองโกฏิห้าล้านเหรียน, คิดเปนเงินไทได้กว่าหมื่นสี่รอ้ยหาบ. เมื่อตายนั้น อายศุม์ได้ ๗๕ ปี.

ในภาษาอังกฤษมีคำสุภาสิตว่าดังนี้, ว่า ผลไม้แต่เซ้าเปนทองคำ, เที่ยงเปนเงิน, เอย็นเปนตะกั่ว. แปลว่า, กินผลไม้แต่เซ้ามีประโยชน์มาก, กินเที่ยงก็มีประโยชน์มากแต่ว่าไม่เหมือนกินแต่เซ้า, กินเอย็นก็มีประโยชน์นอ้ยนัก.

มีคำสุภาสิตอีกว่า, ไม่เปลืองไม่อด. แปลว่า, ให้รักษาของไว้อย่าให้เสียได้, แลอย่าให้กระจัดกระจายไปได้, ของนั้นก็จะภอเลี้ยงชีวิตรไป, ไม่ตอ้งอด.