พระราชพงษาวดาร ฉบับพระราชหัดถเลขา (2455)/ภาค 1

←หน้ารวม

พระราชพงษาวดาร ฉบับพระราชหัดถเลขา: ภาค 1 (พ.ศ. 2455)

ภาค 2→

พระราชพงษาวดาร
ฉบับพระราชหัดถเลขา
ภาค ๑

พระราชพงษาวดาร ฉบับพระราชหัดถเลขา

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์

กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช

พิมพ์ขึ้นเปนส่วนพระกุศลทานมัยในงานพระศพ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ (ชั้น ๓) กรมหลวงวรเสฐสุดา

พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค

กรมขุนอรรควรราชกัญญา

สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้าจันทราสรัทวาร

กรมขุนพิจิตรเจษฎจันทร์

สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้าเยาวมาลย์นฤมล

กรมขุนสวรรคโลกย์ลักษณวดี

สารบานเรื่อง
คำอุทิศ	น่า	๑
คำนำ	”	๑
แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ จุลศักราช ๗๑๒–๗๓๑
สร้างกรุงศรีอยุธยา	น่า	๑
สร้างพระที่นั่งไพฑูริย์มหาปราสาท	”	๑
สร้างพระที่นั่งไพชยนต์มหาปราสาท	”	๑
สร้างพระที่นั่งไอสวรรย์มหาปราสาท	”	๑
ให้พระบรมราชาพี่พระมเหษีครองเมืองสุพรรณบุรี	”	๑
ให้พระราเมศวรราชโอรสครองเมืองลพบุรี	”	๑
ชื่อเมืองประเทศราชขึ้นกรุงศรีอยุทธยา	”	๑
ให้พระราเมศวรไปตีกรุงกัมพูชา	”	๑
ให้สมเด็จพระบรมราชาธิราชไปตีกรุงกัมพูชา	”	๒
ถวายตำหนักเวียงเหล็กเปนวัดพุทไธสวรรย์	”	๒
สร้างวัดป่าแก้ว	”	๒
สมเด็จพระรามาธิบดีสวรรคต	”	๒
แผ่นดินสมเด็จพระราเมศวร ครั้งที่ ๑ จุลศักราช ๗๓๑–๗๓๒
สมเด็จพระบรมราชาธิราชชิงราชสมบัติ	น่า	๓
แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ จุลศักราช ๗๓๒–๗๔๔
เสด็จไปเอาเมืองฝ่ายเหนือ	น่า	๓
ได้เมืองเหนือทั้งปวง	”	๓
เสด็จไปเอาเมืองนครพังคา เมืองแซงเซรา	”	๓
เสด็จไปเอาเมืองชากังราว ครั้งที่ ๑	”	๓
สร้างพระศรีรัตนมหาธาตุ	”	๓
เสด็จไปเอาเมืองพิศณุโลก	”	๓
เสด็จไปเอาเมืองชากังราว ครั้งที่ ๒	”	๔
เสด็จไปเอาเมืองชากังราว ครั้งที่ ๓	”	๔
เสด็จไปเอาเมืองเชียงใหม่	”	๔
ได้เมืองนครลำปาง	”	๔
สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ สวรรคต	”	๔
แผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทองจันทร์ ๑๕ วัน
พระราเมศวรจับพระเจ้าทองจันทร์ปลงพระชนม์	น่า	๔
แผ่นดินสมเด็จพระราเมศวร ครั้งที่ ๒ จุลศักราช ๗๔๔–๗๔๙
เสด็จไปตีเมืองเชียงใหม่	น่า	๔
ได้เมืองเชียงใหม่	”	๕
เสด็จกลับ ทำพิธีประเวศพระนคร ครั้งที่ ๑	”	๖
ส่งเชลยเชียงใหม่ไปไว้หัวเมืองชายทเล	น่า	๖
สร้างวัดมหาธาตุ	”	๖
เฉลิมพระราชมณเฑียร	”	๖
พระยากัมพูชามาตีเมืองชลบุรี	”	๖
เสด็จไปตีกรุงกัมพูชา	”	๖
ได้กรุงกัมพูชา	”	๖
เสด็จกลับ ทำพิธีประเวศพระนคร	”	๗
ญวนมารบ รักษากรุงกัมพูชายาก จึงให้กวาดครัวขอมมาสู่พระนคร	”	๗
สร้างวัดภูเขาทอง	”	๗
สมเด็จพระราเมศวรสวรรคต	”	๗
แผ่นดินสมเด็จพระเจ้ารามราชาธิราช จุลศักราช ๗๔๙–๗๖๓
เจ้าพระยามหาเสนาเปนขบถ	น่า	๗
พระนครอินทรเข้ามาจากสุพรรณ ชิงราชสมบัติ	”	๗
แผ่นดินสมเด็จพระอินทราชาธิราชที่ ๑ จุลศักราช ๗๖๓–๗๘๐
ให้สมเด็จพระเจ้ารามไปอยู่เมืองปทาคูจาม	น่า	๗
เมืองเหนือเปนจลาจล	”	๘
เสด็จขึ้นไปปราบเมืองเหนือถึงเมืองพระบาง	”	๘
ตั้งลูกหลวงครองเมืองสุพรรณ เมืองแพรกศรีราชา แลเมืองไชยนาท	น่า	๘
สมเด็จพระอินทราชาธิราชสวรรคต	”	๘
เจ้าอ้ายพระยา เจ้ายี่พระยา ชิงราชสมบัติกัน	”	๘
เจ้าสามพระยาได้ราชสมบัติ	”	๘
แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ จุลศักราช ๗๘๐–๗๙๖
สร้างวัดราชบุรณะ	น่า	๘
ก่อพระเจดีย์ตรงที่เจ้าอ้าย เจ้ายี่ ชนช้าง	”	๙
เสด็จไปกรุงกัมพูชา (พระนครหลวง)	”	๙
ได้กรุงกัมพูชา	”	๙
ขนรูปสัตวของโบราณมาจากกรุงกัมพูชา	”	๙
สร้างวัดมเหยงค์	”	๙
ตั้งพระราเมศวรราชโอรสไปครองเมืองพิศณุโลก	”	๙
ไฟไหม้พระราชมณเฑียร	”	๙
ไฟไหม้พระที่นั่งตรีมุข	”	๙
เสด็จไปตีเมืองเชียงใหม่ ครั้งที่ ๑	”	๙
เสด็จไปตีเมืองเชียงใหม่ ครั้งที่ ๒	”	๙
ได้เมืองเชียงใหม่	”	๙
สมเด็จพระบรมราชาธิราชสวรรคต	”	๙
แผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ จุลศักราช ๗๙๖–๘๑๑^[1]
ย้ายพระราชวังมาตั้งริมน้ำ	น่า	๑๐
สร้างพระที่นั่งเบญจรัตนปราสาท	”	๑๐
สร้างพระที่นั่งสรรเพชญ์ปราสาท	”	๑๐
ตั้งตำแหน่งอรรคมหาเสนาแลจตุสดมภ์	”	๑๐
ตั้งตำแหน่งศักดินา	”	๑๐
สร้างวัดพระราม	”	๑๐
คนออกทรพิศม์ตายมาก	”	๑๐
แต่งทัพไปตีเมืองมะละกา	”	๑๐
แต่งทัพไปตีเมืองศรีสพเถิน เสด็จหนุนทัพไปถึงบ้านโคน	”	๑๐
เข้าแพง	”	๑๐
หล่อรูปพระโพธิสัตว ๕๕๐ ชาติ	”	๑๐
สร้างวัดจุฬามณี (ที่เมืองพิศณุโลก)	”	๑๐
พระยาชะเลียงขบถ เอาครัวไปขึ้นเชียงใหม่	”	๑๐
พระยาชะเลียงนำทัพเชียงใหม่มาตีเมืองเหนือ	”	๑๑
สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถกับพระอินทราชารบทัพเชียงใหม่ที่เมืองกำแพงเพ็ชร	”	๑๑
พระอินทราชาชนช้างด้วยหมื่นนคร	”	๑๑
สร้างวิหารวัดจุฬามณี	น่า	๑๑
สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถทรงผนวชที่วัดจุฬามณี	”	๑๑
สมเด็จพระบรมไตรโลกนารถสวรรคต	”	๑๑
แผ่นดินสมเด็จพระอินทราชาที่ ๒ จุลศักราช ๘๑๑–๘๓๕^[2]
มหาราชเชียงใหม่ชิงราชสมบัติกับท้าวลูก (ท้าวลก คือ ติโลกราช)	น่า	๑๑
ได้ช้างเผือกพัง	”	๑๑
สมภพ (พระบรมราชา) พระราชโอรส	”	๑๑
เสด็จไปเมืองชะเลียง	”	๑๑
ตั้งเมืองนครไทย	”	๑๒
พระราชทานอภิเศกพระยาเมืองขวาเปนพระยาล้านช้าง	”	๑๒
ฉลองพระศรีรัตนมหาธาตุ	”	๑๒
พระบรมราชาราชโอรสทรงผนวช (สามเณร)	”	๑๒
ตั้งพระบรมราชาเปนพระมหาอุปราช	”	๑๒
มหาราชเชียงใหม่ท้าวลูกพิราไลย	”	๑๒
พระบรมราชาเสด็จไปตีเมืองทวาย	”	๑๒
แรกก่อกำแพงเมืองพิไชย	”	๑๒
สมเด็จพระอินทราชาสวรรคต	”	๑๒
แผ่นดินสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ จุลศักราช ๘๓๕–๘๗๑^[3]
ประดิษฐานพระอัฐิสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถแลสมเด็จพระอินทราชาในมหาสถูป (วัดพระศรีสรรเพชญ์)	น่า	๑๓
ทำพระราชพิธีเบญจาเพศ เล่นการดึกดำบรรพ์	”	๑๓
ทำพระราชพิธีปฐมกรรม	”	๑๓
หล่อพระพุทธรูปศรีสรรเพชญ์	”	๑๓
สร้างพระวิหารวัดศรีสรรเพชญ์	”	๑๓
ทำตำราพิไชยสงคราม	”	๑๓
แรกทำสารบาญชี	”	๑๓
ชำระคลองสำโรงไปศีศะจรเข้	”	๑๓
ชำระคลองทับนางไปปากน้ำเจ้าพระยา	”	๑๓
ขุดได้เทวรูปโบราณ สร้างศาลไว้ที่เมืองพระประแดง	”	๑๓
เกิดเหตุเรื่องบัตรสนเท่ห์ ให้ฆ่าขุนนางมาก	”	๑๔
น้ำน้อย เข้าตายฝอย	”	๑๔
ตั้งพระอาทิตยวงษ์ราชโอรสเปนพระมหาอุปราชครองเมืองพิศณุโลก	”	๑๔
สมเด็จพระรามาธิบดีสวรรคต	”	๑๔
แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูร จุลศักราช ๘๗๑–๘๗๕
สมเด็จพระบรมราชามหาพุทธางกูรสวรรคต	น่า	๑๔
แผ่นดินสมเด็จพระรัฏฐาธิราช ๕ เดือน
พระไชยราชาปลงพระชนม์สมเด็จพระรัฏฐาธิราช	น่า	๑๕
แผ่นดินสมเด็จพระไชยราชาธิราช จุลศักราช ๘๗๖–๘๘๙
แรกให้พูนดินวัดชีเชียง	น่า	๑๕
เสด็จไปเชียงกราน	”	๑๕
เสด็จไปตีเมืองเชียงใหม่ ครั้งที่ ๑	”	๑๕
ไฟไหม้ใหญ่ในพระนคร	”	๑๕
เสด็จไปตีเมืองเชียงใหม่ ครั้งที่ ๒	”	๑๖
สมเด็จพระไชยราชาธิราชสวรรคต	”	๑๖
แผ่นดินสมเด็จพระยอดฟ้า จุลศักราช ๘๘๙–๘๙๐
พระเทียรราชาออกทรงผนวช	น่า	๑๗
มีช้างบำรูงา	”	๑๗
ท้าวศรีสุดาจันทร์เปนชู้กับพันบุตรศรีเทพ	”	๑๗
ตั้งพันบุตรศรีเทพเปนขุนวรวงษาว่าราชการแผ่นดิน	”	๑๘
แผ่นดินขุนวรวงษาธิราช ๔ เดือน
ราชาภิเศกขุนวรวงษาธิราช	น่า	๑๙
ขุนวรวงษาธิราชปลงพระชนม์สมเด็จพระแก้วฟ้า	”	๑๙
ขุนพิเรนทรเทพกับข้าราชการคิดถวายราชสมบัติแก่พระเทียรราชา	”	๑๙
พระเทียรราชาเสี่ยงเทียน	”	๒๐
ขุนพิเรนทรเทพกับข้าราชการกำจัดขุนวรวงษาธิราชกับท้าวศรีสุดาจันทร์	”	๒๓
ถวายราชสมบัติแก่พระเทียรราชา	”	๒๔
แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราช ครั้งที่ ๑ จุลศักราช ๘๙๑–๙๑๔
ราชาภิเศกสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ	น่า	๒๔
ตั้งขุนพิเรนทรเทพเปนพระมหาธรรมราชา	”	๒๔
พระราชทานพระวิสุทธิกระษัตรีราชธิดาเปนมเหษีพระมหาธรรมราชา	”	๒๕
ปูนบำเหน็จข้าราชการที่กำจัดขุนวรวงษาธิราช	”	๒๕
ศึกหงษาวดี ครั้งที่ ๑ พระเจ้าหงษาวดีตเบงชเวตี หรือสุวรรณเอกฉัตร ยกมาถึงกรุงฯ แล้วกลับ	”	๒๖
พระยาลแวกยกมาตีเมืองปาจิณบุรี	”	๒๗
ถวายวังเดิมสร้างเปนวัดวังไชย	”	๒๗
ทำพระราชพิธีปฐมกรรมที่ตำบลท่าแดง	”	๒๗
เสด็จไปตีเมืองลแวก	”	๒๘
พระยาลแวกยอมแพ้ ถวายนักพระสุโท นักพระสุทัน ราชบุตร	น่า	๒๘
แปลงเรือแซเปนเรือไชยแลเรือศีศะสัตว	”	๒๙
ทำพระราชพิธีมัธยมที่ไชยนาทบุรี	”	๒๙
ได้ช้างเผือกพลายเมืองกาญจนบุรีชื่อ พระคเชนทโรดม	”	๒๙
แต่งกองทัพให้นักพระสุทันไปรบญวนที่เมืองลแวก	”	๓๐
ไฟไหม้ในพระราชวัง	”	๓๐
ทำพระราชพิธีอาจาริยาภิเศก	”	๓๐
ทำพระราชพิธีอินทราภิเศก	”	๓๐
พระราชทานสัตตสดกมหาทาน	”	๓๐
ทัพหงษาวดี ครั้งที่ ๒ พระเจ้าหงษาวดีสุวรรณเอกฉัตรยกมาตีกรุง	”	๓๑
ขุดคลองมหานาค	”	๓๒
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิชนช้างกับพระเจ้าแปร	”	๓๕
สมเด็จพระสุริโยไทยชนช้างสิ้นพระชนม์	”	๓๕
พระมหาธรรมราชายกทัพเมืองเหนือลงมาตั้งที่เมืองไชยนาท	”	๓๘
พระเจ้าหงษาวดีขัดเสบียง ยกกองทัพกลับทางเหนือ	”	๔๐
พระราเมศวร พระมหินทราธิราช พระสุนทรสงคราม ยกกองทัพตามพระเจ้าหงษาวดี	”	๔๑
ทัพพระเจ้าแปรตีทัพน่าพระมหาธรรมราชาแตกที่เมืองอินทบุรี	”	๔๓
พระมหาธรรมราชายกหนีทัพหงษาวดี	”	๔๓
มอญจับพระราเมศวรกับพระมหินทราธิราชได้	”	๔๔
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิให้ข้าหลวงขึ้นไปขอพระราเมศวรพระมหินทราธิราช	น่า	๔๕
พระเจ้าหงษาวดีขอช้างพลายศรีมงคล พลายมงคลทวีป	”	๔๖
พระเจ้าหงษาวดีคืนช้างพลายศรีมงคล พลายมงคลทวีป	”	๔๗
พระมหาธรรมราชาลงมาเฝ้า	”	๔๗
ทำการพระศพสมเด็จพระสุริโยไทย	”	๔๗
สร้างวัดสบสวรรค์	”	๔๗
ตั้งบ้านท่าจีนเปนเมืองสาครบุรี	”	๔๗
ตั้งบ้านตลาดขวัญเปนเมืองนนทบุรี	”	๔๗
ตั้งเมืองนครไชยศรี	”	๔๗
รื้อกำแพงเมืองลพบุรี เมืองนครนายก เมืองสุพรรณบุรี	”	๔๘
พิจารณาเลขสังกัดสมพรรค์	”	๔๘
พระศรีศิลป์เปนขบถ	”	๔๘
ได้ช้างเผือกพลายที่ตำบลไทรย้อยชื่อ พระรัตนากาศ	”	๔๙
ได้ช้างเผือกพลายเมืองเพ็ชรบุรีชื่อ พระแก้วทรงบาศ	”	๕๐
ได้ช้างเผือกแม่ลูกที่ตำบลป่ามหาโพธิ์	”	๕๐
ได้ช้างเผือกพลายที่ป่าทเลชุบศรชื่อ พระบรมไกรสร	”	๕๐
ได้ช้างเผือกพลายที่ตำบลป่าน้ำทรงชื่อ พระสุริยกุญชร	”	๕๐
ถวายพระนามพระเจ้าช้างเผือกเพิ่มในท้ายพระนามเดิม	”	๕๐
พระเจ้าหงษาวดีกยอดินนรทา หรือกฤษดานุรุทธ ให้มาขอช้างเผือก ไม่ได้	”	๕๐
กองทัพหงษาวดียกมารบ ครั้งที่ ๓ พระเจ้าหงษาวดียกทัพหลวงมา	น่า	๕๓
พระเจ้าหงษาวดียกไปติดเมืองพิศณุโลก	”	๕๕
พระมหาธรรมราชายอมแพ้แก่พระเจ้าหงษาวดี	”	๕๖
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิยอมทำไมตรี	”	๖๑
พระเจ้าหงษาวดีขอช้างเผือก ๔ ช้างกับพระราเมศวร พระยาจักรี พระสุนทรสงคราม ได้แล้วยกทัพกลับไป	”	๖๒
พระยาตานีเข้ามาช่วยราชการทัพ กลับเปนขบถ	”	๖๓
(พระไชยเชษฐา) พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตทูลขอพระเทพกษัตรีย์เปนพระมเหษี	”	๖๓
พระมหาจักรพรรดิส่งพระแก้วฟ้าไปแทนพระเทพกษัตรีย์	”	๖๔
พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตคืนพระแก้วฟ้า	”	๖๕
ส่งพระเทพกษัตรีย์ไปล้านช้าง	”	๖๕
พระเจ้าหงษาวดีคิดกับพระมหาธรรมราชาแย่งพระเทพกษัตรีย์ไปหงษาวดี	”	๖๖
แผ่นดินสมเด็จพระมหินทราธิราช ครั้งที่ ๑ จุลศักราช ๙๑๔–๙๑๖
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิละราชสมบัติ เสด็จออกไปอยู่วังหลัง	น่า	๖๖
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิเสด็จขึ้นไปปฏิสังขรณ์พระมหาธาตุเมืองลพบุรี	”	๖๗
สมเด็จพระมหินทราธิราชเกิดวิวาทกับพระมหาธรรมราชา	น่า	๖๗
สมเด็จพระมหินทราธิราชให้พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุตยกมาตีเมืองพิศณุโลก แลส่งพระยาสีหราชเดโชกับพระท้ายน้ำขึ้นไปเปนไส้ศึก	”	๖๗
กองทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตยกมาตีเมืองพิศณุโลก	”	๖๘
สมเด็จพระมหินทราธิราชยกทัพเรือขึ้นไปเมืองพิศณุโลก	”	๖๘
พระมหาธรรมราชาเผาทัพเรือสมเด็จพระมหินทราธิราช	”	๖๙
พระเจ้าหงษาวดีให้มาช่วยเมืองพิศณุโลก	”	๗๐
กองทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตถอยจากเมืองพิศณุโลก	”	๗๐
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิทรงผนวช	”	๗๑
แผ่นดินสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ครั้งที่ ๒ จุลศักราช ๙๑๖–๙๑๗
สมเด็จพระมหินทราธิราชถวายราชสมบัติคืนแก่สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ	น่า	๗๒
พระมหาธรรมราชาไปกรุงหงษาวดี	”	๗๓
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิขึ้นไปรับพระวิสุทธิกษัตรีย์กับพระเอกาทศรฐมาจากเมืองพิศณุโลก	”	๗๓
สมเด็จพระมหินทราธิราชให้ไปตีเมืองกำแพงเพ็ชร	”	๗๔
ศึกหงษาวดี ครั้งที่ ๔ พระเจ้าหงษาวดียกทัพหลวงมา	”	๗๕
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิสวรรคต	”	๘๐
แผ่นดินสมเด็จพระมหินทราธิราช ครั้งที่ ๒ จุลศักราช ๙๑๗–๙๑๘
พระยารามบัญชาการรักษาพระนคร	น่า	๘๑
พระมหาธรรมราชาลวงขอพระยารามไปถวายพระเจ้าหงษาวดี	”	๘๕
พระศรีเสาวราชลูกเธอบัญชาการรักษาพระนคร	”	๘๙
สมเด็จพระมหินทราธิราชสงไสยพระศรีเสาวราช ให้ปลงพระชนม์เสีย	”	๘๙
กองทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตยกมาช่วยสมเด็จพระมหินทราธิราช	”	๙๐
ทัพหงษาวดีตีทัพกรุงศรีสัตนาคนหุตแตก	”	๙๒
พระมหาธรรมราชาแต่งพระยาจักรีเข้าไปเปนไส้ศึกในพระนคร	”	๙๒
พระยาจักรีได้บัญชาการรักษาพระนคร แกล้งให้แพ้พระเจ้าหงษาวดี	”	๙๓
เสียพระนครแก่พระเจ้าหงษาวดี	”	๙๔
แผ่นดินสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๑ (พระมหาธรรมราชา) จุลศักราช ๙๑๘–๙๔๐
พระเจ้าหงษาวดีอภิเศกพระมหาธรรมราชาธิราช	น่า	๙๕
พระมหินทราธิราชสวรรคต	”	๙๖
ตั้งข้าราชการผู้ใหญ่	”	๙๗
ศึกลแวก ครั้งที่ ๑ พระยาลแวกยกมาตีพระนคร	”	๙๗
พระเพ็ชรรัตนเจ้าเมืองเพ็ชรบูรณ์เปนขบถ	”	๙๘
ศึกลแวก ครั้งที่ ๒ พระยาลแวกให้มาตีหัวเมืองตวันออก	”	๙๙
พระนเรศวรเสด็จไปครองเมืองพิศณุโลก	น่า	๑๐๐
เสด็จไปช่วยพระเจ้าหงษาวดีตีเมืองล้านช้าง	”	๑๐๐
ศึกลแวก ครั้งที่ ๓ พระยาลแวกยกมาตีพระนคร	”	๑๐๐
พระยาลแวกเอาเทวรูปที่เมืองพระประแดงไป	”	๑๐๑
ศึกลแวก ครั้งที่ ๔ พระยาลแวกให้มาตีเมืองเพ็ชรบุรี	”	๑๐๒
พระยาจีนจันตุเมืองลแวกเข้ามาสวามิภักดิ์แล้วหนี	”	๑๐๒
ให้ขุดขื่อน่าพระนครแต่ป้อมมหาไชยไปบางกะจะ	”	๑๐๓
ญาณพิเชียรเปนขบถ	”	๑๐๓
ศึกลแวก ครั้งที่ ๕ พระยาลแวกยกมาตีเมืองเพ็ชรบุรี	”	๑๐๔
ศึกลแวก ครั้งที่ ๖ พระยาลแวกให้มาตีหัวเมืองตวันออก	”	๑๐๕
พระเจ้าหงษาวดี (กฤษดานุรุทธ) สิ้นพระชนม์	”	๑๐๖
มังเอิงราชโอรสเปนพระเจ้าหงษาวดี (มีพระนามว่านันบุเรง คือนันทราชา หรือไชยสิงห์)	”	๑๐๖
พระนเรศวรไปช่วยพระเจ้าหงษาวดีตีเมืองรุม เมืองคัง	”	๑๐๖
พระเจ้าหงษาวดีลวงพระนเรศวรจะเอาไปทำร้าย	”	๑๐๙
ไทยใหญ่ที่อยู่เมืองกำแพงเพ็ชรหนีพม่ามอญเข้ามาอยู่เมืองพิศณุโลก	”	๑๑๐
พระเจ้าหงษาวดีอุบายให้พระยาเกียรติ์ พระยาพระราม มารับพระนเรศวร	”	๑๑๑
พระมหาเถรคันฉ่องทูลพระนเรศวรให้ทราบอุบายพระเจ้าหงษาวดี	”	๑๑๑
พระนเรศวรประกาศการสงครามกับกรุงหงษาวดี	”	๑๑๒
พระนเรศวรยิงสุรกรรมาแม่ทัพหงษาวดีตายที่แม่น้ำสโตง	”	๑๑๓
ตั้งพระมหาเถรคันฉ่องเปนสมเด็จพระสังฆราช	น่า	๑๑๔
แรกแบ่งคณะสงฆ์เปนคณะเหนือ คณะใต้	”	๑๑๔
ให้พระยาเกียรติ์ พระยาพระราม กับครัวที่ตามเสด็จพระนเรศวรมาจากเมืองมอญ ตั้งอยู่บ้านขมิ้นขุนแสน	”	๑๑๔
พระนเรศวรให้จับพม่ามอญที่เข้ามาตั้งอยู่เมืองเหนือ	”	๑๑๕
พระนเรศวรยกไปตีทัพพม่ามอญที่ตั้งอยู่ณเมืองกำแพงเพ็ชร	”	๑๑๕
พระยาพิไชย พระยาสวรรคโลก เปนขบถ	”	๑๑๖
พระนเรศวรยกไปตีเมืองสวรรคโลก	”	๑๑๗
เชิญรูปพระร่วง พระฦๅ เมืองสวรรคโลก มาไว้เมืองพิศณุโลก	”	๑๑๙
พระยาลแวกขอเปนไมตรี	”	๑๑๙
ส่งครัวไทยใหญ่ลงมาพระนคร ให้ตั้งอยู่ตำบลวัดป้อม	”	๑๒๐
เลิกหัวเมืองเหนือ เทครัวอพยพมารวมอยู่พระนคร	”	๑๒๑
พระนเรศวรเสด็จลงมาอยู่พระนคร เตรียมรบศึกหงษาวดี	”	๑๒๑
ทำไมตรีกับพระยาลแวก	”	๑๒๑
ศึกหงษาวดี ครั้งที่ ๑ พระเจ้าหงษาวดีให้พระเจ้าเชียงใหม่กับพระยาพสิมยกมาตีพระนคร	”	๑๒๒
ทัพไทยตีพระยาพสิมแตกที่เมืองสุพรรณ	”	๑๒๓
พระราชมานูตีทัพน่าเชียงใหม่แตก ทัพเชียงใหม่เลิกกลับไป	”	๑๒๔
แต่งข้าหลวงไปปันแดนกับพระยาลแวก	”	๑๒๕
ศึกหงษาวดี ครั้งที่ ๒ พระเจ้าหงษาวดีให้พระเจ้าเชียงใหม่ยกลงมาตีพระนคร	”	๑๒๖
พระยาลแวกให้พระศรีสุพรรณมาธิราชคุมพลเข้ามาช่วย	”	๑๒๗
พระเจ้าหงษาวดีให้พระมหาอุปราชายกหนุนมาตั้งอยู่เมืองกำแพงเพ็ชร	น่า	๑๒๘
พระนเรศวร พระเอกาทศรฐ ตีทัพน่าเชียงใหม่ที่ปากโมกน้อย	”	๑๒๙
พระนเรศวร พระเอกาทศรฐ ตีทัพพระเจ้าเชียงใหม่แตกที่บ้านแห	”	๑๓๑
สมเด็จพระมหาธรรมราชายกทัพหลวงหนุนขึ้นไป	”	๑๓๓
พระนเรศวรยกตามไปตีได้ค่ายหลวงของพระเจ้าเชียงใหม่ที่ตำบลชะไว	”	๑๓๔
พระนเรศวรเกิดอริกับพระศรีสุพรรณมาธิราช	”	๑๓๕
ศึกหงษาวดี ครั้งที่ ๓ พระเจ้าหงษาวดียกมาตีพระนคร	”	๑๓๗
พระนเรศวร พระเอกาทศรฐ รบกองทัพพระมหาอุปราชาที่ตำบลชายเคือง	”	๑๓๙
พระนเรศวร พระเอกาทศรฐ จะปลอมเข้าค่ายพระเจ้าหงษาวดี	”	๑๔๐
พระนเรศวร พระเอกาทศรฐ ตีทัพพระเจ้าหงษาวดีที่ปากโมกใหญ่	”	๑๔๑
พระเจ้าหงษาวดีเลิกทัพกลับไป	”	๑๔๒
ศึกลแวก ครั้งที่ ๗ พระยาลแวกให้มาตีหัวเมืองตวันออก	”	๑๔๒
กองทัพกรุงไปตีทัพลแวกแตก	”	๑๔๒
ศึกหงษาวดี ครั้งที่ ๔ พระเจ้าหงษาวดียกมาตีพระนคร	”	๑๔๓
พระนเรศวรปีนค่ายพระเจ้าหงษาวดี	”	๑๔๔
พระเจ้าหงษาวดีเลิกทัพกลับไป	”	๑๔๕
สมเด็จพระมหาธรรมราชาสวรรคต	”	๑๔๕
แผ่นดินสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๒ (พระนเรศวรมหาราช) จุลศักราช ๙๔๐–๙๕๕
เตรียมทัพหลวงจะไปตีกรุงกัมพูชา (เมืองลแวก)	น่า	๑๔๖
ศึกหงษาวดี ครั้งที่ ๑ พระเจ้าหงษาวดีให้พระมหาอุปราชายกมาตีพระนคร	”	๑๔๗
สมเด็จพระนเรศวรกับสมเด็จพระเอกาทศรฐยกทัพหลวงไปตั้งรบทัพมอญที่ปากโมก	”	๑๕๐
กองทัพหลวงรบทัพหงษาวดี	”	๑๕๖
สมเด็จพระนเรศวรทำยุทธหัตถีชนะพระมหาอุปราชา	”	๑๕๘
ทัพหงษาวดีแตก	”	๑๕๙
สมเด็จพระนเรศวรให้ก่อพระเจดีย์สรวมศพพระมหาอุปราชาที่ตะพังตรุ	”	๑๕๙
มีรับสั่งให้ปฤกษาโทษนายทัพนายกองที่ตามเสด็จไม่ทันยุทธหัตถี	”	๑๖๐
สมเด็จพระพนรัตนถวายพระพรขอโทษนายทัพนายกอง	”	๑๖๐
มีรับสั่งให้ข้าราชการที่พ้นโทษคุมกองทัพไปตีเมืองทวาย เมืองตะนาวศรี แก้ตัว	”	๑๖๒
กลับตั้งหัวเมืองเหนืออย่างเดิม	”	๑๖๓
พระเจ้าหงษาวดีให้นายทัพนายกองที่แตกทัพไปรักษาเมืองทวาย เมืองตะนาวศรี	”	๑๖๔
พระเจ้าเชียงใหม่ยอมมาสวามิภักดิ์	”	๑๖๔
ทัพล้านช้างมาตีเมืองเชียงแสน พระเจ้าเชียงใหม่ขอกองทัพกรุงขึ้นไปช่วย	น่า	๑๖๖
กองทัพกรุงขึ้นไปห้ามทัพล้านช้างเลิกกลับไป	”	๑๖๗
ให้พระยารามเดโชเปนข้าหลวงประจำอยู่เมืองเชียงแสน	”	๑๖๗
กองทัพไทยตีได้เมืองทวาย เมืองตะนาวศรี	”	๑๖๗
กองทัพไทยที่เมืองทวาย เมืองตะนาวศรี แต่งทัพเรือออกตีทัพมอญที่มาช่วยแตก	”	๑๖๘
กองทัพไทยตีทัพมอญที่ยกมาทางบกแตกที่ใกล้เมืองกลิอ่อง	”	๑๗๐
จัดการเมืองทวายแล้ว กองทัพกรุงยกกลับ	”	๑๗๐
กองทัพไทยก่อพระเจดีย์ ๓ องค์ที่ต่อแดน	”	๑๗๐
เสด็จยกทัพหลวงไปตีกรุงกัมพูชา ครั้งที่ ๑	”	๑๗๑
กองทัพหลวงขัดเสบียง ต้องยกกลับ	”	๑๗๒
ศึกหงษาวดี ครั้งที่ ๒ พระเจ้าหงษาวดีให้พระเจ้าแปรยกมา	”	๑๗๓
เสด็จยกทัพหลวงไปตีพระเจ้าแปรแตกที่ตำบลสังขล่า	”	๑๗๔
พระเจ้าหงษาวดีให้ถอดพระเจ้าแปร	”	๑๗๕
เสด็จยกทัพหลวงไปตีกรุงกัมพูชา ครั้งที่ ๒	”	๑๗๕
ได้กรุงกัมพูชา จับพระยาลแวกแลพระศรีสุพรรณมาธิราชได้	”	๑๘๙
ทำพระราชพิธีปฐมกรรมประหารชีวิตรพระยาลแวก (นักพระสัฏฐา)	”	๑๙๐
กวาดครัวเขมรมากรุง	”	๑๙๑
พระยาศรีไสยณรงค์ผู้รั้งราชการเมืองตะนาวศรีเปนขบถ	”	๑๙๒
ให้สมเด็จพระเอกาทศรฐยกกองทัพออกไปปราบพระยาศรีไสยณรงค์	น่า	๑๙๒
ได้เมืองตะนาวศรี จับตัวพระยาศรีไสยณรงค์ได้	”	๑๙๕
เจ้าเมืองเมาะลำเลิงวิวาทกับเจ้าเมืองเมาะตมะ เจ้าเมืองเมาะลำเลิงสวามิภักดิ์ ขอกองทัพยกไปช่วยป้องกันเมือง	”	๑๙๖
แต่งกองทัพไปช่วยรักษาเมืองเมาะลำเลิง	”	๑๙๖
พระสุธรรมราชาราชบุตรนักพระสัฎฐาได้เปนพระยาลแวก	”	๑๙๗
พระยาลแวกสวามิภักดิ์	”	๑๙๗
เตรียมกองทัพไปตีเมืองหงษาวดี	”	๑๙๙
กองทัพเจ้าพระยาจักรียกไปตั้งที่เมืองเมาะลำเลิง	”	๒๐๐
เมืองตองอูแลหัวเมืองมอญอิกหลายเมืองสวามิภักดิ์	”	๒๐๐
พระมหาเถรเสียมเพรียมบอกอุบายให้พระยาตองอูคิดตั้งตัวเปนใหญ่	”	๒๐๑
พระยาตองอูยุให้หัวเมืองมอญแตกกับไทย	”	๒๐๕
พวกมอญหลงอุบายพระยาตองอู จับไทยที่ออกไปเกี่ยวเข้า	”	๒๐๕
เจ้าพระยาจักรีจะเร่งเอาผู้ร้ายมอญกับเจ้าเมืองเมาะลำเลิง เจ้าเมืองเมาะลำเลิงเอาใจออกหาก อพยหนี	”	๒๐๖
มอญที่สวามิภักดิ์เกิดเปนขบถ	”	๒๐๗
เสด็จยกทัพหลวงไปเมืองเมาะตมะ	”	๒๐๘
พระยาตองอูยกไปรักษาเมืองหงษาวดี	”	๒๑๒
ทัพหลวงตีได้เมืองเมาะตมะ	น่า	๒๑๔
พระยาตองอูเผาเมืองหงษาวดีแล้วพาพระเจ้าหงษาวดีหนีไปเมืองตองอู	”	๒๑๕
ทัพหลวงเสด็จถึงเมืองหงษาวดี	”	๒๑๖
ทัพหลวงยกไปเมืองตองอู	”	๒๑๖
พระยาตองอูแต่งทูตคุมบรรณาการมาถวาย	”	๒๑๗
พระมหาเทพจับทูตของพระยาตองอู	”	๒๑๘
พระยาตองอูทำอุบายหน่วงกองทัพหลวงไม่ให้ตีเมือง	”	๒๑๘
ทัพหลวงเข้าตีเมืองตองอู	”	๒๑๙
พระเจ้าเชียงใหม่วิวาทกับพระยารามเดโชข้าหลวง	”	๒๒๑
เมืองแสนหวีสวามิภักดิ์	”	๒๒๒
กองทัพหลวงขัดเสบียง ต้องยกกลับ	”	๒๒๒
ให้สมเด็จพระเอกาทศรฐไประงับวิวาทเมืองเชียงใหม่	”	๒๒๒
ตั้งพระยาทละอยู่ครองเมืองเมาะลำเลิง เมืองเมาะตมะ ควบคุมหัวเมืองมอญที่ขึ้นไทย	”	๒๒๓
สมเด็จพระเอกาทศรฐทรงสมัคสมานเมืองเชียงใหม่กับหัวเมืองที่ใกล้เคียง	”	๒๒๓
สมเด็จพระนเรศวรกลับจากเมืองตองอูไปประทับที่เมืองสุพรรณ	”	๒๒๙
สมเด็จพระเอกาทศรฐเสด็จกลับมาเฝ้าที่เมืองสุพรรณ	”	๒๓๕
พระยาลแวกพิราไลย เขมรทูลขอพระศรีสุพรรณมาธิราชออกไปครองกรุงกัมพูชา	”	๒๓๕
พระยาอ่อนเปนขบถต่อพระยาลแวก โปรดให้พระมหาธรรมราชาราชโอรสยกกองทัพไปช่วยตีพระยาอ่อนแตก	น่า	๒๓๖
สมเด็จพระนเรศวรเสด็จจากเมืองสุพรรณบุรีไปประทับเมืองราชบุรี	”	๒๓๗
สมเด็จพระเอกาทศรฐเสด็จขึ้นไปเมืองพิศณุโลก ปิดทองพระพุทธชินราช	”	๒๓๗
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้งสองพระองค์เสด็จจากเมืองราชบุรีไปประพาศทางฝั่งทเลถึงสามร้อยยอด	”	๒๓๙
กลับจากประพาศ เสด็จมาประทับเมืองเพ็ชรบุรี	”	๒๓๙
เตรียมทัพจะยกไปตีเมืองตองอู	”	๒๓๙
พระยาอังวะยกมาตีเมืองหน่าย แล้วจะตีเมืองแสนหวี	”	๒๓๙
เสด็จยกทัพหลวงจะไปตีเมืองอังวะ	”	๒๔๐
ทัพหลวงถึงเมืองเชียงใหม่ ทรงระงับวิวาทในระหว่างพระเจ้าเชียงใหม่กับพระยารามเดโช	”	๒๔๐
ทัพหลวงสมเด็จพระนเรศวรยกไปทางเมืองห้างหลวงสมเด็จพระเอกาทศรฐยกไปทางเมืองฝาง	”	๒๔๑
สมเด็จพระนเรศวรเสด็จถึงเมืองห้างหลวง ทรงพระประชวรสวรรคต	”	๒๔๑
สมเด็จพระเอกาทศรฐได้ข่าวประชวร ตามไปเมืองห้างหลวง	”	๒๔๑
แผ่นดินสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๓ (พระเอกาทศรฐ) จุลศักราช ๙๕๕–๙๖๓
เชิญพระบรมศพสมเด็จพระนเรศวรยกทัพกลับคืนพระนคร	น่า	๒๔๓
ตั้งพระทุลองลูกพระเจ้าเชียงใหม่เปนพระศรีสุมหาธรรมราชา	”	๒๔๔
เมืองไทรแต่งทูตแลเครื่องบรรณาการเข้ามาถวาย ขึ้นไปเฝ้าที่เมืองกำแพงเพ็ชร	”	๒๔๔
ทำพระราชพิธีสงครามาภิเศก แห่เสด็จจากปากโมก ประเวศพระนคร	”	๒๔๔
สร้างวัดวรเชษฐาราม	”	๒๔๗
หัวเมืองมอญเปนขบถต่อพระยาตองอู	”	๒๔๙
พระยาตองอูแอบอ้างรับสั่งพระเจ้าหงษาวดีลวงหัวเมืองมอญ	”	๒๔๙
นักสร้างบุตรพระยาตองอูลอบปลงพระชนม์พระเจ้าหงษาวดี	”	๒๕๐
พระยาตองอูกลัวหัวเมืองมอญจะขบถ ประกาศว่าจะมาขึ้นกรุงศรีอยุทธยา	”	๒๕๑
หัวเมืองมอญออกหากจากพระยาตองอูมาสวามิภักดิ์พระยาทละ ขึ้นกรุงศรีอยุทธยา	”	๒๕๒
พระยาตองอูแต่งทูตคุมเครื่องบรรณาการเข้ามาถวาย ขอขึ้นกรุงศรีอยุทธยา	”	๒๕๒
แต่งเรือทำพระราชพิธีอาศวยุช	”	๒๕๒
สร้างพระพุทธรูปสนองพระองค์ แลทำพระราชพิธีไล่เรือรับพระพุทธรูป	”	๒๕๔
ตั้งพระราชกำหนดกฎพระไอยการ	น่า	๒๕๖
ตั้งส่วยแลอากรขนอนตลาด	”	๒๕๖
พระราชทานที่กัลปนาเปนนิตยภัตรสงฆ์	”	๒๕๖
ตั้งเจ้าฟ้าสุทัศนราชโอรสเปนพระมหาอุปราช	”	๒๕๖
พระมหาอุปราชเสวยยาพิศม์สิ้นพระชนม์	”	๒๕๗
สมเด็จพระเอกาทศรฐสวรรคต	”	๒๕๗
แผ่นดินสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่ ๔ (เจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์) จุลศักราช ๙๖๓–๙๖๔
พระศรีศิลป์เปนขบถ จับพระเจ้าแผ่นดินปลงพระชนม์	น่า	๒๕๗
แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาที่ ๑ (พระเจ้าทรงธรรม) จุลศักราช ๙๖๔–๙๘๙
ตั้งจมื่นศรีสรรักษ์เปนพระมหาอุปราช	น่า	๒๕๘
พระมหาอุปราชสิ้นพระชนม์	”	๒๕๘
ยี่ปุ่นเปนขบถ	”	๒๕๘
ตั้งพระมหาอำมาตย์ที่ปราบยี่ปุ่นขบถเปนเจ้าพระยากลาโหมสุริวงษ์	”	๒๕๙
ชักพระมงคลบพิตรจากฝ่ายตวันออกพระราชวังมาทำมณฑปไว้ฝ่ายตวันตก	”	๒๕๙
เสียเมืองตะนาวศรีแก่มอญ	”	๒๕๙
พูนดินน่าวิหารแกลบเปนที่ทำการพระเมรุ	”	๒๕๙
พบรอยพระพุทธบาท	น่า	๒๕๙
สร้างบริเวณวัดพระพุทธบาท	”	๒๖๐
ตัดทางหลวงแต่ท่าเรือไปพระพุทธบาท	”	๒๖๐
สร้างตำหนักท่าเจ้าสนุก	”	๒๖๐
แปลงปัถวีเรือไชยเปนเรือกิ่ง	”	๒๖๐
ฉลองวัดพระพุทธบาท	”	๒๖๐
พระปรางค์วัดมหาธาตุพัง	”	๒๖๑
แต่งหนังสือมหาชาติคำหลวง	”	๒๖๑
สร้างพระไตรปิฎกจบบริบูรณ์	”	๒๖๑
สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมสวรรคต	”	๒๖๑
แผ่นดินสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ (พระเชษฐาธิราช) จุลศักราช ๙๘๙–๙๙๑
พระศรีศิลป์ราชอนุชาเปนขบถ จับได้	น่า	๒๖๑
เจ้าพระยากลาโหมสุริวงษ์ทำศพ เกิดสงไสยว่าจะเปนขบถ	”	๒๖๒
เจ้าพระยากลาโหมสุริวงษ์เปนขบถ จับพระเจ้าแผ่นดินปลงพระชนม์	”	๒๖๒
แผ่นดินสมเด็จพระอาทิตยวงษ์ ๖ เดือน
ขุนนางถวายราชสมบัติแก่เจ้าพระยากลาโหมสุริวงษ์	น่า	๒๖๕

↑ หนังสือพงษาวดาร ฉบับบรัดเลพิมพ์ ว่า ๗๙๖–๘๓๕
↑ หนังสือพงษาวดาร ฉบับบรัดเลพิมพ์ ไม่มีแผ่นดินสมเด็จพระอินทราชาที่ ๒ รวมปีไว้ในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ
↑ ว่า สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ มีรัชกาล ๔๐ ปี จำนวนนี้ขาดไป ๓ ปี บางทีจะนับแต่ปีราชาภิเศกไป

[1] หนังสือพงษาวดาร ฉบับบรัดเลพิมพ์ ว่า ๗๙๖–๘๓๕

[2] หนังสือพงษาวดาร ฉบับบรัดเลพิมพ์ ไม่มีแผ่นดินสมเด็จพระอินทราชาที่ ๒ รวมปีไว้ในแผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนารถ

[3] ว่า สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ มีรัชกาล ๔๐ ปี จำนวนนี้ขาดไป ๓ ปี บางทีจะนับแต่ปีราชาภิเศกไป

[1]

[2]

[3]