อธิบายเบ็ดเตล็ดในเรื่องพงศาวดารสยาม

by พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ

อธิบายเบ็ดเตล็ดในเรื่องพงศาวดารสยาม

พระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ

ทรงพระนิพนธ์

พิมพ์ในงารพระราชทานเพลิงศพ

หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ ทจ. รัตน จ ป ร ๓.

ชายาในพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนสิงหวิกรมเกรียงไกร

เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๖๙

พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร

หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ ทจ.

พ.ศ. ๒๔๓๑–๒๔๖๗

คำนำ

อธิบายเบ็ดเตล็ดเรื่องต่าง ๆ ในพงศาวดารสยาม ซึ่งพิมพ์ในสมุดเล่มนี้ บางเรื่องข้าพเจ้าแต่งขึ้นในหนังสือเรื่องอื่น ได้พิมพ์แล้วก็มี บางเรื่องแต่งขึ้นไว้ ยังไม่ได้พิมพ์ก็มี คือ วินิจฉัยเรื่องพระเทียรราชา เรื่องนี้พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสสั่งให้ข้าพเจ้าคิดวินิจฉัยขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๗ ยังหาเคยพิมพ์ไม่ ที่เลือกเรื่องอธิบายเบ็ดเตล็ดของข้าพเจ้ามารวมพิมพ์ด้วยกันในครั้งนี้ เพื่อจะได้แจกในงารพระราชทานเพลิงศพหม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ ธิดาของข้าพเจ้า ซึ่งเปนชายาในพระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนสิงรกรมเกรียงไกร

หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณเกิดเมื่อวันอาทิตย์ที่ ๙ เดือน ธันวาคม ปีชวด พ.ศ. ๒๔๓๑ หม่อมนวมเปนมารดา พี่น้องของเธอที่ร่วมมารดาเดียวกัน คือ หม่อมเจ้าหญิงจงจิตรถนอม เปนพี่ใหญ่ ตัวเธอเปนคนกลาง จึงมักเรียกกันว่า “หญิงกลาง” หม่อมเจ้าหญิงสรรพสมบูรณ์เปนน้องน้อย เมื่อยังเยาว์ เธอได้เคยเปนนักเรียนในโรงเรียนสุนันทาลัยด้วยกันกับหญิงจงจิตรถนอม แต่เธอเปนนักเรียนชั้นเล็ก เรียนอยู่ได้ไม่ช้าก็ถึงเวลาโรงเรียนนั้นเลิก จึงสมัคตามหญิงจงฯ เข้าไปอยู่ในพระบรมมหาราชวัง หญิงจงฯ อยู่กับทูลกระหม่อมหญิงฯ กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร แต่หญิงพร้อมฯ นั้น สมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าฯ ทรงพระกรุณาบำรุงเลี้ยงเอง ได้สนองพระคุณอยู่ใกล้ชิดติดพระองค์ จึงได้คุ้นเคยในพระบาทสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวง เห็นจะโปรดฯ มารยาทแลอัธยาศัยเธอ ครั้นเปนสาวขึ้น จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ มีพระราชดำรัสขอ แล้วพระราชทานให้เปนชายาพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าวุฒิชัยเฉลิมลาภ คือ กรมขุนสิงหวิกรมเกรียงไกร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๐ ได้พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ทุติยจุลจอมเกล้าแลเหรียญรัตนาภรณ์ชั้นที่ ๓ เหมือนหม่อมเจ้าสะใภ้หลวงองค์อื่น ๆ

หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณมีหม่อมเจ้าเปนบุตรธิดา ๖ องค์ คือ

๑หม่อมเจ้าชายทรงวุฒิชัย

๒หม่อมเจ้าชายอุทัยเฉลิมลาภ

๓หม่อมเจ้าหญิงสุวภาพเพราพรรณ

๔หม่อมเจ้าหญิง (โต) สิ้นชีพิตักษัยแต่ยังเยาว์

๕หม่อมเจ้าชาย (พอ) สิ้นชีพิตักษัยแต่ยังเยาว์

๖หม่อมเจ้าชาย สิ้นชีพิตักษัยแต่แรกเกิด

เรื่องประวัติของหม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ ส่วนความประพฤติแลอัธยาศัยนั้น ข้าพเจ้าจะกล่าวคำรำพรรณลำบากอยู่ ด้วยเปนบิดาของเธอ แต่ถ้าว่าเพียงอย่างนี้ก็เห็นจะไม่เปนการยกย่องเหลือเกิน คือ ตั้งแต่ยังเยาว์มา เธอเปนหลานคนหนึ่งซึ่งคุณย่ารักมาก แลเปนลูกรักอย่างยิ่งคนหนึ่งของบิดามารดา ด้วยฉลาดแลอัธยาศัยสุภาพมาแต่เล็ก ไม่เคยทำความเดือดร้อนรำคาญแม้แต่เล็กน้อยให้แก่บิดามารดา แลเชื่อว่าความประพฤติของเธอเมื่อสนองพระคุณอยู่ในสมเด็จพระปิตุจฉาเจ้าฯ ก็จะเปนที่ชอบพระหฤทัย ตั้งแต่พระราชทานเธอมาอยู่กับกรมขุนสิงหวิกรมเกรียงไกร วังอยู่ใกล้ชิดติดกับบ้านข้าพเจ้า ไปมาหาสู่กันเนืองนิจ ก็ได้แลเห็นแต่ความรักใคร่ปรองดองโดยถูกอัธยาศัยกันแลกันจนสิ้นห่วงใยของข้าพเจ้า ยังความที่เอื้อเฟื้อต่อบุรพการีแลพี่น้องของเธอ แม้ในสมัยเมื่อเธอมีหน้าที่ของภรรยาแลของมารดาจะต้องประพฤติเปนวัตปฏิบัติอยู่แล้ว ก็มิได้ทอดทิ้งให้บกพร่องห่างเหริกว่าที่จำเปน จึงได้ทรงความรักใคร่นับถือของวงศญาติมาจนตลอดอายุของเธอ

หม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณเริ่มป่วยมาแต่คลอดบุตรสุดท้อง กรมขุนสิงหวิกรมเกรียงไกรได้ทรงจัดการรักษาพยาบาลทุกอย่างที่จะพึงทำให้ได้ ทั้งด้วยอาศัยแพทย์แลพาแปรสถานไปเปลี่ยนอากาศ อาการฟื้นขึ้นบ้างแล้ว กลับซุดหนักลงเปนลำดับมา เมื่อเธอรู้ตัวว่าจะไม่รอด ทูลสั่งฝากลูกสิ้นห่วงแล้ว ก็ตั้งหน้าบำเพ็ญการกุศล อันกรมขุนสิงหวิกรมเกรียงไกรได้ทรงจัดให้เปนดังประสงค์ของเธอทุกอย่าง เปนต้นว่า หล่อพระพุทธรูป สร้างพระธรรม แลสงเคราะห์กุลบุตรให้ได้อุปสมบทสืบพระสาสนา พอเธอได้หล่อพระพุทธรูป แลกรมขุนสิงหวิกรมขอให้ช่างต่อยหุ่นในวันเดยวกันให้เธอให้ชมสมศรัทธาบูชาแล้ว ในวันนั้นก็สิ้นชีพิตักษัยเมื่อณวันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๖๗ คำนวณชนมายุได้ ๓๕ ปี ๘ เดือน ๒๗ วัน

ขอท่านทั้งหลายที่ได้อ่านเรื่องประวัติของหม่อมเจ้าหญิงพร้อมเพราพรรณ จะเปนท่านผู้ที่ได้มีพระเดชพระคุณแก่เธอมาก็ดี หรือผู้ที่ได้ชอบชิดเปนมิตรเปนญาติก็ดี ที่สุดจนเปนสักแต่ว่าได้รู้จักกันก็ดี ข้าพเจ้าเชื่อว่า เธอมิได้เคยทำการอันใดให้มีผู้หนึ่งผู้ใดจองภัยเกลียดชัง แม้จะมีบ้างก็ดี ขอท่านทั้งปวงจงปลงพระไตรลักษณให้เกิดกุศลธรรมแล้วแผ่ส่วนกุศลแลให้อโหสิกรรมแก่เธอผู้ไปสู่ปรโลกแล้วตามอัธยาศัยเทอญ.

สภานายก
หอพระสมุดวชิรญาณ
วันที่ ๔ พฤษภาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๙

สารบารพ์

อธิบายเรื่องนามประเทศสยาม						หน้า		๑
อธิบายพระนามพระเจ้าแผ่นดินครั้งกรุงศรีอยุธยา						″		๖
อธิบายเรื่องพระมหาอุปราช						″		๒๓
อธิบายมูลเหตุที่ไทยมีไมตรีกับฝรั่ง						″		๓๑
		พวกโปจุเกตออกมาถึงเมืองกาฬีกูฎในอินเดียครั้งแรก				″		๓๓
		พวกโปจุเกตออกมาถึงเมืองกาฬีกูฎครั้งที่ ๒				″		๔๓
		พวกโปจุเกตออกมามีอำนาจในอินเดีย				″		๔๕
		พวกโปจุเกตออกมาถึงเมืองมละกา				″		๔๖
		พวกโปจุเกตตีได้เมืองมละกา				″		๔๗
		โปจุเกตเข้ามาทำไมตรีกับไทย				″		๔๘
		โปจุเกตทำไมตรีกับเมืองหงสาวดี				″		๔๙
อธิบายเรื่องพระเทียรราชาได้ราชสมบัติ						″		๕๑
ก.		อธิบายเรื่องพงศาวดาร				″		๕๑
		แสดงลำดับพงศาวดารเปนข้อ ๆ				″		๕๑
		พงศาวดารที่แตกต่างกัน				″		๕๗
ข.		วินิจฉัยเรื่องพระเทียรราชาได้ราชสมบัติ				″		๕๙
		๑		วินิจฉัยเรื่องสมเด็จพระไชยราชาสวรรคต		″		๕๙
		๒		วินิจฉัยเรื่องพระแก้วฟ้ารับรัชทายาท		″		๕๙
		๓		วินิจฉัยเรื่องผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน		″		๖๑
		๔		วินิจฉัยเหตุที่พระเทียรราชาออกทรงผนวช		″		๖๒
		๕		วินิจฉัยเหตุที่ให้ช้างบำรูงา		หน้า		๖๗
		๖		วินิจฉัยเรื่องท้าวศรีสุดาจันทร์คบชู้		″		๖๘
		๗		วินิจฉัยเหตุที่ท้าวศรีสุดาจันทร์ตั้งขุนชินราชเปนขุนวรวงศาธิราช		″		๗๐
		๘		วินิจฉัยข้อว่าท้าวศรีสุดาจันทร์ให้เอาราชอาสน์ไปปูให้ขุนวรวงศาธิราช		″		๗๑
		๙		วินิจฉัยเหตุที่พระยามหาเสนาถูกแทงตาย		″		๗๑
		๑๐		วินิจฉัยเรื่องท้าวศรีสุดาจันทร์ให้ขุรวรวงศาธิราชว่าราชการแผ่นดิน		″		๗๒
		๑๑		วินิจฉัยเหตุที่สมเด็จพระแก้วฟ้าถูกปลงพระชนม์		″		๗๔
		๑๒		วินิจฉัยเรื่องกำจัดขุนวรวงศาธิราชกับท้าวศรีสุดาจันทร์		″		๗๗
		๑๓		วินิจฉัยเรื่องขุนวรวงศาธิราชไปจับช้าง		″		๗๘
		๑๔		วินิจฉัยอุบายที่กำจัดขุนวรศาธิราชกับท้าวศรีสุดาจันทร์		″		๗๘
		๑๕		วินิจฉัยลักษณะที่กำจัดขุนชินราช		″		๘๐
		๑๖		วินิจฉัยเรื่องถวายสมบัติแก่พระเทียรราชา		″		๘๑
		๑๗		วินิจฉัยเรื่องสมเด็จพระมหาจักรพรรดิปูนบำเหน็จ		″		๘๒
ค.		ข้อความเบ็ดเตล็ดในเรื่องพระเทียรราชา				″		๘๓
		๑		การกำหนดเหตุการณ์		″		๘๓
		๒		บุคคลที่ปรากฎนามในเรื่อง		หน้า		๘๓
		๓		เรื่องไพร่พลของขุนวรวงศาธิราช		หน้า		๘๖
		๔		ภูมิสถานบ้านเรือนที่กรุงศรีอยุธยา		″		๘๗
ง.		เรื่องพระเทียรราชาได้ราชสมบัติ				″		๘๓
		๑		สมเด็จพระไชยราชาไปตีเมืองเชียงใหม่		″		๘๗
		๒		พระไชยราชาสวรรคต		″		๘๘
		๓ก.		พระเทียรราชาออกทรงผนวช		″		๘๘
		๓		ท้าวศรีสุดาจันทร์ตั้งพันบุตรศรีเทพเปนขุนชินราช พนักงารเฝ้าหอพระ		″		๘๙
		๔		ท้าวศรีสุดาจันทร์ตั้งขุนชินราชเปนขุนวรวงศาธิราช		″		๙๐
		๕		ท้าวศรีสุดาจันทร์ให้ลอบฆ่าเจ้าพระยามหาเสนา		″		๙๑
		๖		ท้าวศรีสุดาจันทร์อุบายให้พระเทียรราชาทรงผนวช		″		๙๒
		๗		ท้าวศรีสุดาจันทร์คิดอุบายตั้งขุนวรวงศาธิราชเปนผู้บังคับการทหารล้อมวัง		″		๙๒
		๘		ขุนวรวงศาธิราชได้กำลังในราชการ		″		๙๒
		๙		สมเด็จพระแก้วฟ้าถูกวางยาพิษ		″		๙๓
		๑๐		ขุนวรวงศาธิราชได้เปนผู้สำเร็จราชการแผ่นดิน		″		๙๔
		๑๑		ขุนวรวงศาธิราชได้เปนพระเจ้าแผ่นดิน		″		๙๕
		๑๒		พระเทียรราชาเสี่ยงเทียน		″		๙๕
		๑๓		กำจัดขุนวรวงศาธิราช		″		๙๗
		๑๔		พระเทียรราชาได้ราชสมบัติ		หน้า		๙๘
		๑๕		เจ้าเมืองฝ่ายเหนือคุมกำลังหัวเมืองลงมา		″		๙๙
		๑๖		สมเด็จพระมหาจักรพรรดิปูนบำเหน็จข้าราชการ		″		๙๙
ตำนานกฎหมายเมืองไทย						″		๑๐๐
		วิธีตั้งกฎหมาย				″		๑๐๑
		ศักราชที่ใช้ในกฎหมาย				″		๑๐๓
		กฎหมายครั้งกรุงเก่า				″		๑๐๕
		วิธีจัดหมวดกฎหมายครั้งกรุงเก่า				″		๑๑๑
		คาถาธรรมศาสตรรามัญ				″		๑๑๓
		คาถาธรรมศาสตรไทย				″		๑๑๕

• พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร
• ตำบลถนนราชบพิธ จังหวัดพระนคร
• วันที่ ๘ พฤษภาคม พระพุทธศักราช ๒๔๖๙