นิทานโบรานคดี

by สมเด็ดพระเจ้าบรมวงส์เทอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

ตราของกรมศิลปากร

นิทานโบรานคดี

สมเด็ดพระเจ้าบรมวงส์เทอ

กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

ซงนิพนธ์

พนะท่าน จอมพล ป. พิบูลสงคราม

นายกรัถมนตรี

โปรดไห้พิมพ์เปนอนุสร

ไนงานพระราชทานเพลิงพระสพ

สมเด็ดพระเจ้าบรมวงส์เทอ

กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

นะ เมรุวัดเทพสิรินทราวาส

เมื่อวันที่ 11 มีนาคม 2487

แก้คำผิด

---

หน้า		บันทัด		คำผิด		คำถูก
23		สุดท้าย		รู		รู้
34		3		ก		ก็
43		17		ตรด		ตรัด
49		15		เหน		เห็น
92		สุดท้าย		สมาธ		สมาธิ
126		7		ผู		ผู้
128		2		Musuem		Museum
162		11		สมเดด		สมเด็ด
174		12		ผู		ผู้
207		17		พมพ์		พิมพ์
233		8		5 น		5 คน
233		10		จน		จีน
237		10		ขน		ขึ้น
264		สุดท้าย		หทาน		ทหาน
307		6		ขน		ขึ้น
315		1		หนิง		หนึ่ง
319		1		ประทบ		ประทับ
326		สุดท้าย		นก		นึก
337		7		ขน		ขึ้น
361		2		เมอ		เมื่อ
369		9		บุต		บุตร
374		5		Clacial piriod		Glacial period
377		14		Civilisation		Civilization
394		4		ไห้		ได้
403		16		Lassoxing		Lassoitig
416		7		ผู		ผู้
460		15		Lassoo		Lasso
478		20		ของ		สอง

คำนำ

พนะท่าน จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัถมนตรี ปรารภงานพระราชทานเพลิงพระสพสมเด็ดพระเจ้าบรมวงส์เทอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งกำหนดไนวันที่ 11 มีนาคม พ.ส. นี้ ว่าสมควนจะจัดหนังสือตีพิมพ์ขึ้นเพื่อแจกชำร่วยเปนที่ระลึกอนุสรแด่สมเด็ดพระเจ้าบรมวงส์เทอพระองค์นั้น ไนถานะที่พระองค์ท่านซงเปนสมาชิกกิตติมสักดิของวรรนคดีสมาคมแห่งประเทสไทย และเปนที่ปรึกสาราชการของกรมสิลปากร จึงสั่งให้กรมสิลปากรจัดหาเรื่องหนังสือที่กล่าวนี้ กรมสิลปากรเห็นว่าหนังสือสำหรับแจกควนจะเปนเรื่องที่ซงนิพนธ์ และเปนเรื่องที่ยังไม่เคยตีพิมพ์แพร่หลาย ก็จะเหมาะด้วยประการทั้งปวง มาระลึกขึ้นได้ว่าสมเด็ดกรมพระยาดำรงราชานุภาพซงหนังสือขึ้นไหม่ไว้เรื่องหนึ่ง คือเรื่อง “นิทานโบรานคดี” และเพิ่งจะซงพระนิพนธ์เส็ดเมื่อก่อนหน้าสิ้นพระชนม์ไม่กี่วัน ถ้ามีโอกาสจัดพิมพ์ขึ้นไห้แพร่หลาย ก็จะได้ประโยชน์เกี่ยวกับความรู้เรื่องเก่าไม่น้อย กรมสิลปากรจึงจัดการติดต่อขอต้นฉบับจากทายาท ก็มีแก่ไจมอบไห้ตามประสงค์ กรมสิลปากรนำเสนอเรื่องแด่พนะท่านนายกรัถมนตรี พนะท่านนายกรัถมนตรีมีความยินดีอนุโมทนา เปนอันว่าได้มีโอกาสจัดตีพิมพ์หนังสือเรื่องนิทานโบรานคดีเปนสาธารนะกุสลขึ้นเปนครั้งแรกด้วยเหตุดั่งกล่าวมานี้

หนังสือ นิทานโบรานคดี กล่าวถึงเรื่องราวเกี่ยวกับความรู้ไนทางพูมิสาตร ประวัติสาตร โบรานคดี และขนบทำเนียมประเพนีต่าง ๆ ตามความซงจำของสมเด็ดกรมพระยาดำรงราชานุภาพ แบ่งออกเปนตอน ๆ ตามลักสนะเรื่อง เปนต้นนิทานเรื่อง “ค้นเมืองโบราน” ซงเล่าเรื่องการค้นหาพระเจดีย์ซึ่งสมเด็ดพระนเรสวรมหาราชโปรดไห้ส้างขึ้นเปนที่ระลึกไนคราวชนช้างกับสัตรู และซงได้ชัยชนะหย่างเด็ดขาดงดงาม เปนสงครามกู้ชาติ ไห้ชาติไทยคงความเปนไทยมาได้จนทุกวันนี้ ไนพระราชพงสาวดารกล่าวว่าสมเด็ดพระนเรสวรมหาราชซงทำยุทธหัตถีหรือชนช้างกับราชสัตรูที่ตำบนหนองสาหร่าย แต่ไม่กล่าวว่าตำบนนี้หยู่ที่ไหน จึงเปนเหตุไห้มีการสำหรวดตรวดค้นกัน จนพบพระเจดีย์อันเปนอนุสาวรีย์เทิดเกียรติไทยซึ่งปรักหักพังซ่อนหยู่ไนป่ารก สมเด็ดกรมพระยาดำรงราชานุภาพซงเล่าเรื่องตอนนี้ กล่าวถึงต้นเหตุที่ไปตรวดค้น และซงวินิฉัยเรื่องตามที่กล่าวไว้ไนพระราชพงสาวดารด้วยหลักโบรานคดี กะทำไห้ผู้ที่อ่านแล้วได้รับความรู้และความภาคพูมิไจไนชาติของตน อีกเรื่องหนึ่งซงเล่าถึงเรื่องจังหวัดเพชรบูรน์เมื่อครั้งสเด็ดไปราชการยังจังหวัดนั้น ซงเล่าถึงพูมิประเทส ระยะทาง และประวัติของจังหวัดเพชรบูรน์ไว้ละเอียดละออ เปนความรู้ของผู้ที่ไฝ่ไจไนเรื่องซึ่งเปนส่วนหนึ่งของประเทสบ้านเกิดเมืองนอนที่รักของตน ไช่แต่เท่านั้น เมื่อเร็ว ๆ นี้สมเด็ดกรมพระยาดำรงราชานุภาพยังประทานบันทึกเรื่องจังหวัดเพชรบูรน์ไนลางประการมาไห้กรมสิลปากรเปนแนวสำหรับสำหรวดตรวดค้นต่อไป และกรมสิลปากรก็ได้ส่งบันทึกนั้นไปยังจังหวัดเพชรบูรน์เพื่อสำหรวดตรวดค้นต่อไปไนเวลาอันควน แต่งานสำหรวดตรวดค้นเรื่องโบรานคดีย่อมกินเวลานาน ทั้งผู้สำหรวดตรวดค้นต้องเปนคนมีความอดทน เพียร รัก และสนไจด้วย จึงจะทำงานชนิดนี้ลุล่วงไปได้ รวมความหนังสือ นิทานโบรานคดี มีเรื่องที่ไห้ความรู้เปนต่าง ๆ กัน เปนประโยชน์แก่นักสึกสาผู้ไคร่ไนความรู้เกี่ยวกับเรื่องของชาติหย่างเกินคุนค่า

กรมสิลปากรขออนุโมทนาไนกุสลสาธารนะประโยชน์ซึ่งพนะท่าน จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัถมนตรี โปรดไห้ตีพิมพ์หนังสือนี้เปนของชำร่วยอนุสรแด่สมเด็ดพระเจ้าบรมวงส์เทอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ หากพระองค์ท่านซงซาบด้วยญานวิถีได ๆ คงจะซงอนุโมทนาด้วยพระหรึทัยอันประกอบด้วยปีติโสมนัสหาที่สุดมิได้ และหวังว่าผู้ที่ได้รับแจกไปคงชอบไจอ่านและยินดีอนุโมทนาโดยทั่วกัน.

ย.ส. อนุมานราชธน
กรมสิลปากร
15 กุมภาพันธ์ 2487

ติรตนานุภาเวน ทีฆายุ โหหิ โสตฺถินา

รูปฉายเมื่ออายุ 80 ปีไน พ.ส. 2485

คำนำ

นิทานโบรานคดี

---

เรื่องต่าง ๆ ที่จะเล่าต่อไปนี้ล้วนเปนเรื่องจิงซึ่งตัวฉันได้รู้เห็นเอง มิไช่คิดประดิถขึ้นไหม่ แต่เปนเรื่องเกร็ดนอกพงสาวดาร จึงเรียกว่า “นิทานโบรานคดี” เหตุที่จะเขียนนิทานเหล่านี้เกิดแต่ลูกที่หยู่ด้วยหยากรู้เรื่องเก่าแก่ก่อนเทอเกิด ถึงเวลานั่งกินอาหารพร้อมกัน มักชวนไห้เล่าไห้ฟังเนือง ๆ ส่วนตัวฉันเองเมื่อตกมาถึงเวลาแก่ชรา ดูก็ชอบเล่าอะไร ๆ ไห้เด็กฟังเหมือนหย่างคนแก่ที่เคยเห็นมาแต่ก่อน แม้ตัวฉันเองเมื่อยังเปนหนุ่มก็เคยชอบไต่ถามท่านผู้ไหย่หย่างเดียวกัน ยังจำได้ถึงสมัยเมื่อฉันเปนนายทหานมหาดเล็กประจำหยู่ไนพระบรมมหาราชวัง เวลาค่ำมักชอบไปเฝ้าสมเด็ดเจ้าฟ้ากรมสมเด็ดพระบำราบปรปักส์ที่วังตรงหน้าประตูวิเสสชัยสรี ทูนถามถึงเรื่องโบรานต่าง ๆ ท่านก็โปรดตรัดเล่าไห้ฟังโดยไม่ซงรังเกียด ดูเหมือนจะพอพระหรึทัยไห้ทูนถามด้วยเสียอีก การที่คนแก่ชอบเล่าอะไรไห้เด็กฟังน่าจะเปนธัมดามนุสมาแต่ดึกดำบรรพ แต่โดยมากเล่าแล้วก็แล้วไป ต่อบางทีจึงมีคนเขียนเรื่องที่เล่าลงไว้เปนลายลักสน์อักสร ตัวฉันเองเดิมก็ไม่ได้คิดว่าจะเขียน แต่ลูกหยิงพูนพิสมัยเทอว่าเรื่องต่าง ๆ ที่ฉันเล่าไห้ฟังล้วนมีแก่นสารเปนคติน่ารู้ ถ้าปล่อยไห้สูญเสีย น่าเสียดาย เทออ้อนวอนขอไห้ฉันเขียนรักสาไว้ไห้เปนประโยชน์แก่ลูกหลานและผู้อื่นต่อไป ฉันจึงได้เริ่มเขียนนิทานโบรานคดีมาตั้งแต่ พ.ส. 2483 แต่ไม่ได้กำหนดว่าจะเขียนเรื่องชนิดได สุดแต่นึกเรื่องอะไรขึ้นได้ เห็นว่าน่าจะเขียน ก็เขียนลงเปนนิทาน นึกเรื่องไดได้ก่อนก็เขียนก่อน เรื่องไดนึกขึ้นได้พายหลังก็เขียนทีหลัง นิทานที่เขียนจึงเปนเรื่องหลายหย่างต่างชนิดระคนปนกัน แต่หวังไจว่าผู้อ่านจะไม่เสียเวลาเปล่าด้วยอ่านนิทานเหล่านี้.

ปีนัง วันที่ 9 ตุลาคม 2485

สารบาน

ไน

เรื่องนิทานโบรานคดี

		คำนำของกรมสิลปากร		หน้า		ก	–	ค
		คำนำนิทานโบรานคดี		”		ง	–	จ
1.		นิทานที่ 1 เรื่องพระพุทธรูปประหลาด		”		1	–	7
2.		นิทานที่ 2 เรื่องพระครูวัดฉลอง		”		8	–	16
3.		นิทานที่ 3 เรื่องเสือไหย่เมืองชุมพร		”		17	–	28
		เรื่องเสือไหย่เมืองชุมพร		”		19
4.		นิทานที่ 4 เรื่องห้ามไม่ไห้เจ้าไปเมืองสุพรรน		”		29	–	41
5.		นิทานที่ 5 เรื่องของแปลกที่เมืองชัยบุระไนอินเดีย		”		42	–	53
		ชนช้าง		”		47
		รือสีดัดตน		”		49
		ถูกสาบ		”		52
6.		นิทานที่ 6 เรื่องของแปลกที่เมืองพารานสี		หน้า		54	–	67
		ย่ำยาม		”		60
		ทุ่มโมง		”		61
		ขานยาว		”		62
		ลักสนะรับแขกเมือง		”		63
		ลอยบาป		”		64
7.		นิทานที่ 7 เรื่องสืบพระสาสนาไนอินเดีย		”		68	–	95
		มรึคทายวัน		”		70
		พุทธคยา		”		74
		เรื่องมหาโพธิสมาคม		”		82
		เสาะหาพุทธเจดีย์		”		85
		พระบรมธาตุ		”		85
		พระสรีมหาโพธิ		”		88
		รอยพระพุทธบาท		”		90
		พระพุทธรูป		”		91
		อธิบายท่อนท้าย		”		93
8.		นิทานที่ 8 เรื่องเจ้าพระยาอภัยราชา (โรลังยัคมินส)		”		96	–	101
9.		นิทานที่ 9 เรื่องหนังสือหอหลวง		หน้า		102	–	130
10.		นิทานที่ 10 เรื่องความไข้เมืองเพชรบูรน์		”		131	–	157
11.		นิทานที่ 11 เรื่องโจรแปลกประหลาด		”		158	–	173
		เรื่องโจรทิม		”		158
		เรื่องโจรจันท์		”		163
12.		นิทานที่ 12 เรื่องตั้งโรงพยาบาล		”		174	–	194
13.		นิทานที่ 13 เรื่องอนามัย		”		195	–	214
		ตั้งหมอตำบน		”		197
		ทำยาโอสถสาลา		”		198
		แพทย์ประจำเมือง		”		202
		ทำหนองปลูกฝีดาด		”		205
		ทำสิรัมแก้พิสหมาบ้า		”		209
		โอสถสาลา		”		213
14.		นิทานที่ 14 เรื่องโรงเรียนมหาดเล็กหลวง		”		215	–	227
15.		นิทานที่ 15 เรื่องอั้งยี่		หน้า		228	–	269
		เหตุที่เกิดพวกอั้งยี่ไนเมืองจีน		”		229
		อั้งยี่ไนแหลมมลายู		”		235
		อั้งยี่แรกมีไนเมืองไทย		”		238
		อั้งยี่ไนเมืองไทยเมื่อรัชกาลที่ 4		”		241
		อั้งยี่ไนเมืองไทยเมื่อต้นรัชกาลที่ 5		”		244
		อั้งยี่กำเริบที่เมืองระนองและพูเก็ต		”		248
		เรื่องอั้งยี่งี่หินหัวควาย		”		254
		อั้งยี่ไนกรุงเทพฯ เปลี่ยนขบวน		”		256
		ปราบอั้งยี่เมื่อรัชกาลที่ 5		”		257
		เปลี่ยนวิธีควบคุมอั้งยี่		”		265
16.		นิทานที่ 16 เรื่องลานช้าง		”		270	–	290
		ทางที่ไป		”		270
		วินิฉัยชื่อเมืองนครราชสีมา		”		272
		ลานนกะเรียน		”		274
		ไทยลานช้าง		”		276
		พิธีบายสรี		”		278
		สมาคมไทยหย่างโบราน		”		280
		บ้านขี้ทูด		หน้า		282
		คนคิดผิด		”		283
		พระยาโพธิ		”		285
		ชาวลานช้างไหว้เจ้า		”		288
17.		นิทานที่ 17 เรื่องแม่น้ำโขง		”		291	–	321
		ลักสนะแม่น้ำโขง		”		291
		เดินดง		”		303
		เรื่องผีบุญ		”		306
		คนต่างจำพวก		”		311
		ของโบราณ		”		316
18.		นิทานที่ 18 เรื่องค้นเมืองโบราน		”		322	–	350
		เรื่องเมืองชเลียง		”		322
		เรื่องเมืองอู่ทอง		”		330
		เรื่องพระเจดีย์ยุธหัตถี		”		341
19.		นิทานที่ 19 เรื่องเมืองไทยมีพระเจ้าแผ่นดิน 2 พระองค์		”		351	–	373
20.		นิทานที่ 20 เรื่องจับช้าง (ภาคต้น)		”		374	–	406
		ตำนานการจับช้าง		หน้า		374
20.		นิทานที่ 20 เรื่องจับช้าง (ภาคปลาย)		”		407	–	479
		วิธีจับช้าง		”		407
		อธิบายเบื้องต้น		”		407
		ช้างเถื่อนไนเมืองไทย		”		408
		ลักสนะจับช้างเถื่อน		”		413
		วิธีวังช้าง		”		415
		วิธีโพนช้าง		”		424
		ตอนเตรียมการ		”		426
		ตอนเข้าป่า		”		428
		ตอนตามช้าง		”		430
		ตอนคล้องช้าง		”		432
		วิธีจับช้างหย่างราชกิลา		”		434
		ลักสนะปกโขลง		”		435
		พเนียด		”		438
		วิธีคล้องช้างที่พเนียด		”		441
		หัดช้าง		”		461