ทว่าในการมอง แสงส่องจริง ๆ จากสิ่งหนึ่ง จากวัตถุภายนอก สู่อีกสิ่ง คือดวงตา และเป็นความสัมพันธ์กายภาพระหว่างสิ่งกายภาพ ในทางตรงข้าม รูปสินค้า และความสัมพันธ์มูลค่าระหว่างผลผลิตแรงงานที่แทนมัน ไม่เกี่ยวอะไรกับธรรมชาติกายภาพและความสัมพันธ์ทางวัตถุที่เกิดจากมันเลย เป็นแค่ความสัมพันธ์ทางสังคมจำเพาะระหว่างมนุษย์เอง ซึ่งตอนนี้สมมุติรูปลวงตามนุษย์เป็นความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งของ เพื่อหาแนวเทียบ เราจึงต้องหนีสู่แดนม่านหมอกของโลกศาสนา ที่แห่งนี้ ผลผลิตหัวสมองมนุษย์ปรากฎเป็นร่างอิสระที่มีชีวิตของตัวเอง ซึ่งมีทั้งความสัมพันธ์กันเองและกับมนุษย์ เหมือนผลผลิตน้ำมือมนุษย์ในโลกสินค้า ผมเรียกสิ่งนี้ว่าลัทธิเครื่องรางของขลัง ซึ่งติดกับผลผลิตแรงงานทันทีที่ผลิตเป็นสินค้า และจึงแยกไม่ออกจากการผลิตสินค้า
ดังที่การวิเคราห์ก่อนหน้านี้แสดงให้เห็นแล้ว ลักษณะเครื่องรางของขลังของโลกสินค้าเกิดจากลักษณะทางสังคมประหลาดของแรงงานที่ผลิตสินค้า
วัตถุใช้สอยกลายเป็นสินค้าเพียงเพราะเป็นผลผลิตของแรงงานเอกชนที่ทำโดยไม่พึ่งพากัน กลุ่มของแรงงานเอกชนเหล่านี้รวมกันสร้างแรงงานรวมทางสังคม เพราะผู้ผลิตติดต่อกันทางสังคมผ่านแค่การแลกเปลี่ยนผลผลิตแรงงาน ลักษณะทางสังคมจำเพาะของแรงงานเอกชนเขาจึงปรากฏแค่ในการแลกเปลี่ยนนี้ หรือ แรงงานเอกชนมีฤทธิ์จริงเป็นแขนงของแรงงานรวมทางสังคมผ่านแค่ความสัมพันธ์ที่การแลกเปลี่ยนถ่ายโอนผลผลิตแรงงานและผู้ผลิตโดยอาศัยมัน สำหรับผู้ผลิต ความสัมพันธ์ทางสังคมระหว่างแรงงานเอกชนเขาจึงปรากฏเป็นสิ่งที่มันเป็น ไม่ใช่ความสัมพันธ์ทางสังคมโดยตรงระหว่างบุคคลในงานเอง แต่เป็นความสัมพันธ์ทางสิ่งของระหว่างบุคคล และเป็นความสัมพันธ์ทางสังคมระหว่างสิ่งของแทน
แค่ในการแลกเปลี่ยน ผลผลิตแรงงานจะได้วัตถุภาวะมูลค่าที่เสมอกันทางสังคม ซึ่งแยกจากวัตถุภาวะการใช้สอยที่แตกต่างกันทางโลก การแบ่งผลผลิตแรงงานเป็นสิ่งมีประโยชน์กับสิ่งมีมูลค่ามีฤทธิ์ในทางปฏิบัติทันทีที่การแลกเปลี่ยนแพร่หลายและสำคัญพอแล้วจน
